нареч. плотно, вплотную, впритык; массыынаны дьиэ ааныгар хабырыччы тартар= подъехать на машине вплотную к крыльцу.

сыһ. Олус ыксары, эпсэри. ☉ Плотно, вплотную, впритык. Массыынатын олбуор ааныгар хабырыччы астарда

сыһ.
1. Ыга, чиҥэтэ, сыһыары. ☉ Крепко, плотно, впритык
Иван Иванович, тэтэрээтин сабан баран, ытыһынан дьиппиниччи баттаан кэбистэ. Софр. Данилов
2. көсп. Ыардык, дьиппиэрдик; боччумнаахтык, тыйыстык. ☉ Степенно, важно, мрачно; тяжело, грозно
Кини саһарчы салгыннаабыт томтоҕор сирэйин дьиппиниччи туттан, убаҕас сырдык хаастарын түрдэһиннэрэн, тыйыс дьүһүннээхтик туттар. Амма Аччыгыйа

сыһ.
1. Толору, ситэри, барытын хабан. ☉ Полностью, целиком
Биһиги оскуола өрөмүөнүгэр улгумнук кыттаммыт, хас да күн тилэри үлэлээтибит. Р. Баҕатаайыскай
Урукку өттүгэр даҕааһын аат бэчээккэ тилэри сурулла илик саҥа чааһа. «ХС»
2. Киэптии, тиирэ (хол., кыараҕас таҥаһы кэт). ☉ В обтяжку, впритык (напр., об одежде)
Коля улаатан, түөрт уон аҕыстаах сону тилэри кэтэр буолбут. СГФ СКТ. Тэҥн. тилэ, толору

туохт., түөлбэ. Тут, оҥор. ☉ Строить, построить
Алаһа дьиэни атара кэллибит. ПЭК СЯЯ
♦ Атар абааһы — олус куһаҕан, нэгэй. ☉ Из рук вон плохой, дурной, скверный
[Дабыыдап] адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
Бүрүкүрээт киэнэ бэрдэ. Аны туран алын үлэһиттэригэр сыһыана атар абааһы: бу тойомсуга, бу улахамсыга, наһаа! В. Ойуурускай. Атар айаҕар — уун-утары. ☉ Прямо впритык, напротив кого-чего-л.. Сыарҕалаах оккун дал аанын атар айаҕар таттарбыккын
□ Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
<Атар> айахтааҕы атыппат көр айахтаах. Таня олус дьиибэргээтэ, дьыалаҕа суруйалларынан, Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова. Атар арыгыһыт кэпс. — буор арыгыһыт, улахан иһээччи. ☉ Горький пьяница
Сунтаар оройуонун киһитэ, учуутал Н. эдэр эрдэҕинэ атар арыгыһыт, илэйэр илээт буола сылдьыбытын кэмсинэн кэпсиирэ. ПАК ЧОС. Атар куйаас түөлбэ — уот куйаас. ☉ Жгучая жара, нестерпимый зной. Атар куйаас буолла

I
сыһ.
1. Ыпсары, иһирдьэ кимистэн киирэр курдук (хол., тутун — уос туһунан). ☉ Поджав (напр., губы)
Чараас уостарын ньимиччи туттан, кэтирии мыччырыстыбыт көтөх сирэйэ сырдыы мичээрдээбит. Амма Аччыгыйа
Арсен кытархай хааннаах уоһун өһөстүк ньимиччи тутунна уонна кыыска утары хаамта. А. Фёдоров
Аана тылын таһааран иһэн, айаҕын ньимиччи тутунна. М. Доҕордуурап
2. Батары, иһирдьэ киирэр гына (хол., түс, ас). ☉ Вглубь, внутрь чего-л. (напр., воткнуть, провалиться)
Хахыйахтарын тэллэҕин, уу хоннун диэн, тутум кэриҥэ ньимиччи түһэрэн олордон кэбистилэр. У. Нуолур
Аппанаас [ураҕаһын] арҕах айаҕын иһин диэки ньимиччи анньан истэҕинэ, иһиттэн киһи куйахата күүрүөххэ айылаах дириҥ улаҕалаах ырдьыгынааһын дьириһийдэ. Я. Семёнов
Лев Львович …… кэккэлэһэ турар кириэһилэ олоппоско ньимиччи түспүт. Айысхаана
△ Улаханнык хомулларын курдук. ☉ Так, чтобы образовалась вмятина (ударить)
Таас ньимиччи охсуллуутугар, хаспахха батан киирбэккэ, хабырыллан хаалла. Т. Сметанин
3. Ыпсары, ыга сыһыары. ☉ Плотно, впритык (закрыть)
Ньимиччи сабыллыбыт тирии бүрүөһүннээх аан аһылынна. В. Титов
Сааскы күн кытархайдыҥы сардаҥата ньимиччи тардыллыбыт бадьаархай ойуулаах халыҥ түннүк сабыытын курдат дьиэ иһин өлбөөркөйдүк сырдатар. Г. Колесов
II
ньимси 1 диэн курдук
Уйаара-кэйээрэ биллибэт дуолан тайҕаны тугу да ордорбокко хаар ньимиччи түспүтэ. В. Яковлев
Үрдүк Ходуһа уута ходуһаны бүтүннүүтүн ньимиччи ылар. «ХС»

сыһ.
1. Туох эмэ туохха эмэ сыста, ыкса буоларын курдук. ☉ Очень близко, впритык к чему-л.
Оҕонньор мастарын соһон кэлэн, ураҕаһын кырыылаах түүтэххэ сыһыары анньан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кыраһыыннаах буочукалары үҥкүрүтэн аҕалан рельсэҕэ сыһыары анньыталаан кэбиһэллэр. Эрилик Эристиин
Байыкка оҕуһу тыыга сыһыары аҕалан тохтотто. Н. Заболоцкай
△ Тугу эмэ батыһыннары, устунан, олус чугас (хол., истиэнэ, ыскамыайка кыйа). ☉ Вдоль чего-л. (напр., стены); вплотную к чему-л. (напр., к стене)
Итиэннэ кыракый түппээк, сыттык дуомнаах, истиэнэни сыһыары тардыллыбыт ороҥҥо хараҕын симэн сытта. Софр. Данилов
Оҕонньоттор хоспох эркинигэр сыһыары тардыллыбыт эргэ ыскамыайкаҕа кэккэлээбиттэр. «ХС»
2. Ыга, ыксары (хол., баттаа). ☉ Плотно, сильно (напр., прижимать)
Вася бэргэһэтин оройун сыһыары баттанна, дириҥник көхсүн этиттэ. Амма Аччыгыйа
Анарааҥҥыта, куһаҕан баҕайытык сарылыы-сарылыы, уолчааны сиргэ сыһыары баттыы сатыыр. Күннүк Уурастыырап
Билигин Серёжа арбайбыт баттахтаах төбөтүн сыһыары кууһан баран, дьоллоохтук утуйан хаалбыт киһи баар ини. ПП Дь
3. көсп. Кими эмэ бэйэҕэр чугаһатан, бэйэҥ диэки хайыһыннара, кыттыһыннара. ☉ Притянув, приблизив, привязав к себе
Ол киһини [Бэрт Хараны] ааттаһан бэйэлэригэр сыһыары тардан, өлөр-хаалар күннэригэр көмө оҥостор санаалаах этилэр. «Чолбон»
4. Тугу эмэ туохха эмэ тэҥҥэ тутан, дьүөрэлэһиннэрэ. ☉ Привязывая что-л. к чему-л., соотнося с чем-л.
Туох барыта бэйэтин күнүгэр-дьылыгар, оччотооҕу сиэригэр-туомугар сыһыары тутулуннаҕына эрэ ылыннарыылаах буолар. С. Федотов
Софрон Данилов хараахтары олоххо сыһыары тутан көрдөрбөт. Ол оннугар хараахтары олох ханнык эмэ уустук түгэнигэр сөп түбэһиннэрэн арыйар. «ХС»
◊ Сыһыары муннук геом. — быысаһа сытар муннук. ☉ Смежный угол
Икки муннук, өскөтүн кинилэр аҥаар өттүлэрэ биир, оттон икки атын өттүлэрэ биирдэрэ атынын салҕааһына буолан барар буоллаҕына, сыһыары муннуктарынан ааттаналлар. КАП Г

I
туохт.
1. Бэйэ бэйэҕэ быыһа суох гына ыга сыһын, холбос. ☉ Плотно соединяться, смыкаться, прилегать друг к другу. Муоста маһа үчүгэйдик ыбыста
□ Аһаҕастык көрбүт киэҥ харахтара кырыыланнылар, сыҥааҕын этэ күүрэн таҕыста, уостара ыбыстылар. Л. Попов
Муоста төһө үчүгэйдик ыпсар да тыаһа суох буолар. ЧАИ СБМИ
2. түөлбэ. Туохха эмэ тигис, түбэс. ☉ Доставаться, приходиться кому-л. на долю
Киһиэхэ баара суоҕа иккилии эрэ киилэ ыпсыбыта. СТДТ
♦ Сыҥааҕа ыпсыбат көр сыҥаах
Чүөчээски уһуктубута, икки сыҥааҕа ыпсыбат, тииһэ тииһин таба охсубат буолан быбыгырыы сытар эбит. Суорун Омоллоон
Хаайыылаахтар сыҥаахтара ыпсыбат буолуор диэри ыга тоҥнулар. П. Филиппов
Сыҥааҕым ыпсыбат буола ырдьаччы тоҥон, аччыктаан, мин дьиэбэр чугаһаабытым. «ХС». Сымыһаҕа ыпсыбат буолла — туохтан эрэ олуһун үөрдэ. ☉ Испытывать радость, радоваться чему-л.
Ньукулай Дьөгүөрэбис үөрэн сымыһаҕа ыпсыбат буолла. Р. Кулаковскай
ср. др.-тюрк. сап ‘соединять, стискивать’, йаву ‘приближаться’, кирг. ыпый ‘сближаться, сходиться краями’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ы-, ыа- диэнтэн саҕаланар олохторго сыстар: ыбыс-ыксары, ыбыс-ыарахан. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ы-, ыа-: ыбысыксары ‘очень близко, впритык’, ыбысыарахан ‘тяжелейший’
Ыбыс-ыксары бу ыга анньан кэллэ. Н. Павлов
Сергей куота сатыыр да атахтара ыбыс-ыарахаттар, кыайан сыҕарыйан быстыбаттар. «ХС»

сыһ.
1.
ыбылы диэн курдук. Миигин эйэргээн, ыга кууһан, Минньигэс тылларын эппэккин? Күннүк Уурастыырап
Бурхалей Марисаны ыга кууһан ылан хардары сыллаата-уураата. Эрилик Эристиин
Машаны илиитин ыга тутта, кинилэр саҥата суох сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр. М. Доҕордуурап
Владимир Лукич Мичили бэйэтигэр ыга тардан туран, төбөтүттэн имэрийдэ. «ХС»
2. Туох эмэ туохха эмэ сыста, ыксары буоларын курдук гына (хол., тут, ас). ☉ Очень близко, впритык к чему-л.
Тогойкин Ньукулай көхсүн Вася Губин көхсүгэр ыга аста. Амма Аччыгыйа
Кыараҕас баҕайы дьиэҕэ олус үгүс киһи ыга симсэн, таһыттан киирдэххэ, ыарахан сыт саба биэрэр. Күннүк Уурастыырап
Үрдүк тэлиэгэ куорабар хатаастан анаммыт миэстэҕэ ыга симсэ олорон кэбистилэр. Эрилик Эристиин
3. көсп. Олус күүскэ (хол., туохтан эмэ куттан). ☉ Очень сильно (напр., испугаться)
Эппит тыл туоланситэн, Эдэр уол ыга үөрдэ. Күннүк Уурастыырап
Ылдьаа боруруок оҕонньор Ыга түллэ кыыһыран, Уот садаҕа саабылатынан Уулаах хара былыттары Илин кыйдаан кэбистэ дуу? С. Васильев
Уол ыга куттанан, мэктиэтигэр көҕөрө өлөн хаалла. «ХС»
♦ Ыга үктээн — баҕарбатын үрдүнэн, күүс өттүгүнэн (кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥортор). ☉ Заставляя кого-л. силой, насильно, против воли (делать что-л.)
Ол баайдартан баайдарын ыга үктээн ылаар. Күндэ
Сиидэрэп ол ыстараабы Тоокуй дьиэтигэр тиийэн, ыга үктээн ылбыт. «ХС»