несов. см. вспомнить(ся).

даҕ. Кими-тугу эмэ түргэнник ахтар, саныыр (сүрэхтээх, дууһалаах киһи). ☉ Способный быстро вспомнить, скучать по кому-чему-л.
Дьэ ити курдук мин туйгун суоппар, булчут — романтик аргыспын, ахтымтыа — уйан сүрэхтээх Бүлүү киһитин кытта аргыстаһан аастаҕым дии. Н. Заболоцкай

сыһ. Ким-туох эмэ туһунан кимиэхэ-туохха эмэ холбуу тутан (эт, суруй, аҕын). ☉ Попутно, заодно, между прочим (сказать, написать, вспомнить)
Манна сыһыаран эттэххэ, олоҥхоҕо Уордаах Дьөһөгөй ардыгар Күн Дьөһөгөй Тойон диэн ааттанар. Күн Дьирибинэ
Сергей Борис туһунан сыһыаран ыйытаары гыммытын, ону [Нарыйа] истэ да барбатаҕа. В. Яковлев
Ити кэнниттэн хайдах үлэлээбиттэрин, табаары ылыыларын-биэриилэрин туһунан, быһаччы соҕус да буоллар, сыһыаран кэпсээтэ. М. Попов
◊ Сыһыаран үөскэтии бот. — культурнай үүнээйи үнүгэһин, хараҕын эбэтэр кэрчигин атын үүнээйигэ сыһыаран атын суорду үөскэтии. ☉ Прививка черенка культурного растения на дикое плодовое или декоративное растение посредством глазка, окулировка
Умнас аллараа өттүттэн үөскэтиигэ ылыллыбыт уктааҕар умнас үөһээ өттүттэн ылыллыбыт уга ордук түргэнник сибэккитийэр үүнүүнү биэрэр. Бу сыһыаран үөскэтиигэ уһулуччу суолталаах. ҮСАКИ

1. нареч. ныне, теперь; манна кус аны түспэт здесь утки теперь не садятся; аны хойутаабат буол впредь не опаздывай; аны саас кэлиэм я приеду нынешней весной; аны түүн наступающей ночью; 2. в знач. модального сл. выражает опасение, предположение чего доброго; а может, вдруг; авось; ещё и..., а ещё...; аны мунуом чего доброго, заблужусь; аны сымыйалыырыҥ буолаарай ? а может ты неправду говоришь?; аны манна кэлиэ вдруг он сюда придёт; аны уоллаахтар эбит дуу ? а с ними, оказывается, ещё и мальчик? # аны аныаха диэри и до сих пор; аны даҕаны а) и ныне; б) и впредь; аны кэлэн модальное словосочет. всё равно; теперь-то всё (кончено); аны кэлэн , хаһан ситээри ! всё равно не догонишь!; аны санаатахха модальное словосочет. как я теперь понял; если сейчас вспомнить; аны туран модальное словосочет. и вот ещё; и вот вдруг; оҕонньордоро аны туран , аатын умнан кээспит и вот вдруг старик позабыл своё собственное имя.

I
аат эб. Саҥа аллайыыны, сыһыан тылы кытта дьүөрэлэһэн, кинилэр суолталарын өссө күүһүрдэн биэрэр. ☉ Сочетаясь с междометиями и модальными словами, усиливает их значение
Хата, көхсүм кэҥээбиккэ дылы буолбут, үөдэн оҕолор. А. Софронов
«Ок-сиэ ньии, оҕолоор, иччилээх түүл эбит», — Үрэкиин оҕонньор хайдах эрэ дьиппинийэн ылла. Болот Боотур
Хайыай оҕолор, Люсяҥ ким-хайа иннинэ көп түгэх түһэ оҕуста. В. Яковлев
II
саҥа алл.
1. Саарбахтыыр, бигэргэтэн ыйытар аҥаардаах өйдүү сатааһыны бэлиэтиир. ☉ Выражает сомнение, желание говорящего вспомнить что-л., задаваясь вопросами
Уот дьүһүнэ хайдах этэй оҕолоор, диэн сордоно сатыырым да, кыайан дьүһүннээбэт этим. П. Ойуунускай
Бэйи, туох этэ оҕолоор, соторутааҕыта өйдүүр этим ээ. М. Доҕордуурап
2. Дарбатан, күүркэтэн этиини бэлиэтиир. ☉ Выражает преувеличенно воодушевлённое отношение к кому-чему-л.
Туруору мас сүүрдүм иһэ Күлүмүрдүү, күндээрэ аххан Олорор эбит оҕолоор! С. Зверев
Ыраах да баалларын эккирэтиһэ сырыттым оҕолоор. Күндэ

уот халахайга түс көр түс I
Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
Кэргэним миигин мөҕөн киирэн бардаҕына, уот халахайга түһэрээччи; халахайга түс көр түс I. Мэҥэ, Амма уолаттара, Биһигини күлүмэҥ, Хата хойутаан, куоттаран, Халахайга түһүмэҥ. И. Эртюков; халахайы харбаата — 1) туга да суох таах туран хаалла. ☉ соотв. остаться с носом
Хара маҥнайгыттан ону ким да аахайбатах, билигин кэлэн халахайы харбыы сылдьабыт. В. Яковлев
Үрүҥнэр күнүс биирдэ кыһыллар оннулара оҥойбутун көрөннөр, халахайы харбаатылар. И. Данилов
«Бу баар» дии санаабыт дьолуҥ туох эрэ биричиинэнэн ыраатан хаалар. Эн дьэ халахайы харбыыгын. Э. Соколов; 2) соһуйан-өмүрэн эрэ хаалла. ☉ Внезапно заметить, обнаружить упущение, вспомнить о чём-л. забытом, спохватиться
Умнуон сөптөөх киһи. Оннооҕор муус өлүөр киһи наадалааҕы умнан халахайы харбааччы. М. Попов
Соторутааҕыта аҕай хааһытыгар туус куппутун умнан, өссө эбии биир ньуосканы булкуйан, халахайы харбаата. Айысхаана
ср. кирг. калакай ‘восклицание, выражающее испуг при неожиданном ожоге’, бур. халаг ‘увы’

аат.
1. Туох эмэ чаҕылхай сыдьаайа, эмискэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Блеск, отблеск, сияние, сверкание; вспышка
Күммүт күндэлэс күлүмэ, Күөҕүм күөгэл нарына, Сардаҥа сытыы тырыма — Баар эйиэхэ барыта. И. Эртюков
Хаар күлүмүттэн харах саатар. «ХС»
2. Кылгас кэм иһигэр эмискэ сирэйдиин-харахтыын сырдаан, үөрэн ылыы. ☉ Ослепительная улыбка; блеск, сияние глаз
Катя соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Хойуу хара хаастаах хараҕа эчи күлүмүн! Н. Габышев
Таптыыбын оҕо чуораан күлүүтүн, Үөрбүт харах сырдык күлүмүн, Ол иһин бэйэм куоласпын Биэрэбин норуот талар талыы дьонугар. Т. Сметанин
♦ Күлүм аллай — соһуччу улаханнык үөрэн, эмискэ ымай. ☉ Обрадовавшись чему-л., неожиданно расплыться в улыбке, засмеяться непроизвольно
Аан дойдум иччитэ, иһит! Аһаан-сиэн асхарый, чалҕарый! Күлүм аллай! Эһэм аһаа! Далан
[Хобороос] кыыстыы тэтэркэй имнээх төгүрүк сирэйэ кэтирээн, дьолломмуттуу күлүм аллайбыт. А. Бэрияк
«Эҕэрдэлиибин!» — саха уола эйэҕэстик мичээрдээн күлүм аллайда. «ХС»
◊ Күлүм гын — 1) сүр чаҕылхайдык эмискэ сырдаан, умайан ыл. ☉ Внезапно вспыхнуть сиянием, сверкнуть; воспламениться
Ыарахан атах тыаһа кылаас ааныгар лиһиргэйдээн тиийдэ, испиискэ уота күлүм гынна. Амма Аччыгыйа
Түүҥҥү чаҕылҕан дуу, туох эрэ атын уот дуу күлүм гынан, барытын сырдатан баран, умуллан хаалар. Суорун Омоллоон; 2) көсп. эмискэ өйдүү түс. ☉ Неожиданно вспомнить что-л., ясно понять что-л. Өйүгэр нолуокпун ирдии кэллэхтэрэ диэн санаа күлүм гынна. И. Федосеев
ср. тюрк. күлүм ‘смех’

туохт.
1. Умнубакка өйгөр тута сырыт. ☉ Помнить, запомнить. Кини былыргыны да өйдүүр. Эйигиттэн иэстэниэ, ону өйдөө
□ Өйдүүбүн бу дьикти күлүмнэс урсуну, Кыталык кылбааран кыҥкыныы ыллыырын. П. Ойуунускай
Кытаанахтык өйдөөн кэбис: «Турар уу холлор!» — диэни. С. Данилов
Олус ыраас, чиэһинэй Оҕо сааскын өйдөөрүүй. Үчүгэйэ дэлэгэй Үрүҥ күнү көрөөрүй. Р. Баҕатаайыскай. Өйдүүгүт ини — Өрдөөҕүтэ соҕус Уоспа биһигини Оттуу охсорун. Доҕордоһуу т.
2. Санаан кэл (хол., уруккуну). ☉ Вспомнить (напр., прошлое). Кини туох диэбитин өйдөө эрэ
□ Хомуньуус бэрэссэдээтэли санаан баран, онон устунан сиэттэрэн, хас да мунньахха сылдьыбытын өйдүү түстэ. А. Софронов
Өйдөөҥ кэлиэҥ күөх түүнү: Куорат нуктуу сытарын, Сайсаар сыырын түһүүнү, Паарка дьоно ыллыырын. П. Тобуруокап
Устунан Мария Петровна, аны туран, тулаайах улааппыт оҕо сааһын өйдөөн кэллэ. Сэмээр Баһылай
3. Туох эмэ ис хоһоонун, ис дьиҥин бил. ☉ Понять, уразуметь истинный смысл чего-л.. Өйдөөбөккө хаал
□ Барытын аҥаардастыы кириитикэлии, сирэ сылдьааччы
Көнөнү да токурутан өйдүүр дьикти кэмэлдьилээх дьиибэ киһи. Н. Лугинов
Нараҕан оҕонньор туох санаалаах кэлэн сэлэһэ олорорун кини соччо өйдөөбөтөҕө. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эдьиийим барахсан, тугу да өйдөөбөккүн. Ити кирдээх үлэҕэ сылдьан, араас ыарыыга ылларыаххын сөп. М. Доҕордуурап

сыһ.
1. Сүрүн соруккун, үлэҕин толоро, оҥоро сылдьан, онно тоҕооһуннаран, сөп түбэһиннэрэн. ☉ Одновременно, наряду с чем-л. другим, попутно, заодно
Оттон Бурхалей буоллаҕына, Бахтайга тойону тириэрдэ таарыччы, бэйэтэ эмиэ биир наадалаах этэ. Эрилик Эристиин
Орто Халыма эбэ хаҥыл булдун, үөр хааһын-кубатын туһунан эмиэ дуоһуйа, астына кэпсэтиэхпит, таарыччы эн сүрэххэр күндү Бүлүүгүн үтүө тылынан ахтыахпыт. Н. Заболоцкай
Күтүр эмээхсин өтөҕүн оннун С.В. Берёзкин диэн аатырбыт сэһэнньит биһиэхэ …… анаан-минээн көрдөрбүтэ уонна таарыччы сиһилии кэпсээбитэ. БИГ ӨҮөС
2. Ханна эмэ баран иһэн. ☉ Проходя (проезжая) мимо, по пути
Бүгүн ол ыалга охсулуннаххына, таарыччы аҕалаар эрэ. Р. Кулаковскай
Кеша, мин эйигин аҕынным да аҕынным, киэһэ дьиэбэр кэлээр, элбэҕи да элбэҕи кэпсиэм, таарыччы билиэттэ аҕалаар, киинэҕэ барыахпыт, сөп дуо? Н. Заболоцкай
◊ Суол таарыччыта — суол таарыйата диэн курдук (көр таарыйа)
Витя чааркааныгар чугаһаата. «Кураанаҕа чахчы!» — дии саныыр. Булду мантан көһүппэтэх, көннөрү суолун эрэ таарыччыта буолан иһэр киһилии туттан, аа-дьуо хаамар. Н. Заболоцкай
Ааһан иһэн, Аһаан, аараан ааһар буолуллуо, суол таарыччытыгар Соруйан тохтоон ааһар буолуллуо. С. Васильев. Таарыччы эттэххэ (аҕыннахха) — сибилигин этиллибиккэ даҕатан (сыһыаннаан, эбэн) кэпсээтэххэ. ☉ В дополнение к сказанному, кстати сказать, вспомнить
Манна таарыччы эттэххэ, Баһылака икки, Петров икки табаарыстыылар. М. Доҕордуурап
Таарыччы аҕыннахха, манна [Саха сиригэр] 1980 сылга ыраахтааҕылаах Россия бүтүннүүтэ 1913 сыллааҕы таһымынааҕар икки төгүлтэн ордук элбэх электроэнергия оҥоһуллубута. «ББ»
Таарыччы эттэххэ, дьиҥнээх саарбаҕаламмат дьол, мин санаабар, соһуччу, сайыҥҥы күрүлгэн самыыр курдук, биирдэ кутуллан кэлбэт. Ч. Айтматов (тылб.). Тэҥн. таарыйа

туохт.
1. Кими-тугу эмэ олус сөбүлээн, биһирээн күүстээх иэйиигэ ыллар. ☉ Испытывать любовь к комучему-л., любить кого-что-л. [Бүөтүр:] Төрөппүт тапталынааҕар туспа киһи туспа киһини таптыыра ордук күүстээх буолар. А. Софронов
Кэргэнин наһаа таптыыр. М. Доҕордуурап
Саҥа кэлбит геологтар …… олохтоох сахалар бэйэлэрин төрөөбүт дойдуларын биир маһыгар тиийэ билэллэрин, ис сүрэхтэриттэн таптыылларын көрөн улаханнык сөҕөллөр-махтайаллар. И. Данилов
Оо, Дойдуом! Таптыыбын эйигин, Таптыырбын Тылбынан мин сатаан эппэппин! Баал Хабырыыс
2. Тугу эмэ ордук сөбүлээ, туохха эмэ ыллар, умсугуй. ☉ Иметь склонность, пристрастие к чему-л.
Итинник кураайы арыыларга аһыҥа баҕайы таптаан мунньустар. Амма Аччыгыйа
Кини мин аҕабын кытта саас аайы бииргэ сааланарын наһаа таптыыр. И. Федосеев
Кинигэни таптаан ааҕар киһи буолан барбытым. Күннүк Уурастыырап
Мин үрүмэччини эккирэтэрбин таптыыр этим. Н. Тарабукин
3. Тапталгын биллэрэн ымманый; имэрий-томоруй, сыллаа-уураа. ☉ Проявлять нежность, любовь; ласкать
Доҕорум оҕото Ууруура умсулҕаннаах даа эбит, Сыллыыра сыаналаах даа эбит, Таптыыра ахтылҕаннаах даа эбит! Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэр дьахтар …… оҕотун таптаан, тылынан кыайан этиллибэт эйэҕэстик тугу эрэ саҥаран буллугунайбытынан барда. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски кууһан ыла-ыла, ытын таптаата. Суорун Омоллоон
[Ынахтар] кыыһырдахтарына иэппэттэр, онтукалара үгэс буолан, үүттэрэ тардан хаалааччы. Онон таптыы, имэрийэ сылдьыахха наада. М. Доҕордуурап
4. кэпс. Кимиэхэ эмэ эйэргииргин, үчүгэйдик сыһыаннаһаргын көрдөр. ☉ Проявлять приветливое, доброе отношение к кому-л.
Сааһынан уонна тас көрүҥүнэн даҕаны, устудьуоннар бэйэлэрин икки ардыларыгар таптаан ааттыылларыныы, «оҕонньор» киһи. Н. Лугинов
[Платон Ойуунускай] таптаатаҕына: «Ньукулайым-Мукулайым», кыыһырдаҕына «Табаарыс, Мординов!» — диэн ыҥырар буолара. «Кыым»
Кини маһынан кырыымпаны эриэккэстик оҥорор. Ол иһин кырыымпаһыт Павел диэн таптаан ааттыыллар. М. Доҕордуурап
♦ Хараҕым таптыыр кэпс. — билээри гына-гына билбэппин диэн этии (урут билэр, көрбүт киһини этэргэ). ☉ Вроде бы знакомое лицо (говорится, когда не можешь сразу вспомнить человека, к-рого знал, видел раньше — букв. глаза любят)
Хараҕым бэркэ таптыыр. Адьас билэр киһим курдук эрээри, өйбөр-санаабар ыйдаҥара охсон биэрбэтэ. С. Федотов
Начаалынньык, мин эйигин ханна эрэ көрбүт курдукпун, хараҕым таптыыр. А. Сыромятникова
Дуомуна ити кыыһы хараҕа таптыыр да адьас билбэтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. тапла ‘любить, одобрять’, тув. тап ‘любовь’