саҥа алл. Үөрүү хаһыыта. ☉ Восклицание радости
Куохайыкпын хоһоҥнуур даа! ПЭК СЯЯ

межд. выражает сетование, недовольство: о татай, итини да кыайбат! ну и ну, даже этого не может сделать!

Пекарский:
межд. сетования, удивления О татай! О, горе! Я. ; чэ татайбын! - восклицание женщины во время родов; в соединении с эт-, сырбай-, сырбаҥ - см. эти слова; абытайбын-татайбын! как горячо! как жжет! эр дьаалыы, эт татай! восклицание удивления, граничащего с благоговением перед каким-нибудь молодецким поступком

саҥа алл. Соһуйууну, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сир-халлаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин
ср. кирг. ок ‘восклицание, выражающее неодобрение, порицание’

аат., поэт. Айхалы тардааччы, айхалы ыҥырааччы; өрөгөй ырыатын ыллааччы, айхаллааччы. ☉ Тот, кто произносит восклицание «айхал!»; поющий славу, тот, кто поет, слагает гимны, поэт. Айхалдьыт кыргыттар. ПЭК СЯЯ
Бу үйэҕэ айхалдьыт буолуубар, Муза, эн тапталлаах аргыскын. Кэм-дьыл кэлэн, бокуйа кырдьарбар, Уураан аас, атаскын! Эллэй

саҥа алл. Эрэйгэ, улахан кыһалҕаҕа ылларбыт киһи муҥатыйыытын, абатын көрдөрөр тыла. ☉ Восклицание, выражающее недовольство, досаду, горе, сетование попавшего в большую беду человека
[Сорук-боллур уол:] Уоттатай! Соруката да баар эбит эбэ-э! Бу илиэһэй дьиккэрэ хаарыан хотуммун өлөрдөҕүн-сиэтэҕин абаккатын көрбөккүөн! ПЭК ОНЛЯ III. Огдооччуйа: Бу сорукабын! (ытыы-ытыы кэннилэриттэн барар). А. Софронов

Пекарский:
своеволие, воля, произволение, свобода; бэйэтэ дьаалыытынан сылдьар живет по своему желанию (произволению); обургу дьаалыы изрядный по величине; күтүр дьаалыы! (человек по отношению к абааһы ) страшилище! улуу дьаалыы гордый, гордец, Л. ; ама дьаалыы, кини куотуо дуо? может ли быть, чтобы даже он ускользнул? эр дьаалыы! ишь, какой (молодец)! эр дьаалыы, эт татай! - восклицание удивления, граничащего с благоговением, перед каким-нибудь молодецким поступком;

дьаалыытынан по своему произволению дьаалыытынан көмөлөстө по своему почину (пожеланию), без упрашиваний, помог

I прям., перен. ярлык; таһаҕас дьаралыга багажный ярлык; дьаралыга суох без ярлыка; сүрэҕэ суох дьаралыга сыһыарыллыбыт ему приклеен ярлык лентяя.
II высок. 1) блеск, сияние; маҕан дьаралык ослепительное сияние; 2) перен. восторг, радость; кыайыы дьаралыга радость победы.
III словарь Пекарского:
[ср. др.-тюрк. дьараклык удачность] =дьарылык ;
счастье, удача, Я. ; "соргу буоллун, дьаралык буоллун " диэн оҕонньор эҕэрдэлээтэ со словами "счастья и удачи!" старик приветствовал (прибывшего); "туску дьаралык" диэн эҕэрдэлээтэ "хорошая будущность и счастье!" - так говоря, благословила (богиня Айыыһыт новорожденного перед своим уходом); дьаралыак! - восклицание, употребляемое для поощрения и побуждения сказочника или певца к большему усердию Ник.

аат., кэпс. Туох эмэ кыра, олох дуона суох. ☉ Самая малость, безделица
Маҥайы эрэ биэрэ ҕин дуо? ПЭК СЯЯ
◊ Маҥай аллаах — ахсарбатах, улаханы күүппэтэх киһиҥ тугу эмэ оҥорбутуттан, сытыытык-хотуутук туттубутуттан соһуйан сөҕөн-махтайан эбэтэр абаран-сатаран саҥа аллайыы. ☉ Восклицание, восхищённое или возмущённое, по поводу чьего-л. неожиданного поступка, поведения
Бу маҥай аллаах сабачча буолуор диэри тылын кыһыытын, айаҕын абатын көрүҥ эрэ. П. Ойуунускай
[ Уот Уһутаакы:] Ар дьаалы! Аар татай! Бу ханнык да Маҥай аллааҕый Бачча бу бардамсыйбыт? Эн саҕаны көрөрүм, Эн саҕаны иинниирим! Суорун Омоллоон
Маҥай аллаах Чөкчөҥө кыракый эрээри хантан ылбыт хорсун, модун санаатай? И. Гоголев

уот халахайга түс көр түс I
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
Кэргэним миигин мөҕөн киирэн бардаҕына, уот халахайга түһэрээччи; халахайга түс көр түс I. Мэҥэ, Амма уолаттара, Биһигини күлүмэҥ, Хата хойутаан, куоттаран, Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков; халахайы харбаата — 1) туга да суох таах туран хаалла. ☉ соотв. остаться с носом
Хара маҥнайгыттан ону ким да аахайбатах, билигин кэлэн халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Үрүҥнэр күнүс биирдэ кыһыллар оннулара оҥойбутун көрөннөр, халахайы харбаатылар. И. Данилов
«Бу баар» дии санаабыт дьолуҥ туох эрэ биричиинэнэн ыраатан хаалар. Эн дьэ халахайы харбыыгын. Э. Соколов; 2) соһуйан-өмүрэн эрэ хаалла. ☉ Внезапно заметить, обнаружить упущение, вспомнить о чём-л. забытом, спохватиться
Умнуон сөптөөх киһи. Оннооҕор муус өлүөр киһи наадалааҕы умнан халахайы харбааччы. М. Попов
Соторутааҕыта аҕай хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
ср. кирг. калакай ‘восклицание, выражающее испуг при неожиданном ожоге’, бур. халаг ‘увы’

I
1. аат. Оһох турбатын дьиэ үрдүттэн быган турар өттө, оһох турбата. ☉ Выступающая над крышей часть печной трубы, печная труба
Оһох ураатын үрдүгэр үрүҥ чыычаах олорор үһү (тааб.). От быыһыттан үүтээн оһоҕун ураата чөҥөчөк курдук хараарар. Л. Попов
Урааттан кыым төлүтэ ыһыахтыыр. В. Потапова
Оһох ураатыттан унаар буруо тахсара. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Олус улахан уонна уһун. ☉ Очень большой, огромный и длинный
Улуу киһи (хоту киһи) ураа бэргэһэтэ соҕуруу барбыт үһү (тааб.: мааман муоһа). Уруккутун курдук турар Ураа уһуктаах улуу Кремль. И. Чаҕылҕан
Бастакы киҥир-хаҥыр саҥарсыыттан ураа мастыы икки аҥыы барыахха диэри араас түбэлтэлэр төрүөт оруолун толоруохтарын сөп. ПБН ОПТ
◊ Ураа муостаах — ынах, оҕус сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Лена күөх хочолоругар …… ураа муостаахтар, сыспай сиэллээхтэр хотолдьуһа хаамсаллар. Г. Нынныров
Унаар-мэнээр алааска Ураа муостаах үөрдүһэр. И. Эртюков
Ураа муостаах тиргиитиир Пиэрмэ ылаа далыгар. В. Миронов
ср. эвенк. үркэ ‘дверное отверстие’, бур. үрхэ ‘дымоход’
II
саҥа алл. Кыргыһыыга киирии, улахан үөрүү, өрөгөй хаһыыта. ☉ Боевой клич при атаке, а также восклицание, выражающее общее воодушевление, восторженное одобрение: ура
Урр-ра-а-а! — диэн хаһыы киэҥ хос иһигэр ньиргийэр. Н. Якутскай
Этээччи бүтэрин кытары Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Ураа хаһыытаан ньиргиһэ түстүбүт, атаакаҕа киирии буолла. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. уран ‘боевой клич; пароль’