воробей || воробьиный; барабыай курдук кыра мал как воробей.

n. sparrow [<Russ. воробей ]

аат. Кыра чыычааҕы таптаан ааттааһын. ☉ Ласковое название маленькой птички
Кып-кыра чычып-чаап Хап-хара харахтаах, Кыпкыра чычып-чаап Сып-сытыы тумустаах. П. Тобуруокап
ср. эвенк. чивкачаан ‘пташка’, чипича, чивукчак ‘воробей’

1. аат. Бороҥ өҥнөөх дьиэ таһыттан арахпат кыра чыычаах. ☉ Маленькая птичка с серо-темным оперением, воробей
   Барабыайдар амынньыарга саһар буоллахтарына, тымныы эбэтэр силлиэ түһүөн биттэнэллэр. ДьСИи
   Булчуттар сыарҕа атынан кэлэн истэхтэринэ, соҕотох барабыай сыарҕалаах ат иннигэр түһэн айаннаһан испит. И. Сосин
   Аан бастаан түннүккүн аһа баттаан, барабыайдар этиһэн-айдаарсан чыыбырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Барабыай, барабыайга сыһыаннаах. ☉ Воробьиный. Барабыай уйата
   ♦ Ытыллыбыт барабыай калька – олоххо эриллибит, уопуттаах киһи. ☉ Опытный, бывалый человек, стреляный воробей
   Ити туһунан Михаил Ивановичка биир ыйдааҕыта эппиттэрэ буоллар, кини кыыһырыа этэ: «Мин оннук акаары буолбатахпын. Мин ытыллыбыт барабыайбын. Билэ-билэ киирэн биэрэн бэрт!» – диэх этэ. Н. Лугинов

ж. пушка, тэргэн; зенитная пушка зенитнэй пушка; # взять на пушку албыннаа; стрелять из пушек по воробьям күөнэххэ сүгэлэммиккэ дылы.

малёк; молодь (рыбы); ылбайга быһахтаммыкка дылы погов. как с ножом на малька (соотв. стрелять из пушки по воробьям).

гольян, красавка (мелкая озёрная рыба); күөнэххэ сүгэлэммиккэ дылы погов. как с топором на гольяна (соотв. из пушки по воробьям).

возвр. от сүгэлээ =; сытыы сүгэлэн = иметь острый топор; күөнэххэ сүгэлэммиккэ дылы погов. как на малька с топором (соотв. из пушки по воробьям).

аат.
1. Куорсунунан уонна түүнэн бүрүллүбүт, икки кынаттаах, икки атахтаах уонна тумсулаах, кыракый тыыннаах харамай. ☉ Птичка, пташка
Кэрэ лабаа киэргэллээх Кэрии-эҥэр тыаларга Күндү күөмэй чыычаахтар Көрүнары тартылар. Күннүк Уурастыырап
Көй-күөх салгыҥҥа көмүс күөмэйдээх күөрэгэй чыычаахтар көччүйэллэр. И. Данилов
Чыычаахтар чыбыгыраһачыбыгыраһа мастан маска түһэллэр. Н. Түгүнүүрэп
2. көсп. Саамай күндү, тапталлаах киһи (үксүгэр оҕону, биитэр таптыыр кыыһы, дьахтары этэллэр). ☉ Форма обращения к ребёнку или любимой девушке, женщине в значении «дорогой и любимый»
— Чыычаахтарыам, аны саас улахан дьон буолан тоһуйаарыҥ! — уолаттарын аҕалаах хотунугар туттартаан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Оҕоккоом… чыычааҕым… кэллим… Бааргын дуо, Сөдүөрэм? П. Тобуруокап
— Ыы, чыычаахпыан, ытыы сытар дуу, тугуй дуу? Чыычааҕыам, туран көрүүй, — диэн саҥа иһиллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Хомус (муусука үстүрүмүөнэ) хамсыыр гына ыпсарыллыбыт туспа чааһа. ☉ Подвижная часть варгана, прикреплённая к основной части одним концом
[Хомус] чыычааҕа алдьамматын наадатыгар хайаан да хааланыахтаах. ЧАИ СБМИ
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, …… «чыычааҕын» иэҕэн, «эминньэҕин» төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
♦ Чыычаах үүтэ эрэ суох калька. — санаабытыҥ барыта баар диэн суолтаҕа этиллэр. ☉ Только птичьего молока нет (о полном изобилии)
— Чыычаах үүтэ эрэ суох курдук кэпсээтиҥ дии, — Сардаана Уйбаанабына чааскыларга чэй кутта. — Ол биһиги тугу бэлэхтээн үөрдүөх-көтүтүөх бэйэбитий? И. Егоров
◊ Сылгы чыычааҕа көр сылгы
Сылгылары быыһынан Сылдьан түүнү көрдүүр, Сылгы, ыал дьукааҕа — Сылгы чыычааҕа. И. Эртюков
От күрүөтүгэр сылгы чыычааҕа түһэн кутуруга түөрэҥэлиир. И. Сосин
Тэлгэһэ тула, чыпчап дэһэ-дэһэ, сылгы чыычаахтара алларанан-үөһэнэн көтө-дайа сылдьан тугу эрэ булан аһыыллар. У. Ойуур
Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа көр тумус. Оҕо сылдьан кини [Мэхээс] кэпсээниттэн сэрии туһунан чыычаах тумсун эрэ саҕаны өйдөөбүт эбит. Н. Босиков
[Костя:] Баҕар чыычаах тумсун саҕа көмөнү оҥоруом. С. Ефремов
Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов. Чыычаах уйата — күннээх, сыралҕан уонна халдьаайы сиргэ үүнэр кылгас умнастаах ньуолах от. ☉ Овсяница (растение)
Үстүөрт оҕо көрсө түстэллэр эрэ араҕас сибэккилээх, чыычаах уйата оттоох кырдал үрдүгэр …… дьиэрэҥкэй тэбэн, атах тэпсэн, кулун куллуруһан чохчоохойдуу-чохчоохойдуу эйээрэллэрэ олус да үчүгэй буолара. П. Ойуунускай
Чыычаах уйата оту үргээн бугуллууллара. ВПК СОо
Ымыы чыычаах көр ымыы. Унаар урсуҥҥа күндүллүүр Уоттаах күммүтүн күндүлүүр Ымыы чыычаахтарым, ыллааҥ, Ырыаҕытын салҕааҥ! Күннүк Уурастыырап
Ымыы чыычаах ыллыыра, күөрэгэй күөх муора халлааҥҥа туойара …… туохха да тэҥэ суох, кэрэ-дьикти хартыына буолан, кини хараҕар элэҥнээн көһүннүлэр. М. Доҕордуурап
Кини күн тахсыыта тиит чыпчаалыгар олорон ыллыырын иһин, ымыы чыычаах диэн ааттаммыт. И. Федосеев
ср. кирг. чымчык ‘птичка’, каз. чыпчык ‘воробей’, монг. чечиге, маньчж. чэчикэ ‘птичка, пташка’