имеющий вооружение; вооружённый; сэбилэниилээх этэрээт вооружённый отряд; сэбилэниилээх саба түһүү вооружённое нападение; дойду сэбилэниилээх күүстэрэ вооружённые силы страны; сэбилэниилээх восстание вооружённое восстание.

1) снабжённый, вооружённый шестом, жердью, длинной палкой; с... шестом, с... жердью, с... длинной палкой; ураҕастаах дьон люди с шестами; 2) имеющий оглобли; с... оглоблями; ураҕастаах сыарҕа сани с оглоблями.

аат. Кими, тугу эмэ харабыллыыр эбэтэр буруйдааҕы, хаайыылааҕы арыаллыыр сэбилэммит дьон, этэрээт. ☉ Вооруженный отряд, сопровождающий кого-что-л. для охраны, конвой
Дэриэбинэ иһигэр хомбуойа суох көҥүл сылдьыаҥ, ол эрээри күрүүр туһунан өйгөр оҕустарыма даҕаны. Е. Неймохов
Илбиркэй устудьуон эрэйдээҕи Илдьэ иһэллэр хомбуойдар. Баал Хабырыыс

м. 1. тиис; передние зубы илин тиистэр; молочные зубы тииһиир тиистэр; зуб мудрости билир; 2. (зубец) тиис; зубья бороны боромньу тиистэрэ; # иметь зуб против кого-л., на кого-л. кимиэхэ эмэ өһүр, кырыктан; не по зубам тиис хоппот; говорить сквозь зубы уо-һуҥ иһигэр саҥар, аанньа иһиллибэт курдук саҥар; точить зубы на кого-л. кимиэхэ эмэ тиискин сытыылаа; держать язык за зубами саҥата суох сырыт; заговаривать кому-л. зубы кими эмэ аралдьыт; вооружённый до зубов баһыттан атаҕар диэри сэбилэммит.

даҕ. Сэптээхсэбиргэллээх; сэрии сэбинэн хааччыллыбыт. ☉ Имеющий вооружение, вооружённый
Ол эрээри, күрүө тоһоҕото сэбилэниилээх булчут тоҕо эрэ саба түһэн биэрбэтэ, көтөр буоллаҕына куотарга оччо дьулуспата. Н. Заболоцкай
Бүлүү уеһын сорох улуустарыгар өстөөҕү кытта сэбилэниилээх хабырыйсыылар саҕаламмыттара. В. Чиряев
◊ Сэбилэниилээх күүстэр — ханнык эмэ дойду хонуутааҕы, муоратааҕы, салгынынан уонна байыаннай суолталаах ракетанан сэбилэммит сэриилэрэ бүттүүнэ. ☉ Вооружённые силы (страны)
Саха сирин бары сэбилэниилээх күүстэрин хамандыырын бирикээһэ куоракка тарҕанна. Амма Аччыгыйа
Тиһэх сылларга ылыллыбыт дьаһаллар сэбилэниилээх күүстэр кыахтарын уонна бойобуой дьоҕурдарын лаппа бөҕөргөттүлэр. Л. Брежнев (тылб.)

прил. 1. (большой физической силы) күүстээх; сильные руки күүстээх илиилэрдээх; 2. (твёрдый, стойкий) күүстээх, кытаанах; сильная воля күүстээх воля; сильный характер кытаанах характер; 3. (хорошо вооружённый) күүстээх; сильная армия күүстээх армия; 4. (могущественный, мощный) күүстээх, кыахтаах; сильное государство күүстээх государство; 5. (дающий большую мощность) күүстээх; сильный мотор күүстээх мотуор;. 6. (по величине, степени проявления) күүстээх; сильный ветер күүстээх тыал; сильное желание күүстээх баҕа; 7. (сведущий, талантливый) күүстээх, кыахтаах, кыайар; сильный ученик күүстээх үөрэнээччи; в математике он силён математикаҕа кини кыахтаах; # иметь сильную руку где-л. кыахтаах илии көмөлөөх буол (кыахтаах көмөлөһөр киһилэн).

прил. 1. (недостаточно сильный; болезненный) мөлтөх, ыарыһах; слабый ребёнок ыарыһах оҕо; у него слабое сердце кини сүрэҕэ мөлтөх; 2. (лишённый твёрдости, стойкости) мөлтөх, сыппах, уйан; слабая воля мөлтөх воля; 3. (плохо вооружённый) мөлтөх, кэбирэх; слабая армия мөлтөх армия; 4. мөлтөх; слабое государство мөлтөх государство; 5. (не сильный) мөлтөх; слабый удар мөлтөх охсуу; 6. (не крепкий, не насыщенный) мөлтөх, уоҕа суох, убаҕас; слабый чай убаҕас чэй; слабое вино уоҕа суох арыгы; 7. (незначительный) мөлтөх, симик; слабый свет симик уот; 8. (неясный) бүдүк, биллэр-биллибэт; слабые очертания бүдүк урсуннар; 9. (плохой) мөлтөх, салаҥ; слабая работа мөлтөх үлэ; 10. (не тугой) холку, тыҥатыллыбатах; слабая струна холку струна; # слабая сторона или слабое место кого-чего-л. мөлтөх өттө, кэбирэх сирэ.

ж. в разн. знач. күүс, күүс-күдэх; ударить со всей силой күүһүҥ муҥунан оҕус; центробежная сила физ. центробежнай күүс; сила ветра тыал күүһэ; сила ума ей күүһэ; сила привычки үгэс күүһэ; производительные силы эк. оҥорумтуолаах күүстэр; великая сила идей ленинизма ленинизм идеяларын улуу күүһэ; движущие силы революции революция хамсатар күүстэрэ; вооружённые силы сэбилэниилээх күүстэр; # рабочая сила үлэһит күүс; по силам или под силу күүс иһинэн, кыах иһинэн; через силу күүс таһынан, күүс муҥунан; потерять силу юр. күүскүн сүтэр (хол. сокуон); войти в силу юр. күүскэр киир, чахчылаах буол (хол. сокуон); оставить в силе юр. күүһүгэр хааллар, көтүрбэккэ хааллар (хол. сокуону).

1. даҕ.
2. Ыараханы (хара үлэни, ыарахан ыйааһыннааҕы) кыайар-хотор, этэ-сиинэ, быччыҥа модьу-таҕа (дьон, кыыл туһунан). ☉ Физически сильный, здоровый, крепкий (о людях и животных)
   Аҕыйах мүнүүтэнэн кыыс Никита күүстээх илиититтэн тутуһан саҥа көтөн эрэр хоптолуу дайбыта [хаҥкылаан]. Н. Лугинов
   Кинилэр дьиэлэрин таһыгар күүстээх дьон холонон көрөр таастара баара. Р. Кулаковскай
   Кини симэн оҥорбут курдук эт мөҥүрүк, күүстээх, үөскүлэҥ көрүҥнээх киһи, нэһилиэк үрдүнэн аатырар бастыҥ үлэһит. А. Бэрияк
   «Ок-сиэ, күүстээх да, аллаах да табалар!» — дэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Элбэх үлэһит илиини солбуйар, үрдүк көдьүүстээх, таһаарыылаах, модун кыахтаах (техника туһунан). ☉ Мощный, обладающий высокой производительностью (о технике)
   Оо, маннык киэҥ уораҕайдаах дойду уутун-хаарын, кутатын-дьэбэтин күүстээх массыыналарынан сиритэ тардыталаан кэбиспит киһи ньии! Амма Аччыгыйа
   Модун күүстээх экскаватордар ыстаал тимир таккыаччыларынан ол тааһы быһа хадьырыйан ылан куталлар. И. Данилов
   Улахан күүстээх электростанциялаах, сылаас, суунар баанньыктаах бөһүөлэги тутуохпут диэн ким эмэ түүлгүтүгэрбиккитигэр санаабыккыт дуо? М. Доҕордуурап
4. Модун, модун кыахтаах. ☉ Мощный, могущественный, всесильный
   Кэлэктиип түмүллүүтэ модун күүстээҕин эдэр үлэһит кууһан, тутан көрбүттүү биһирээбитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ол иһин Биһиги дойдубут Бараммат баайдаах, Барҕа далай күүстээх эбит. Т. Сметанин
5. Элбэх сэрииһиттээх, үчүгэйдик сэбилэммит өстөөҕү кыайар кыахтаах (хол., аармыйа). ☉ Многочисленный, хорошо вооруженный, мощный (об армии)
   Күтүр үрэх Күрүлгэнин курдук Күүстээх сэриилэр Күөттэспитинэн бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньуукка туой дьоҥҥо кэпсиир үһү… Бу илин диэкиттэн сүрдээх улахан күүстээх үрүҥнэр иһэллэр, кыһыллар бары дойду үрдүнэн кыайтаран эрэллэр диэн. С. Ефремов
6. Киһи сэниэтин эһэр, илиһиннэрэр, олус тэтимнээх (үксүн үлэ туһунан). ☉ Требующий больших затрат энергии, тяжелый, изнурительный (труд)
   [Борокуот аал] Ыраах айан диэн ылларбата, Уһун айан диэн утаабата, Күүстээх айан диэн мөлтүөбэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күүстээх үлэ көхтөөх тэтимиттэн сир титириир, салгын хамсыыр. И. Данилов
   Күүстээх үлэттэн кэрэ иэйии, Эппэр-сииммэр доруобай сылаа баар. С. Тимофеев
7. Дьайыытынан, кэриҥинэн улахан, кыайыылаах-хотуулаах. ☉ Значительный (по величине, степени), действенный, сильный
   Күүстээх сүүрүк. Күүстээх саҥа.  Хоту диэкиттэн сүр күүстээх холорук аара түбэһэ түспүт бугулларын барытын ыһан кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Эмискэ, алҕас, ис сүрэхтэн туттуллубут тыл сороҕор оннук күүстээх буолар. Н. Заболоцкай
   Ханнык күүстээх этиҥ тыаһа, туох ама тэҥнэһиэй, бу тыаска! Т. Сметанин
   △ Дириҥ, иэйиилээх (киһи иэйиитин, сөҕүүтүнмахтайыытын туһунан). ☉ Большой, сильный, сопровождаемый глубокими переживаниями (о чувствах, впечатлениях)
   [Сережа] тугу барытын баһыйар күүстээх тапталы күүтэрэ. Н. Лугинов
   Таптал күүстээх дьалхааннарын Мин эдэр сааспар билбитим. П. Тобуруокап
   Төрөөбүт дойду таптала күүстээх даҕаны! Ахтылҕана уохтаах даҕаны! Т. Сметанин
   △ Түргэнник дьайар, сотору кэминэн биллэр түмүктээх (хол., эмп). ☉ Сильнодействующий, эффективный, быстродействующий (напр., о лекарстве)
   Мин улааттахпына, саамай-саамай улахан дуоктар буолуом, эйиэхэ бороһуок биэриэм… саамай күүстээх, саамайдааҕар саамай бороһуогу. Эн оччоҕо хаамар, сүүрэр, үҥкүүлүүр буолуоҕуҥ. Амма Аччыгыйа
   «Тыый, доҕоор, итинтикэҥ дьаат эбээт, алдьархай күүстээх», — диэтэ Николай Артемьевич. П. Егоров. Ынаҕы раздойдуур уонна сиэмэлиир саҕана күүстээх, үчүгэй иҥэмтэлээх, хаачыстыбалаах аһылыктарынан аһаталлар. Ыанньыксыт с.
8. Кытаанах, булгуруйбат, тулуурдаах (үксүн санаа туһунан). ☉ Обладающий твердой, сильной волей, стойкий, сильный духом
   [Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
   Киһи төһөнөн өйдөөх да, соччонон кэрэ дууһалаах, күүстээх санаалаах, соччонон үлэ араас көрүҥэр барытыгар дьоҕурдаах буолар. «ХС»
9. Бастыҥ, чулуу, кыахтаах. ☉ Выделяющийся своими способностями, талантливый, сильный в чем-л. «Эн чахчы күүстээх теоретик эбиккин!» — Сеня киһитин өссө эбии тэптэрэн биэрэр. Н. Лугинов
   Биһиги оскуола оҕолорун нуучча тылыгар күүстээхтэр диэн этэр буолаллара. П. Аввакумов
   Ансаамбыл бырагырааматыгар эбэн Саха музыкальнай тийээтирин күүстээх солистарын А.Е. Ильинаны уонна И.П. Степановы киллэрдибит. «ХС»
10. аат суолт. Күүһүнэн холооннооҕо суох киһи, бухатыыр. ☉ Обладающий недюжинной силой, силач
    Икки атахтаах бастыҥ дьоруойунан, күүстээҕинэн үйэ-саас тухары ааттаммыт Геркулес ыраахтааҕы көньүүһүнэтин ыраастаан — барыта уон икки итинник сырыылары оҥортоон аатырбыта. Суорун Омоллоон
    Ситиини-кыайыыны дьүһүннээн этэргэ, Силлиэрэр күүстээхтэр, сиэттиһэн туруоҕуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Кэлин уһугар күүстээхтэртэн күүстээхтэр хааланнар күрэс былдьаспыттара. Н. Лугинов

1. аат. Эт-сиин үөһээ уонна аллараа өттө. ☉ Верхние и нижние конечности человека
   Анараа киһи чыыр-чаар силлээтэ, тыыр-таар сыыҥ-таата, баһын-атаҕын хамнатан кэбис-тэ. Ньургун Боотур
2. сыһ. суолт. Туох эмэ ис хоһоонун онон-манан, одоҥ-додоҥ көтүмэхтик (өйдөө, кэпсээ). ☉ Не вникая в суть дела, в общих чертах (понимать, рассказывать)
   Дакылааты бас-атах өйдөөтүм. Сонунун бас-атах кэпсээтэ. — Айыкабыын! – Бары барыта эмиэ иктэ киһи буолан Бас-атах баллырҕаатаҕын эни. П. Ойуунускай
   ♦ Бас-атах бар түөлбэ. – инниҥ хоту мээнэ, бэйдиэ бар. ☉ Идти вперед, куда ноги несут
   «Күтүр өстөөх, аҕаҕын, миигин сиэтэн баран, бас-атах барыаҥ», – диэн ийэм өһүөннээхтик сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай. Бас-атах буол (түс) – арыт атаххынан, арыт төбөҕүнэн өрө буолуталаа, өрө-таҥнары кулахачый. ☉ Переваливаться через голову, покатиться кувырком. Ньургун Боотур Байҕалга Бас-атах түһэн истэҕинэ, Аҕаһа Айыы Умсуур обургу, Аҕыс халлаан арчыһыта …… Дүҥүрүн тоһуйа охсон биэрдэ. П. Ойуунускай
   Адамов эмпэҕэ ыстанар да, бас-атах буолан, аллара кулахачыйан иһэн, саа тыаһын истэр. Н. Босиков. Баһа-атаҕа биллибэт – 1) олус элбэх, муҥура суох. ☉ Очень много, неисчислимое, бесчисленное множество
   Саха Саарын тойон, Сабыйа баай хотун диэн Баһа-атаҕа биллибэт барҕа баайданан, Байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай; 2) хаһан быһаарыллара биллибэт, олус булкуллубут. ☉ Очень затянутый, сильно запутанный (о каком-л. деле)
   Баһа-атаҕа биллибэт дьыала. — Аны төһө-хачча кэмҥэ дьиэтиттэн тэйитиэхтэрэ баһа-атаҕа биллибэт. Н. Борисов. Баһа-атаҕа биллэр – оннук наһаа элбэҕэ суох. ☉ Не так уж много
   Мин да баайым баһа-атаҕа биллэр эбээт! Н. Якутскай
   Кини да сүөһүтүн баһаатаҕа биллэр ини. «ХС». Баһа-атаҕа көстүбэт – уһуга, муҥура биллибэт, харах ылбат. ☉ Не имеющий видимых пределов, бескрайний
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ бааһынаҕа буспут бурдук көстөр. Күндэ
   Баһа-атаҕа көстүбэт киэҥ туундара үрдүнэн тыал хаары кырса кутуругун курдук субурута соһор. Н. Якутскай. Баһа-атаҕа суох – кэрээнэ, саата суох. ☉ Дерзкий, бесстыдный, наглый
   Баһа-атаҕа суох баттабыл, үүтэ-аана суох үктэбил (өс хоһ.). Онон күн судаары утары турбут баһа-атаҕа суох алдьархайдаах бассабыыктардааҕар быдан ордук дьон буолуохтара. А. Софронов
   Баһа-атаҕа суох байымсыйыы, кэтэҕэ-кэмэ суох киһиргэһии, суолтата-суобаһа суох суугунаһыы …… арыллан аҕай барда. «ХС». Баһын-атаҕын – тугу эмэ быстах-остох, одоҥ-додоҥ (кэпсээ, иһит). ☉ Весьма отрывочно, кратко, урывками (рассказывать, говорить, слушать)
   Кыыс баһын-атаҕын эрэ кэпсээтэ. Болот Боотур
   Сиһилии билбэппин эрээри баһынатаҕын райкомтан кулгааҕым уһугунан истибитим. Р. Баҕатаайыскай. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) – 1) бүтүннүү, тилэри. ☉ Во всех подробностях, от начала до конца
   Көстөрүн курдук, поэма баһыттан атаҕар диэри өрө күүрүүлээхтик, көтөҕүллүүлээхтик биир тыынынан этиллибит. Н. Туобулаахап
   Табаарыстар, эһиэхэ холкуос бочуот биэрэн, оройуон бастыҥнарын мунньаҕар ыытабыт. Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын да саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
   Эн, ааҕааччы, сахаҥ литературатын баһыттан атаҕар диэри сыныйан ааҕан, кинилэри кытта аргыстаспыт буоллаххына, судургутук хаһан даҕаны саныаҥ суоҕа. «ХС»; 2) үөһэттэн алларааҥҥа диэри. ☉ Полностью, совершенно, с головы до ног. Доҕорум ырбаахыны кыайан булан кэппэт буолан, тырыттыбыт ырбаахылаах кэлбитин, баһыттан атаҕар дылы саҥа таҥыннарбытым. Эрилик Эристиин
   Сотору соҕус баһыттан атаҕар диэри бадараан буолбут таҥастаах эдэр уол буута быстарынан сүүрэн мэҥийэн кэлэн, Табаарыстыба тойотторо олорор дьиэлэригэр ааһар. Н. Якутскай
   Дьэ, халлаан! Баспыттан атахпар диэри бадараан буоллум. «ХС»; 3) биир уһугуттан атын уһугар диэри. ☉ С одного конца до другого
   Күрүс-күрүс тыал түһэн уулусса буорун өрө ытыйан, уулуссалары баһыттан атаҕар диэри сыыйталаан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
   Сайын уу сэбинэн куораттан өрүһү баһыттан атаҕар диэри сыыйаллар. Далан; 4) улаханнык, ис сүрэхтэн (махтан, баһыыбалаа). ☉ Сердечно, от всей души (благодарить)
   Ийэ Хотун Микиитэ толбонноох ньуурун көрөөрү, баһыттан атаҕар диэри махтал-баһыыба этээри эргиллэ хайыспыта, Микиитэ ханна да суох. Амма Аччыгыйа
   [Баай Баһылай нуучча эписиэригэр:] Дьэ, доҕоор, күн тойонуом, Эн сахаҕа иэҕиллэн, саха көрүлүүр сиригэр киирэ сылдьыбыккар баскыттан атаххар диэри баһыыба. Күндэ. Баһыттан атаҕар диэри (дылы) сэбилэммит – туох баар бары сэрии сэбинэн хааччыммыт, сэбилэммит. ☉ Вооруженный до зубов, обеспеченный всеми средствами для ведения войны, боя
   Бүтүн бастарыттан атахтарыгар дылы сэбилэммит сатыы этэрээттэр көмөҕө кэлэллэр. Эрилик Эристиин
   Брест кириэппэһин бастарыттан атахтарыгар диэри сэбилэммит өстөөх сэриилэрэ төгүрүктээбиттэрэ. «ХС». Сыл (ый, дьыл) баһыгар-атаҕар – биирдэ эмэ, хам-хаадьаа, олус сэдэхтик. ☉ Очень редко, через большие промежутки времени
   Кини урут дойдутун сыл баһыгар-атаҕар санаан ааһар бэйэтэ, кэнники сылларга тоҕо эрэ төрөөбүт сирин-уотун, дьонун-сэргэтин соторусотору ахтан кэлэр, көрүөн баҕарар буолбута. Софр. Данилов
   Ый баһыгар-атаҕар арыт бөртөлүөт кэлэн үөрдүөн сөп. Н. Габышев
   Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев