I блеск, отблеск, сияние, сверкание; көмүс күлүмэ блеск золота; күн күлүмэ сияние солнца.
II улыбка, усмешка; күлүм гын = (или аллай =) улыбнуться.
III : күлүм гын = момент, внезапно вспыхнуть, вдруг воспламениться.

зола, пепел; оһох күлэ зола (из очага, печи) # күлгэ үҥкүрүйэн хаал = а) стать погорельцем; б) разориться; күл-көмөр буол = стать ни к чему не годным (букв. стать золой и углём); күндү-мааны күл-көмөр буолбатах погов. угощение — не уголь, уважение—не пепел.

1) смеяться, хохотать; күлэн =күлэн күүһэ эстибит он смеялся до изнеможения; уҥуоххар диэри күл = или быарыҥ ыалдьыар диэри күл = смеяться до упаду; күлэн-күлэн күнү киллэрэр смеётся-веселится, а солнце заходит (говорится о веселящемся бездельнике); 2) смеяться, насмехаться над кем-чем-л.; кыраны-хараны күлүмэ , итэҕэһи билимэ погов. не насмехайся над неказистым, не замечай уродства.

n . sparkle; күлүмэх a. flash-like; exceptional

n. ash, ashes

v. to laugh; күлүм n. smile; күлүү n. laughter; күлүүк a. laughable, ridiculous; risible, disposed to laughing

аат.
1. Туох эмэ чаҕылхай сыдьаайа, эмискэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Блеск, отблеск, сияние, сверкание; вспышка
Күммүт күндэлэс күлүмэ, Күөҕүм күөгэл нарына, Сардаҥа сытыы тырыма — Баар эйиэхэ барыта. И. Эртюков
Хаар күлүмүттэн харах саатар. «ХС»
2. Кылгас кэм иһигэр эмискэ сирэйдиин-харахтыын сырдаан, үөрэн ылыы. ☉ Ослепительная улыбка; блеск, сияние глаз
Катя соторутааҕыта ытаан саппаҕырбыт сирэйигэр хайыы-үйэ үөрүү эрэ күлүмэ өрөгөйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Хойуу хара хаастаах хараҕа эчи күлүмүн! Н. Габышев
Таптыыбын оҕо чуораан күлүүтүн, Үөрбүт харах сырдык күлүмүн, Ол иһин бэйэм куоласпын Биэрэбин норуот талар талыы дьонугар. Т. Сметанин
♦ Күлүм аллай — соһуччу улаханнык үөрэн, эмискэ ымай. ☉ Обрадовавшись чему-л., неожиданно расплыться в улыбке, засмеяться непроизвольно
Аан дойдум иччитэ, иһит! Аһаан-сиэн асхарый, чалҕарый! Күлүм аллай! Эһэм аһаа! Далан
[Хобороос] кыыстыы тэтэркэй имнээх төгүрүк сирэйэ кэтирээн, дьолломмуттуу күлүм аллайбыт. А. Бэрияк
«Эҕэрдэлиибин!» — саха уола эйэҕэстик мичээрдээн күлүм аллайда. «ХС»
◊ Күлүм гын — 1) сүр чаҕылхайдык эмискэ сырдаан, умайан ыл. ☉ Внезапно вспыхнуть сиянием, сверкнуть; воспламениться
Ыарахан атах тыаһа кылаас ааныгар лиһиргэйдээн тиийдэ, испиискэ уота күлүм гынна. Амма Аччыгыйа
Түүҥҥү чаҕылҕан дуу, туох эрэ атын уот дуу күлүм гынан, барытын сырдатан баран, умуллан хаалар. Суорун Омоллоон; 2) көсп. эмискэ өйдүү түс. ☉ Неожиданно вспомнить что-л., ясно понять что-л. Өйүгэр нолуокпун ирдии кэллэхтэрэ диэн санаа күлүм гынна. И. Федосеев
ср. тюрк. күлүм ‘смех’

I
туохт.
1. Туохтан эмэ астыныыны, дуоһуйууну, үөрүүнү уо. д. а. биллэрэн быһыттаҕас, ураты бэлиэ дорҕооннору таһаар. ☉ Смеяться, хохотать, радоваться
Күлэр икки ытыыр икки аҕасбалыстар (өс хоһ.). Ити оҕолор күлэллэрэ, оонньууллара тоҕо үчүгэйэй, от-мас иччитэ кытта оонньуур ээ. А. Софронов
«Оттон бу чооруостар дьоруойдара!» — Ньургун чооруоһу ыйан баран, көрүдьүөстүк күллэ. Амма Аччыгыйа
2. Кими эмэ элэк гын, хаадьылаа. ☉ Смеяться, насмехаться над кем-л., дразнить кого-л.
Урукку сайыҥҥы өҥүрүк куйааска истээх соннорун, истээх бэргэһэлэрин, …… кэтэ сылдьар дьон, аны ол курдук таҥастаах киһини көрөллөрө буоллар күлүө эбиттэр. Эрилик Эристиин
Миигин оскуолаҕа күлэллэр — кырдьык, мин тараҥ, атаах аатырыахпын аатырабын. Н. Габышев
Ол күнү быһа оҕолор Титовтаах Захаровы күлэн таҕыстылар. В. Яковлев
♦ Күлэн быара суох бар — тыыҥҥын былдьаһан иэрийиэххэр диэри күл. ☉ Смеяться до коликов в животе, надрывать живот от смеха
Күн киирэрин аҕай кытта тыаҕа маһы дэлби тыаһаттым. Хайдах сирэй-харах буолан, атахха биллэрэллэрин саныы-саныы күлэн быара суох бардым. Р. Кулаковскай
[Убайдара] табаарын көрөн баран, күлэн быара суох бараллар. ПНО. Күлэн быаргын тарбаа — кими эмэ күлүү гын, туох эмэ итэҕэһинэн элэк оҥоһун. ☉ Насмехаться над кем-л., осмеивать кого-л.
Хабырыыс үрүҥ тойотторо истибэттэригэр дьоҥҥо күлэн быарын тарбыыр: «Биэлэйдэрбит тоҕо эрэ олус ньылбыстылар эбээт». Амма Аччыгыйа
Эһэ, куобах, бэл бөрө — Бары кээлтэр дьуолкаҕа. — Көдьүүс суох ээ итини көрөн, Күлэн быары тарбыырга?! А. Барто (тылб.). Күлэн-күлэн күнү киллэрэр — тугу да гыммакка таах сылдьар киһи. ☉ Праздный человек, бездельник (букв. пока смеется-веселится, солнце садится). Күлэн кэбис — суолта биэримэ, болҕомтоҕун уурума. ☉ Не обращать внимания, не придавать значения
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев. Күлэн өлө сыс — туох эмэ олус көрүдьүөстэн тохтоло суох, сэниэҥ эстиэр диэри күл. ☉ Умирать со смеху. Табаарыһым кэпсээниттэн күлэн өлө сыстым. Күлэн уҥа сытар — сэниэтэ эстиэр, сылбата быстыар диэри күлэр. ☉ Смеяться до изнеможения.
◊ Күлэ мээрик буол — туох да биричиинэтэ суох күл да күл буол. ☉ Смеяться без причины, по поводу и без повода
[Бөтүрүүскэ кийиитэ] айаҕын минньитэр тыла-өһө өһүллэр, өйө-санаата сытыырхайар, күлэ мээрик буолан, эҥин араастаан эппит тылын ылыннаран тэйэр. «Кыым». Күлэн алларастаа — айаххын киэҥник атан, улаханнык саҥа таһааран күл (киһи сүөргүлүөн курдук). ☉ Громко хохотать, широко раскрыв рот (глупо, несуразно)
«Көр эрэ, көр, Миитэрэй түөрэҕэ олордо», — дии-дии, киһи саҥата күлэн алларастаата. Амма Аччыгыйа
Дьукааҕа Шапкин көрөн олорон күлэн алларастыыр. М. Доҕордуурап. Күлэн тоҕо бар — эмискэ тугу эмэни көрө түһэн эбэтэр истэн олус күүскэ күлэ түс. ☉ Расхохотаться, захохотать, залиться смехом
Мин күлэн тоҕо бара сыстым. Софр. Данилов
Ону көрөөт, дьахталлар дьэ дьиҥнээхтик күлэн тоҕо бардылар. Болот Боотур. Күлэ санаа — киһи күлүөн курдук быһыыттан, таска таһаарбакка, искэр күлэн ымах гын. ☉ Улыбнуться, усмехнуться про себя (от чего-л. смешного)
Харытыана, киһиргээри гынным диэн, иһигэр күлэ санаата, мичик гынна. П. Ойуунускай
Аанча иһигэр күлэ санаата, онтон сүрэҕин туох эрэ минньигэстик, сылаастык хам тутуталаан ылла. Болот Боотур
тюрк. күл
II
аат.
1. Туох эмэ (хол., мас) умайан бүттэҕинэ хаалар күрэҥниҥи быыл. ☉ Зола, пепел
Мас күлэ. Уҥуох күлэ. — [Оҕонньор] хамсатын ураҕаһыгар тоҥсуйан, күлүн тэбээтэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оһохторун өҥөйөн көрбүтүм. Өрдөөҕүтэ соломонон оттубуттар, соломо күлэ эрэ сытара. Н. Якутскай
Помпея куорат уонча миэтэрэ халыҥнаах күл араҥатынан көмүллүбүтэ. КФП БАаДИ
2. харыс т., эргэр. Бурдук. ☉ Хлеб, зерно.
♦ Күл буолбут — умайан, сүтэн-оһон хаалбыт. ☉ Сгоревший дотла, превратившийся в пепел
Күл буолбут селоларга Күөх саадтары олортубут. Күннүк Уурастыырап
Көрөрбүт: умайан, күл буолбут Суулбут дэриэбинэлэри, …… Ытаабыт ытык кырдьаҕаһы, Ынчыктыыр чэгиэн эдэри. И. Эртюков. Күлгүн булкуйуом, <көмөргүн ытырыам, уоккун умуруоруом> — өлөрүөм-өһөрүөм, сир үрдүттэн суох гыныам, эһиэм. ☉ Разнесу в пух и прах, сотру в порошок (букв. перемешаю твою золу, <закусаю твой застывший уголек, потушу твое пламя>)
Уоккутун умуруоруом, күлгүтүн булкуйуом, үөлэскитин кырыардыам, дьиэҥ таһын кыраһардыам, ааккытын сүтэриэм, иччитэх ырыаны ыллатыам. ПЭК ОНЛЯ I
Силлээбитиҥ сирэйгэр кэллэ, хаахтаабытыҥ хараххар түстэ. Күлэ-күлэ күлгүн булкуйуом, оонньууоонньуу уоккун умулларыам. В. Протодьяконов. Күл гынан (күллүү) көтүт — өстөөххүн кыай-хот, суох оҥор, имири эс. ☉ Стереть с лица земли, испепелить, развеять прах
Ону [фашистары], орой-буурай күүстээх Охсор этиҥ дуксуурдаах, Улуу баартыйа сирдьиттээх, Күн сирин күүһэ күүстээх Көҥүл дойду аармыйата Күл гынан көтүттэ. Көмөр курдук үлтүрүттэ. Саха нар. ыр. III
Өссө сорохторун санаатынан сибилигин утарыта баран өлөртөөнөһөртөөн, күл гынан көтүтэн, сүөһүлэрин-астарын үүрэн аҕалыах баара дии саныыллар. Эрилик Эристиин. Күлгэ үҥкүрүйэн хаалла — 1) дьиэтэ, мала умайан, туоҕа да суох хаал. ☉ Остаться ни с чем (в результате пожара). Быйыл Ньукулай күлгэ үҥкүрүйэн хаалбыт; 2) аһа-таҥаһа суох буолан, ыал устун барда, быстарда. ☉ Обнищать, разориться
Маннык олорон сотору күлгэ үҥкүрүйэр инибит — соҕотох ынаҕы соххор абааһы кыҥаһар диэччилэр. Болот Боотур. Күллүүн көт — сир үрдүттэн сүт, суох буол. ☉ Исчезать с лица земли
[Биһиэннэрэ кэлиэхтэрэ] Хаһан сэрии бүттэҕинэ, Өстөөх күллүүн көттөҕүнэ. Дьуон Дьаҥылы
Дьаакып Нээстэрэп, сааһым тухары ыалым, дьонум буоллаҕыҥ, Сэбиэскэй былаас биһигини, үтүө төрүттээх дьону күллүү көтүтэргэ тэринэрин билэҕин. М. Доҕордуурап. Күлүн кэбиэлэнэ олорор түөлбэ. — 1) дьиэтэ-уота умайан, туох да мала-сала суох хаалбыт. ☉ Потерять все в огне; 2) туох да аһа-таҥаһа, үбэ суох хаалбыт, дьадайбыт, эстибит-быстыбыт. ☉ Разориться дотла. Күлү ытыста (ытыһан хаалла) — туга да суох хаалла, эһиннэбыһынна. ☉ Остаться ни с чем, хлебнуть горя (букв. зачерпнуть горстью золу; зачерпнув горстью золу, остаться). Тэҥн. хаары ытыста. Күлэ-күлэ күллэри таптай — өлөр-өһөр, дьиэлэри-уоттары умат, суох оҥор. ☉ Уничтожить, разгромить, сжечь дотла
Уйаламмыт уоруккутун Уоттары умуруоруом, Күлэ-күлэ күллэри таптайыам, Күнтэн сүтэриэм, Күдэн көтүтүөм. П. Ойуунускай
Бу туох аньыыбыт-харабыт иһин аал уоппутун умуруордулар, күлэ-күлэ күлбүтүн таптайдылар? Софр. Данилов
◊ Күл саҕынньаҕа (суорҕана) — мас чоҕо умулуннаҕына, киһи үрэн кэбиһэр түү курдук үргэҥнэс үрүҥ сабыыта. ☉ Пушистый, легко сдуваемый верхний слой древесного угля, пепел. Умуллубут кутаа оннугар хаалбыт күл саҕынньаҕы тыал көтүтэр
тюрк. күл

аат. Туох эмэ тутуу (хол., дьиэ) умайбыт сирин онно. ☉ Пепелище
Күндү-мааны күл-көмөр буолбатах (өс хоһ.). Бүөтүккэ күл-көмөр анныттан күрдьүөтээтэ. Суорун Омоллоон
♦ Күл-көмөр (күл-күдэн) буол(ла) — туох да ордубакка умайан хаал. ☉ Уничтожаться огнем без остатка, сгореть дотла (букв. стал золой и углем)
Кириэппэс бөҕө иҥнэһиннэ, Куорат бөҕө кураанахтанна, Көбүөрүнэ бөҕө күл-көмөр буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ардыгар ити курдук киһиттэн сылтаҕа да суох тыалар умайаллар, айылҕа мөлүйүөнүнэн баайа күл-көмөр буолар, күдэҥҥэ көтөр. Амма Аччыгыйа
Баҕар, син билиэм этэ да, билигин, хайа, кини күлкүдэн буолан көттө ини. С. Ефремов. Күл-көмөр (күл-күдэн) гын (оҥор) — тугу эмэ күдэҥҥэ көтүт, суох оҥор, мэлит, имири эс. ☉ Превратить в пыль, прах, уничтожить огнем
Күнүкэйим оҕото, Көмүс сымыыттарын ханна Күлкөмөр гынаары, Күнүн сириттэн Күрэнэн хаалбыт Үлүгэркээнэй даа?! Өксөкүлээх Өлөксөй
Баайы бараабыт Кур үбү Күл-көмөр гыммыт, …… Хара норуоту Халтаҥ таҥастаабыт, Хаарга хаамтарбыт, Хамначчыкка хаайбыт Хаарты хара буор буолбат дуо?! А. Софронов
Ол кэмҥэ янычар биистэрэ Тойорҕоон олоортор, Гректэр киэн туттар сирдэрин Күл-күдэн оҥоортор. С. Данилов

туохт. Туохтан эмэ санааҥ көнөн, көнньүөрэн улаханнык үөр-көт. ☉ Радоваться, веселиться, шутить
Билигин даҕаны арыт күлүөх-оонньуох, саҥарыах-иҥэриэх санаата кииртэлиир. Болот Боотур
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
Мөҕүө диэбит киһим күлэн-оонньоон барбытыгар, үөрэ санаатым. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Туохтан эмэ астынан, дуоһуйан эрчимнээхтик күл-үөр, оонньоо-дьээбэлэн. ☉ Смеяться и шутить от души, быть в веселом настроении, веселиться
Оҕонньор сиэлбитин кубулуппакка ойоҕолоон иһэн үөрэн күллэсалла, саҥа аллайда: «Нойоон, үчүгэй эбиккин». Саха фольк. Иккилээх Сэмэнчик аҕатыгар көтөхтөрбүтүнэн икки илиитинэн даллаҥныы-даллаҥныы, күлэсала, тугу эрэ лахсыйа истэ. Амма Аччыгыйа
Доҕотторбун кытта бииргэ ыллыы-туойа, кэпсэтэ, күлэ-сала сылдьарым бу турар. С. Ефремов
2. көсп. Тыастаахтык күүдэпчилэнэ умай (оһох, кутаа уотун туһунан). ☉ Ярко и сильно гореть, пылать (о костре, о пламени в печи)
Оһох уота өргө диэри күүдэпчилэнэ умайда, күллэ-салла, кыһыл чохторунан тамнааттанна. Амма Аччыгыйа
Көмүлүөк барахсан, куолутунан, эмиэ күллэ-салла, үөрдэ-көттө. Суорун Омоллоон

туохт. Ис-искиттэн улаханнык үөрэн туран кэпсэт-ипсэт, көрүдьүөстэн. ☉ Смеяться, балагурить, радуясь от всей души
Бу илин тыа саҕатыгар Михаил Семенович ситэн ааспыта. Быһа күлбүтэ-үөрбүтэ сүрдээх. Амма Аччыгыйа
«Чэ, сөп, айанныыбын», — диэтэ Семен Иванович, туох эрэ үчүгэйтэн, үөрүүлээхтэн сэргээбит курдук күлэн-үөрэн. Т. Сметанин
Эйэ таптал эппэтэ, Эҕэрдэлии эйээрэ турдаҕына, туойдаҕына, Хайдах күлүөм-үөрүөм суоҕай? Хайдах ыллыам-туойуом суоҕай? А. Абаҕыыныскай

сыһ., поэт. Эҥин араастык сырдыы, күлүмүрдүү. ☉ Сверкая, переливаясь всеми цветами радуги
Илин халлаан иититтэн, Итир былыт кэнниттэн Сарыал уота чаҕылыйан, Көтөн-ойон күөрэйдэ, Күлүмдьирим күөгэйдэ. С. Васильев
Күн көрүнэр көлүччэҕэ Көстө устар балыктар Күлүм-дьирим сырсаллар. ПИ КТ

сыһ., фольк. Иннигэр-кэннигэр түһэн, арыаллыы. ☉ Услужливо ухаживая, забегая то вперед, то назад (сопровождать)
Уйгу-быйаҥ тутуурдаах Орто дойдум олоҕун Очурдарын тупсарбыт Отум-маһым иччилэрэ, Күлүм-илим көтөҥҥүт Күлэн-көтөн кэлээхтээҥ. Ньургун Боотур
Күн сирим өрөһөтө Күлүм-илим татайда, Айыы сирим арҕайа Арыы быйаҥынан алынна. С. Зверев

сыһ., поэт. Олус сырдыктык. ☉ Очень светло, ярко
Көхтөөх ырыа күөдьүйдэ, Көрдөөх оонньуу көһүннэ, Күлүм-мичил мичээрдээн, Күргүөм күлсүү үксээтэ. Нор. ырыаһ. Баайа эстэн бүппүт, Баттал самнан түспүт, Көҥүл күнэ көрбүт, Күлүм-мичил күлбүт, Үтүө Үйэ сирим Үүнэр ыччат сиэнэ Петя туһун туойдум. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ. Олус сырдык, чаҕылхай. ☉ Очень яркий, ослепительный
   Кырдьыга даҕаны, ол туруупка биһиги ийэ дойдубут дьол тааһын илиитигэр ылыытыгар күлүм-чаҕыл сырдык уот буолта. Суорун Омоллоон
   Бу сири күлүм-чаҕыл күн анныгар күлэнүөрэн күлүмүрдүүр гына ким маннык киэргэтэрий, симиирий? П. Аввакумов
   Хорсун сэрииһиттэр Кыайыы күлүмчаҕыл күнэ күндээрэ тыгарын туһугар сырдык, ыраас олохторун толук биэртэрэ. «ХС»
2. сыһ. суолт. Олус сырдыктык. ☉ Очень ярко, ослепительно
   [Борохуот] Үрүмэ долгун көхсүгэр Күлүм-чаҕыл оонньоото, Бүлүү өрүһүн сүүрүгэр Көмүс курдук уһунна. С. Васильев. Күндэлэс маҥан күн Күлүм-чаҕыл тыкпыт. «ХС»

көр күлүм-чаҕыл. Чаҕыл-күлүм күммүт үөһэ ойдо