несов. см. воткнуть(ся).

сов. 1. однокр. что (воткнуть) ас, батары ас; 2. кого, перен. разг. (поместить ку-да-л. насильно) анньан кэбис, кыбыт.

сов. что, разг. 1. (воткнуть) анньыталаа, хататалаа; утыкать материю булавками таҥаска булаапкаларда анньыталаа; 2. (заткнуть) анньыталаа, бүөлэтэлээ; утыкать щели оконных рам ватой түннүк араамаларын хайаҕастарыгар баатата анньыталаа.

сов. 1. кого-что (загнать) үүрэн киллэр; 2. что, разг. (вонзить, воткнуть) киллэр, батары ас; вогнать под ноготь занозу тыҥыраҕыҥ быыһыгар маһы киллэр; # вогнать в краску кытарт, саатырт; вогнать в пот көлөһүн таһаар.

сыһ.
1. Туох эмэ иһигэр (тимирдэ) супту, өтөрү (саай, оҕус, баттаа уо. д. а.). ☉ Внутрь, вглубь (ударить, воткнуть, вдавить)
Били кини муус кыралыыр килиин сүгэтэ манна кэлэн, дүлүҥҥэ батары охсуллан турар эбит. Эрилик Эристиин
Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимирбетон сыбаайалары батары саайан киллэрдибит. Н. Лугинов. Лида уһун чомпойдоох кыраабылын сиргэ батары анньан баран эргичиҥнэтэр. А. Федоров
△ Туохха эмэ улаханнык батылла, тимирчи (түс, хаамп уо. д. а.). ☉ (Погружаясь) во что-л., в глубину чего-л. (застревать и т. д.)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Мин хаарга батары түһэн хааллым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Кытаанахтык, дьөлө (көр). ☉ Пристально, пронзительно (смотреть)
Макаар кылааска киирбитигэр Ньукуус …… кинини хатыылаах баҕайытык батары көрдө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Биир эдэр уол мааҕыттан миигин батары көрөр да көрөр. Н. Лугинов
3. кэпс. Кистээбэккэ, аһаҕастык (санааҕын эт). ☉ Прямо, открыто (высказать что-л.)
Баһылай маладьыас – кини ис санаатын хаһан да кистээбэт, үчүгэйи-куһаҕаны көрбүтүн батары этэр. П. Ойуунускай
Сатаммат буоллаҕына, эн: «Аны кэлимэ», – диэн батары этиэххин. Д. Таас

I
сыһ.
1. Ыпсары, иһирдьэ кимистэн киирэр курдук (хол., тутун — уос туһунан). ☉ Поджав (напр., губы)
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыстыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбит. Амма Аччыгыйа
Арсен кытархай хааннаах уоһун өһөстүк ньимиччи тутунна уонна кыыска утары хаамта. А. Фёдоров
Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
2. Батары, иһирдьэ киирэр гына (хол., түс, ас). ☉ Вглубь, внутрь чего-л. (напр., воткнуть, провалиться)
Хахыйахтарын тэллэҕин, уу хоннун диэн, тутум кэриҥэ ньимиччи түһэрэн олордон кэбистилэр. У. Нуолур
Аппанаас [ураҕаһын] арҕах айаҕын иһин диэки ньимиччи анньан истэҕинэ, иһиттэн киһи куйахата күүрүөххэ айылаах дириҥ улаҕалаах ырдьыгынааһын дьириһийдэ. Я. Семёнов
Лев Львович …… кэккэлэһэ турар кириэһилэ олоппоско ньимиччи түспүт. Айысхаана
△ Улаханнык хомулларын курдук. ☉ Так, чтобы образовалась вмятина (ударить)
Таас ньимиччи охсуллуутугар, хаспахха батан киирбэккэ, хабырыллан хаалла. Т. Сметанин
3. Ыпсары, ыга сыһыары. ☉ Плотно, впритык (закрыть)
Ньимиччи сабыллыбыт тирии бүрүөһүннээх аан аһылынна. В. Титов
Сааскы күн кытархайдыҥы сардаҥата ньимиччи тардыллыбыт бадьаархай ойуулаах халыҥ түннүк сабыытын курдат дьиэ иһин өлбөөркөйдүк сырдатар. Г. Колесов
II
ньимси 1 диэн курдук
Уйаара-кэйээрэ биллибэт дуолан тайҕаны тугу да ордорбокко хаар ньимиччи түспүтэ. В. Яковлев
Үрдүк Ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. «ХС»

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

1. туохт.
2. Тугу эмэ туохха эмэ батары эбэтэр иһин көҥдөйүгэр киирэрин курдук тугунан эмэ охсуолаа. ☉ Забивать, вбивать что-л. во что-л. Эркиҥҥэ тоһоҕото саай. Ытаһата саай
   □ Байбал тоһоҕону суха ураҕаһыгар туора чорбоччу саайан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Биһиги ирбэт тоҥ уорҕатыгар диэри тимир-бетон сыбаайалары батары саайан киллэрэбит. Н. Лугинов
   Сааны сатаан иитэбин. Бэҕэһээ аҕабар көмөлөһөн, быыс уган саайдым. Н. Габышев
3. Тугу эмэ тоһоҕонон саайан туохха эмэ ыйаа, туттар. ☉ Прибивать, приколачивать что-л. к чему-л.. Остуолбаҕа туора хаптаһынна саай. Ааҥҥа тутаахта саай
   □ Хотоойулаах оҥороору ыаҕас бөстүөнү төбөтүгэр саайбыт буулдьаларыттан ылан, туоһапкатыгар укта. Л. Попов
   Детдом кэнсэлээрийэтэ быһыылааҕа. Ыалдьыбыт оҕолору онно угуталаан баран, «Изолятор» диэн хара суруктаах хаптаһыны хам саайан кэбистилэр. С. Федотов
   Тыраахтар мас хайытан кирбийэр, оскуола кырыыһатын саайан табыгыратар тыаһы кытта Иван уустаах уһанар тыастара холбоһоро. М. Доҕордуурап
4. Тугу эмэ уһуктааҕынан күүскэ батары ас. ☉ С силой ударить кого-что-л. чем-л. острым, колющим, вонзить
   Оҕонньор үҥүүтүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт. Л. Попов
   Хабырынар Хабырыыс сирэйэ-хараҕа уларыйан, этэрбэһин айаҕыттан быһаҕын таһааран, самыыга саайар. Күндэ
   △ Уһуктааҕы туохха эмэ батары ас. ☉ Воткнуть что-л. острое во что-л. Кынчаалын остуолга батары саайда. Амма Аччыгыйа
5. Күүскэ оҕус. ☉ С силой ударить кого-что-л.
   Орлосов бабдьыгырыы түһээт, саатын сулбу тардан ылан, оҕонньору саа луоһунан көхсүгэ саайда. Н. Габышев
   Лиэкэр Сеня, өрө көтө түһээт, били оргуйан бидилийэр күөһү көрөн турар саллааты төбөҕө саайда. А. Сыромятникова
   Холуочук киһи сирэйгэ далайбытын Серёжа, аһаран биэрээт, түөскэ саайан кибилиннэрэр. Г. Колесов
6. Көтөн иһэн туохха эмэ кэлэн күүскэ охсулун, тугу эмэ улаханнык тап. ☉ С силой удариться обо что-л. (напр., о пуле)
   Бинтиэпкэ саа тыаһа чус гыммыта, буулдьа тиийэн Чүөчээски көхсүгэр сүгэн иһэр ботуоҥкалаах кинигэтигэр саайбыта. Суорун Омоллоон
   △ Тугунан эмэ (хол., саанан ытан) улаханнык тап. ☉ Бить из чего-л. по чему-л. (напр., из ружья)
   Саҥа артиллеристар [буусканан ытааччылар] тахсаннар, …… үрүҥ ыстаабын дьиэтин төбөтүн оройугар саайдылар. Амма Аччыгыйа
7. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн хайааһын дэбигис бааччы дьорҕооттук оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан обозначает действие, совершаемое мгновенно и решительно. Охсон саай. Быраҕан саай. Ытан саай
   □ [Микиитэ] уоһун хам ытыра түһээт, Арамааны алларанан тэбэн саайда. Амма Аччыгыйа
   Биир учуутал туран, улуустары, нэһилиэктэри наар үөрэҕэ суох дьон салайар буоланнар, туох да үлэ-хамнас уонна сайдыы кыайан барбат диэн кириитикэлээн саайда. Болот Боотур
   [Мииткэ] ыскылаатын сэбиэдиссэйэ табаары уоран атыылыырын хаһыаттаан саайар. И. Бочкарёв
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — улахан саҕа буолан киэбирбитин тоһун биэрэн тохтот, кэһэт. ☉ Наказать за зазнайство кого-л., сбить спесь с кого-л.. Ол-бу буолан киэбирбэтин, сахсайбытын саайыам!
   □ Куска үөмэн иһэбин
   Дулҕа саҕа бэйэтин Тохтуу-тохтуу көрөбүн, Сахсайбыккын саайыам диэн Саабын соһон иһэбин. Р. Баҕатаайыскай. Тиискин саай (саайын) кэпс. — уҥуоҕу көмүллээн силиитин обор. ☉ Грызть сахарную кость, высасывая из неё костный мозг. Мэ бу уҥуох баар, тиискин саан
   □ Дьэ, аҕалаах ийэлэрэ үөрүү бөҕөнү үөрэннэр, …… көмүрүө уҥуоҕунан тиистэрин саайаннар, көйүү кымыһынан күөмэйдэрин оҥороннор көрүлүү олорбуттар. ПЭК ОНЛЯ V
   ◊ Тосту (булгу) саай — күүскэ охсон тоһут, тосту барыар диэри оҕус. ☉ Переломить что-л. резким сильным ударом
   Хаадьаҥ Хабырыыс …… дьагдьайан көпчөччү көһүйбүт киһиэхэ маарыннаата. Ол сылдьан баһымньытын угун хоруо курдук хоолдьугунан булгу саайан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ср. др.-тюрк. сай ‘прокалывать, пронзать’, бур. шааха ‘вонзить’, монг. шаах ‘вбивать, забивать; ударить кулаком’

1. аат.
2. Мууһу аллардахха тахсар уулаах чөҥөлөк. ☉ Отверстие во льду, прорубь, лунка
   Ойбон мууһун ыраастыыр сүүр курдук оҥорон, онон бултаабыттар. Далан
   Күөл ортотугар төгүрүк ойбон аллараллар. М. Попов
   Балыксыттар тууларын субу аҕай көрбүттэр, ойбонноро буруолуу сытар. Сэмээр Баһылай
3. кэпс. Кыыл баһын оройо, дьулайа. ☉ Теменная часть головы зверя (уязвимое место)
   Эһэ ойбонун тэһэ оҕустахха, кини бэрт улахан куттала суох. ПЭК СЯЯ
4. этногр. Ойуун биилиттэн үөһээ өттүгэр баар көҥдөй сирдэр (кыырарыгар турукка киирэн баран, ол сиригэр уһуктааҕынан, биилээҕинэн да анньыннаҕына туох да буолбат, хаан да тахсыбат). ☉ Полые неуязвимые места туловища шамана (во время камлания, в состоянии транса, шаман может воткнуть в такое место что-л. острое, а тело при этом остаётся целым и невредимым)
   Дьиҥнээх ойууннар, удаҕаннар эттэригэр-сииннэригэр хастыы да ойбонноох буолаллар. И. Гоголев
   Итинник былырбылыргыттан улахан айдарыылаах, ойбонноох эрэ ойууннар оҥорор кыахтаахтара. ИПН АОК
5. даҕ. суолт. Толору, түгэҕэ көстүбэт астаах (иһити этэргэ); дэлэгэй, бараммат (аһы этэргэ). ☉ Переполненный так, что не видно дна (о сосуде); обильный, в изобилии (о еде)
   Бадаайы хамыйаҕын ылан кытыйаҕа ыытан кэбиспит, онтукайа ким баҕарар иһэр ойбон кытаҕа буолбут. Саха фольк. Былыргы урууга кымыһы уонна эти кытта хайаан да ойбон саламаат, арыылаах суорат баар буолар эбит. Далан
   Киэһээҥҥи аһылыкка Маарыйа эмээхсин икки уһаат кымыһы киллэрэн, ойбон кымыс аһан кэбистэ. М. Доҕордуурап
   ♦ Ойбон баас нор. айымнь., поэт. — ааһан-араҕан биэрбэт ыар өйдөбүл. ☉ Глубокая рана (душевная)
   Уоттаахкүөстээх охсуһуу Уурайбытын кэнниттэн Ойбон бааһы оһоруу Оппуоһугар турдубут. Саха нар. ыр. III
   Сэрии, оһол уота умуллан Ойбон бааспыт оһоруллан, Илиилэрин ньыппарынан Үлэ дьоно турдулар. Эллэй
   Саха норуота, Иннигинэн дьулуруй Улуу аҕа дойдубут Ойбон бааһа остун диэн. С. Васильев. Ойбонун тап — тоҕоостоох түгэни таба туһан, мүччү тутума; ким эмэ санаатын тап. ☉ Не упустить, использовать момент; найти подход к кому-л.
   Санин киһитин санаатын көтөҕөөрү ойбонун таппыта, уоскутар тылы чуо булбута. И. Тургенев (тылб.). Уолбат ойбон — дэлэйэ, эбиллэ турар ас-үөл, бараммат баайдуол. ☉ Неиссякаемый источник изобилия и богатства
   Уолбат ойбон, Уйгубыйаҥ Дьоллоох туона, Кэскиллээх тэлгэһэ Алгыстаах ыһыах Биһиэхэ буолла курдук! Саха нар. ыр. I
   Аттаах хонуга, Сатыы өйүөтэ Уолбат ойбон Чөҥөрө чүөмпэ буолаарыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Солооһуммут, уулаатахха быһаҕас түспэт уолбат ойбон курдук, үрдүк үүнүүнэн өрүкүйэн эрэр. М. Доҕордуурап. Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах фольк. — дириҥник чөҥөрүйэн көстөр харахтаах (Дьыл оҕуһун хоһуйарга тут-лар халбаҥнаабат олук). ☉ С глубоко посаженными глазами (постоянный эпитет для описания символа зимы — по представлению предков, огромного быка изо льда)
   Дьыл оҕуһа Болуо муус муруннаах, хайырбыт ойбон харахтаах Кыаһаан муус кыламаннаах. Саха фольк. Көмнөх хаар көлөһүннээх, Хайыр ойбон харахтаах, Уһун ураа муостаах Дьыл оҕуһун Утаардаҕым буоллун! Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Кулгаах (үтүмэх) ойбон көр кулгаах
   Чэгиэн мууһу Хоруо курдук Хордурҕаччы анньаннар Кулгаах ойбонноро диэн Кудулутан кэбистилэр. Болот Боотур. Күрэх ойбоно балык. — муус аннынан муҥхалыырга балыгы нырыылаан күрэтэр кыра-кыра ойбоннортон биирдэстэрэ. ☉ Одна из маленьких прорубей, через которую при подлёдной ловле неводом длинными жердями гонят рыбу
   Күрэх ойбонноро диэн Көҥүрүтэн истилэр. «ББ». Ойбон арыы эргэр. — урут сахалар ууллубут ынах арыытын этэллэрэ (хол., ыһыахха). ☉ Топлёное сливочное масло (напр., приготовляемое для угощения на празднике Ысыах)
   Ордьоох баай кыыһа улахан түһүлгэ ортотугар ынах арыытын уулларан баран, саар ыаҕаска кутан, ойбон арыы диэн оҥорбут. М. Соров
   Сүрүн остуолга ойбон арыы ууруллара. В. Кондаков
   Былыр ыһыахха ууллубут арыыны улахан иһиккэ кутан, иһэн күрэхтэһэллэрэ үһү, ону ойбон арыылаах ыһыах диэн ааттыыллар. КЕФ СТАҮө. Ойбон ас эргэр. — былыр улахан иһиккэ ууллубут арыыга лэппиэскэни тооротон уонна сылгы иһин кырбаан кутан оҥорор астара (урууга ыалдьыттары күндүлүүр астара). ☉ В старину: блюдо, представляющее собой большое количество масла с крошёными лепёшками и конскими внутренностями в огромном сосуде (угощение для гостей на свадьбе)
   Уруу саҕаланыыта ыалдьыттарга ойбон аһы амсаттылар. Ойбон баас көр баас II. Хотойу үс төгүрүк сылга иитиэхтииргэ сөбүлэһэн, ойбон баастарын бэйэтэ билэринэн отоһулаан эмтээн кэбистэ. Д. Апросимов
   Күн Толомон Ньургустай Тоҕус сиринэн ойбон баастаммыт, Аҕыс сиринэн сырҕан баастаммыт. ТТИГ КХКК
   Ойбон күөл (көлүйэ) — 1) көр күөл. Анньыллыбыт сэргэ мас Охтонсууллан түспэтин, Аллаһыылаах ойбон күөл, Уута уолан бүппэтин. Күннүк Уурастыырап
   Бөһүөлэк анныгар бүөрдүү түһэ сытар быыкаа уһун синньигэс ойбон күөлэ мууһун үрдүнэн барбах эрэ ньалҕарыйбыт этэ. Н. Заболоцкай; 2) ойбоҥҥо маарынныыр төгүрүк күөл. ☉ Маленькое круглое озерцо
   Ойбон көлүйэҕэ хомус быыһынан үөмэн киирбитим. М. Тимофеев-Терёшкин. Ойбон тимир этногр. — ойуун кыырар таҥаһын көхсүгэр баайыллар, ортотугар хайаҕастаах төгүрүк тимир; күһэҥэ (саха итэҕэлинэн бу тимир сири бэлиэтиир, онтон хайаҕаһынан ойуун Аллараа дойдуга киирэн тахсар). ☉ Металлический кружочек с отверстием в середине на спине шаманского костюма (по поверью якутов, кружочек обозначает землю, а вырез — прорубь, лунку, через к-рую шаман спускается в Нижний мир). Ойуун ойбон тимирэ кыырарыгар улахан суолталаах. Ойбонтон уулааһын — өбүгэ оонньуута: уҥа илиигинэн хаҥас кулгааххын, хаҥас илиигинэн уҥа атаххын тутан баран сиргэ турар тугу эмэ (хол., уулаах иһити) төҥкөйөн айаххар кыбытан ылыы. ☉ Старинная якутская игра: прихватывая правой рукой левое ухо, придерживая левой рукой правую приподнятую ногу, игрок должен ртом поднять какой-л. предмет с пола (напр., сосуд с водой)
   Ойбонтон уулааһын — оҕо эрдэхтэн дьарыктаннахха улахан туһалаах буолуон сөп. ФАС ӨОо. Ойбону көһөрүү — өбүгэ оонньуута: муннукка турар икки иһит уутун утары турар икки кураанах иһиккэ тугунан эмэ (хол., хамыйаҕынан) баһан таһарга күрэхтэһии (түргэнник таһан бүтэрбит уонна элбэх ууну таспыт хамаанда кыайар). ☉ Старинная якутская игра: из двух сосудов с водой нужно перетаскать воду чем-л. (напр., черпалкой, большой деревянной ложкой) в пустые сосуды, стоящие напротив (побеждает команда, к-рая первой опустошила один сосуд с водой и у к-рой оказалось больше воды в другом)
   Ойбону көһөрүүгэ хас да киһи икки аҥыы хайдыһан оонньууллар. ФАС ӨОо. Ойбон хайыҥа — аллардахха ойбон тула мунньуллан тахсар муус, ойбон кытыытыгар чөмөхтөммүт муус. ☉ Ледяной валик вокруг лунки проруби
   Сэбирдэх [киһи аата] маҥкытын төбөтүн ойбон хайыҥар тирээн баран, куоҕалдьытан куйуурун бадараанын тэбии турда. Амма Аччыгыйа. Сулгаах ойбонноро балык. — муҥха икки ойоҕоһунан сөп түбэһиннэрэн алларыллар кыра-кыра ойбоннор (түһүүттэн таһаарыы чардаакка диэри муҥханы соһорго аналлаахтар). ☉ Небольшие проруби по обеим сторонам тони для проталкивания вперёд неводных норил (от основной большой проруби, куда опускают невод, до той, через к-рую выталкивают). Сулгаах ойбоннорун аллартаан бүттүлэр
   ср. уйг. ойпаҥ ‘впадина, рытвина’, тув. ойбак ‘небольшая круглая полынья, прорубь’