сыһ., кэпс. Сүрдээхтик, наһаатык, дьиктитик. ☉ Здо ´рово, сильно, ужасно, бешено
Атаһыам, арыт кырдьык Ыарыылаахтык тайанар, Сиикэй бааска туус курдук Алдьархайын аһытар. С. Данилов
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сир-халлаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин

көр кыһамньылаах
Сиинэккэ, эн төһө да хоһуйа сатаа, Аркаша хайҕаныан сөп, кини ордук кыһаллыгас. У. Нуолур
Оок-сиэ, биир оҕо, баара эрэ биир оҕону таҥара биэриэхтээх эбээт! Өйдөөх, сэмэй, ийэтэ эрэйдээххэ кыһаллыгас баара эрэ биир оҕону! Э. Соколов

туохт. Саһархайдыҥы дьүһүннэнэн көһүн, кыратык саһаран көһүн. ☉ Пожелтеть, иметь желтоватый оттенок
Атыырдарын уонна ол улахан саһарымтыйан көстөр тыһыны [чубукулары] бастаан охтортоотор. Болот Боотур
Оок, үрүҥ эһэ! Түүтэ саһарымтыйбыт. Килиэккэтин иһигэр чычаас баҕайы кыра уулаах. С. Руфов. «Кыым» хаһыат отучча сыллааҕы саһарымтыйбыт нүөмэрдэрин арыйан …… элбэх матырыайаалы булаҕын. ИИФ ИДЫК

I
туохт. Туорааҕы хомуй, итигэстээ. ☉ Собирать зёрна, шишки. Тииҥ туораахтаан сиир
□ Урут аҕата тыа быыһыгар оонньото ыытара, онно уол бэс туораахтыыра, арыт дьэдьэнниирэ. «ХС»
II
туораа диэнтэн атаах.-аччат. Дьылы нэһиилэ туораахтаабыта. Өрүһү кыл тыына эрэ харбаан туораахтаабыт
□ [Оҕонньор:] Оок-сиэ, бу үрэх баһын сиһигэр ханнык эрэ эрэйдээх олорсон иһэн өлөн туораахтаатаҕа. Дьүөгэ Ааныстыырап

туохт.
1. Бутугаһы (утаҕы) оҥор. ☉ Приготовлять напиток из воды, молока или пахты (заправляя его мукой или съедобными травами). Эбэм сүөгэй уутугар бутугастыыр этэ. Сүөгэй уутугар кыа угун, кииһилэни, бурдугу холбуу ытыйан бутугастаата
2. Бутугаһы (сэлиэйдээх, миини) оҥор. ☉ Приготовлять похлебку, болтушку. Эттэрин тобоҕунан бутугастаан сиэтилэр
3. көсп. Туох эмэ бэрээдэгин ыс, бутуй, булкуй. ☉ Нарушить порядок чего-л., путать, запутать. Оок-сиэ, бу оҕо, дьэ, үчүгэй аҕайдык бутугастаабыт ээ

туохт.
1. Иҥнигэһэ суох түргэнник добдуйан, доргуччу саҥар. ☉ Говорить очень быстро, без запинки, громко
Харытыана: «Оок-сии! Мин Байбааскым бэлиэр улахан суруксут буолбут! Ити ааҕан добдугуратан эрэр»,- дии-дии күллэ. П. Ойуунускай
Хантан да сурук кэллин, ааҕан добдугуратан бараллар. Н. Якутскай
Уола Бүөтүр, имигэстик хамсанан, куолаһын тупсара-тупсара, тылбаастаан добдугураппыта. Болот Боотур
2. Чаастатык хатыланар доргуччу тыаһы таһаар (хол., тоҥсуйан). ☉ Производить часто повторяющийся громкий звук (напр., при постукивании)
Андыҥ Дайыыла ортоку тарбаҕын сүһүөҕүнэн остуолу тоҥсуйан добдугуратта. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Эккэр туох эмэ (хол., тымныы) биллэрин абааһы көрөн эбэтэр улаханнык куттанан, кыйаханан, чаастатык иҥиирдэриҥ тардан ибигирээ, ибигирээн хамсаа. ☉ Испытывать дрожь, дрожать (напр., от холода, нервного напряжения)
Уол тымныы уунан саба ыстарбыттыы дьигиһийэ түһээт, ыллыгынан туораан, тыаны быыһылаан арҕаа диэки дьулуруппутунан барда. Н. Габышев
Тоҥон бугуһуйбут аттар, өрө чиччигинэһэн суолга киирээт, айаннаан дьигиһийбитинэн барбыттара. Д. Таас
Буров дьагдьайан дьигиһийэн ылла. «ХС»
2. Чаастатык биэтэҥнээн хамсаа, титирэстээ. ☉ Приходить в колебательное движение, дрожать, сотрясаться
Мотуордар күүскэ үлэлээн дьигиһийэллэр. Н. Якутскай
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сирхаллаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин
Тыраахтар мотуора үлэлээн дьигиһийдэ, гусеницалар лыһыгырыы тыаһаатылар. «ХС»

I
аат. Балык ууһууругар ыыр сымыыттара. ☉ Икра (рыбы)
Ийэ ууларга Иһитэн кэбиспит Искэхтээх балыга …… Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньортон сүрдээх искэхтээх обургу балыгы ыллыбыт. Баһылайбыт ол балыгы астыы-үөллүү, искэҕин туустуу, лууктуу оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кыһын кини эйигин таба этинэн, чоҥкутунан, туустаах искэҕинэн, балык өрөҕөтүнэн, курупааскы миининэн, моруоска отонунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
ср. тюрк. ички, ичек, ишэк 'внутренность, кишки'
II
аат., эргэр. Кыра тугу эмэ (үксүгэр көннөрү тарбаҕынан таба тутуллубаты) ытыртаран ылар сэп. ☉ Щипчики для извлечения занозы, пинцет
Аҕыйах бытык онон-манан үүммүтүн искэҕинэн үргүү турда. Болот Боотур
Оок-сиэ, искэҕинэн тардан ылар... Н. Заболоцкай
ср. тюрк. искек 'маленькие щипцы'

даҕ.
1. Үчүгэй, чөллөркөй, чуор тыастаах, ырыалаах (хол., хомуһу этэргэ). ☉ Звучный, звонкий (напр., о варгане)
Бу үтүө үөрүүлээх өрөгөй күннэргэ Этигэн хомуспун, дьэ, тардыым, дьэ, охсуум! П. Ойуунускай
[Хаалдьыт (дүҥүрү охсор):] Оок! Этигэн күтүр эбит. А. Софронов
Эйээриий, этигэн хомуһум, Истиэххэ кэрэтин тойугуҥ! Эллэй
2. Ис хоһоону чаҕылхайдык, хомоҕойдук этэр, арыйар (хол., тыл). ☉ Хорошо выражающий смысл, яркий, выразительный (напр., о слове)
Эргэ тыллар, сатаатахха, хоһуйар кыаҕы кэҥэтиэхтэрин, тылы этигэн оҥоруохтарын, байытыахтарын сөп. КНЗ СПДьНь
Омук тылын үөрэтии бэйэ төрөөбүт тылын байытар, кинини ордук чаҕылхай, имигэс, этигэн оҥорор. ЧМА СТС СЭ
Бу үҥкүү этигэн хамсаныылара сыанаҕа тиллибиттэрэ. «ХС»
ср. алт. эдил ‘звонкий, мелодичный’

туохт.
1. Тугу эмэ тус-туһунан бөлөхтөрүнэн наардаа, бөлөхтөргө араартаа. ☉ Разбивать кого-что-л. на группы, группировать, разгруппировывать. Үлэлээбит дьону толорууларынан үс аҥыы бөлөхтөөтүм. Айымньы геройдарын ырытарга табыгаһа суохтук бөлөхтөөбүккүн
2. Сыалга доруобунньугу ыспакка, чөмөхтөөн түһэр (сааны этиллэр). ☉ Бить, стрелять кучно (о ружье)
«Оок-сиэ, бөлөхтүүр да саа эбит», — диэн бары сөҕөбүт. Н. Якутскай
3. кэпс. Бөлөхтөс, холбос, бииргэ түмүс (үксүн сыһ. туохт. ф-гар). ☉ Собираться вместе, скучиваться, объединяться (большей частью в деепр. ф.)
Итинэн дьиэрэйэн ааһаллар Элбэх дьикти ырыалар, Үмүөрэн бөлөхтөөн бараллар Үөрэн-көтөн ыччаттар. С. Васильев
Маҥан сотолорун өҥнөн, Манна тураллар бөлөхтөөн, Сэҥээриҥ диирдии чапчараас Сэбирдэхтэрэ суугунас [хатыҥнар]. Ф. Софронов
◊ Бөлөхтөөн эмнэрии — ньирэйдэри биирдии ынахха хастыыны да холбоон эмнэрэн иитии. ☉ Выращивание телят путем группового подсоса. Бөлөхтөөн эмнэриини тэрийиэххэ