вытаскивать, вынимать, извлекать; ууттан оту ороо = извлечь сено из-под воды (затопившей его).

1) вынимать, извлекать; дьааһыгыттан кинигэлэрин хостоото он вынул книги из ящика; ойбонтон борооскуну хостоотулар телёнка вытащили из проруби; 2) добывать; мантан элбэх көмүһү хостууллар здесь добывают много золота.

1) выкладывать, вынимать (мясо из супа, рыбу из ухи); 2) перен. ловить, добывать; балык бөҕөнү хоторбуттар у них богатый улов; 3) зарабатывать много денег; харчыны хотор = заработать большие деньги.

туохт. Туох эмэ иһиттэн тугу эмэ хостоон таһаар. ☉ Вытаскивать, вынимать, извлекать что-л. из чего-л.
Уурумньулаах таҥастарын ороото, Мааны таҥастарын бааралаата, Киэргэл симэхтэрин кэккэлэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕа дойду уорҕатын кылбатар, Аармыйа куйаҕын хаҥатар, Алдан кыһыл көмүһүн Аан бастатан оруубут. С. Васильев
ср. хак. ор ‘рыть, копать’

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн ороон таһаар. ☉ Вынимать, извлекать, доставать что-л. откуда-л. Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй)
Көҥдөйгө илиитин дириҥник батары баттаан, былыргы бойобуой бинтиэпкэни хостоон ылла. С. Никифоров
2. Сир анныттан туһалаах баайы булан таһаар. ☉ Добывать из недр земли полезные ископаемые
Айылҕа дьааһыгын ким да кыайан барытын хостообот (тааб.: сир баайа). Билигин биһиги дойдубут айылҕа сир анныгар саһыаран сытыаран араас тимирин, алтанын, көмүһүн хостуур. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хобы ‘пустой’, тув. хостаар ‘освободить’

I
туохт. Туохха эмэ батары сааллыбыты, олордуллубуту төттөрү таһаар, уһулу охсон ыл, араар. ☉ Вынимать, выдёргивать что-л., вбитое во что-л. или насаженное на что-л. Тоһоҕону туур.
□ Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. М. Доҕордуурап
△ Тугу эмэ логлу, хоҥнору оҕус. ☉ Сбивать что-л. с чего-л.
Муоспун баҕар тоһуттуннар, Туйахпын баҕар туурдуннар. С. Васильев
Муустаах буурҕабынан Муннугун-уоскун тууруом, Чачыгырас дьыбарынан Чаҥкычаххын чаҥкытыам. К. Туйаарыскай
♦ Тоһоҕо туурар оҕо көр тоһоҕо. Дьэ, бу тоһоҕо туурар оҕобут буоллаҕа буолуо
ср. тув. турар ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
аат. Туох эмэ түһүмэҕэ (хол., күрэх, тэрээһин). ☉ Тур (напр., соревнования, какого-л. мероприятия). Бастакы туурга кыайан таҕыстылар. Европаҕа айан туура
□ Вронскай Киитини кытта вальс хас да туурун барда. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Улахан куһуогунан буспут эти, балыгы мииниттэн хостоо, ороон таһаар. ☉ Вытаскивать, выкладывать мясо крупными кусками из супа, рыбу из ухи
Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
Дьахталлар эттэрин хобордооххо хоторон таһааран, остуолларыгар киһи ахсыытынан биирдии бойом кырбас куһуоктары уурталаан биэрэллэр. Р. Кулаковскай
Буспут улар этин хоторон баран миинин сэлиэйдэниллэр, эбэтэр бэйэ оҥорбут лапсатын куталлар. «ЭК»
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ баһан ылар курдук өлгөмнүк хомуй, мунньун. ☉ Собирать что-л. в изобилии (напр., об урожае)
Одунчалар сыл ахсын эбэттэн баһаам оту хотороллор. Күннүк Уурастыырап
Сис кындаатыгар сыл аайы уоннуу гаа сирэ солонон бурдук өлгөм быйаҥын хоторон испиттэрэ. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. хотур ‘вынимать, перекладывать’

сыһ.
1. Тугу эмэ оннуттан түргэнник араара охсон (араара охсоору), күүскэ. ☉ Быстро, резко, энергично (отделять, срывать, вынимать что-л.)
Эдэр киһи кумааҕыга халыҥнык сууламмыт харчыны бүрүүкэтин кэлин сиэбиттэн сулбу ойутан таһаарда. Амма Аччыгыйа
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
2. Сүр түргэнник, түргэнник хамсанан. ☉ Быстро, резким движением, рывком
Онуоха бөрөлөр, эмискэ сулбу ыстанабыт диэн, кутуруктарын муус хам ылан тоҥмутуттан систэрин үөһүн быһыта тыытан, өлүтэлээн хаалбыттара. Саха фольк. Ылдьаа тиэтэйбиттик оронуттан сулбу ойон турбута. Н. Заболоцкай
«Һуу, бу тугу истэбин?» — диэн дьиэлээх эмээхсин үөгүлүү түһээт, сулбу ойон турбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Туохха да саараабакка, тохтообокко. ☉ Прямо, напрямик
Учуутал сулбу хааман кэлэн кинээстээх иннилэригэр турунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Биир милииссийэ таҥастаах хатыҥыр эдэр дьахтар киирэн кэлэн остуолга сулбу ааста. Н. Заболоцкай
Биэс уруок кэнниттэн кылаас чааһыгар сылдьыбакка сулбу дьиэлээтэ. И. Сысолятин
♦ Сулбу түс кэпс. — кылгас кэмҥэ харахха быраҕыллар гына ыр, дьүдьэй. ☉ Сильно, резко, заметно похудеть, исхудать за короткий срок
Дириэктэри көмүүгэ Өлөксөөндүрэ кыыһа Аана кэлбит. Хайдах эрэ сулбу түһэн, урукку кыыс дьүһүнэ хаалбатах. Н. Босиков
Сулбу түһэн ырда-дьүдьэйдэ. Бу ыйдарга Макпаз аан бастаан олох туһунан, ол мээнэ буолбатаҕын ырытан санаата. «ХС»
Ньукуу бу кэлин аҕыйах хонук иһигэр хайдах эрэ эмискэ сулбу түстэ, наар сөтөллөн хахсайар, түүнүн өргө диэри утуйбакка эрэйдэнэн эргийэр-урбайар. А. Кривошапкин (тылб.)
◊ Сулбу түс кэпс. — 1) сатаан тутуллубакка аллара диэки түс, сулбуруй (ким эмэ кэтэ сылдьар таҥаһа, хол., ыстаана). ☉ Спадать, сползать (напр., о штанах)
Хааһах саҕа хайыттыбыт хара ыстаана сулбу түспүт, кулуһуну холбуу тутан кур оҥостубут. Эрилик Эристиин
Кини букатын даҕаны бэстилиэтэ суох эбит, ыстаана сулбу түһэрин уҥа илиитинэн тутан испит. Т. Сметанин; 2) түргэнник, дьулуруччу бар. ☉ Помчаться, понестись
[Таня] ат сулбу түһэн дьулуруччу хааман бардаҕына, тэһиинин холкутатар. Л. Попов
Хайатын бу курдук тыа устун айаннаан иһиэхпитий, айан суолугар киирэн сулбу түһэн хаалыаҕыҥ. Эрилик Эристиин
Улаан иннин диэки сулбу түһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн субуйа тардан таһаар, ороо. ☉ Выдёргивать, вынимать, вытягивать что-л. из чего-л.
Үөлбүт мундуну, үтэһэлэртэн сыыйан ылан, сиэтилэр. Амма Аччыгыйа
[Атыыһыт] Кыыныттан быһаҕын сыыйан Кылбачытан ылла, Кынчаайап хабарҕатыгар аҕалан Кылаанынан уурда. С. Васильев
Семён Иванович аһыллан турар хаалаах бөппүрүөскэттэн биири сыыйан таһааран уматынна. Т. Сметанин
2. Улахан тыаһы таһаарбакка эрэ биир тэҥник тугу эмэ гын (хол., саҥар). ☉ Делать что-л. монотонно, однообразно (напр., говорить)
Бааса …… тииһин быыһынан сыыйан, нүһэр куолаһынан ыйытта. Амма Аччыгыйа
Борокуоппай кэпсээнин салгыы сыыйар. Күннүк Уурастыырап
Ол ортотугар сытыы эрбии тоҥ маһы сыыйар. И. Аргунов
Ардах киэһэттэн саҕалаан баран түүнү быһа сыыйбыта. Ч. Айтматов (тылб.)
3. Туох эмэ устун батыһа бар; элбэх сири кэрий. ☉ Идти вдоль чего-л. (ручья, реки); обойти вдоль и поперёк что-л. Хара тыаны сыыйан бараннар тугу да булбакка, сырыылара-сылбалара быстыбыт. Амма Аччыгыйа
Сөмөлүөт аэродромтан көтөөт, намыһах соҕуһунан Бүлүү өрүһүн таҥнары сыыйар. Н. Якутскай
Элбэх сүөһү холбоспута, сылгылыын-ынахтыын сыһыы муҥунан сыыйаллар. Н. Заболоцкай
Николай Петрович, сыыһа-халты аһаат, уһун синньигэс дэриэбинэни уһаты-туора сыыйда. С. Федотов
4. Сөптөөхтөр ахсааннарыгар киллэримэ, тугунан эмэ сирэн туорат. ☉ Отсеять, удалить кого-л. из состава чего-л., производя отбор. Аармыйаҕа сулууспалыыртан сыый
□ [Холкуоска] сыраан, сыылба дьону сылтан сыллар сыыйан суох оҥорон иһэллэр. М. Доҕордуурап
Ити кэмҥэ сыыйан сүүмэрдээн, сахалары байыаннай үөрэххэ ыытары саҕалаабыттара. «ХС»
◊ Сыыйа тарт — тугу эмэ устатын тухары көннөрө тут, ууннар. ☉ Расправлять, вытягивать что-л. в длину
Дьэ, дьикти суол — кэҥээн, сыыйа тарпыт курдук буолан! П. Ойуунускай
Бытыгын сыыйа тардыммахтаата. Амма Аччыгыйа
Күөх лиэнтэни сыыйа тарпыт курдук, көҕөрөн көстөр мыраанынан сэлэлэнэн, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт, Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’

побуд. от таҕыс = 1) вытаскивать, извлекать, вынимать; суумкатыттан кинигэни таһаарда он вытащил книгу из сумки; ууттан таһаар = вытащить из воды кого-что-л.; чаанньыгы уоттан таһаар = снять чайник с огня; кыыныттан быһаҕын таһаарда он вытащил нож из ножен; он обнажил нож; таһаҕаһы трюмтан таһаар = поднять груз из трюма; 2) выносить; вывозить; дьиэттэн таһаар = вынести из дому кого-что-л.; куораттан табаары таһаар = привезти (букв. вывезти) товары из города; 3) выводить; выпускать; ынахтары мэччирэҥҥэ таһаар = выпустить коров на пастбище; тыыннаахтыы сии-сии тыыннаахтыы таһаарар баар үһү загадка есть такое: живьём съедает—живьём выпускает (туу верша); 4) выгонять, выпроваживать; изгонять; дьиэттэн (үүрэн ) таһаар = выгнать кого-л. йз дому; 5) выставлять, высовывать; тылгын таһаар = высунуть язык; 6) вывихнуть; илиитин таһаар = вывихнуть руку; 7) поднимать вверх, наверх; уолаттар моҕотойу тииккэ таһаарбыттар ребята посадили бурундука на дерево; 8) перен. выпускать, издавать; опубликовывать; хаһыаты таһаар = выпустить газету; хаһыакка таһаар = опубликовать что-л. в газете; харчыны таһаар = выпустить деньги; 9) перен. выпускать, производить, вырабатывать; саҥа боруоданы таһаар- вывести новую породу (скота); үүннэрэн таһаар = вырастить что-л.; оҥорон таһаар = производить что-л.; 10) перен. выводить, исключать; правление састаабыттан таһаарбыттар его вывели из состава правления; скобкаттан таһаар = мат. выносить за скобки; 11) перен. выносить, издавать; уурааҕы таһаар = вынести решение; 12) перен. делать, превращать; эйигиттэн үчүгэй булчуту таһаарыам я сделаю из тебя хорошего охотника; 13) перен. решать (напр. задачу); выводить (формулу); 14) в сочет. с сущ. выражает действие, связанное со знач. имени: ырыаны таһаар = выводить песню; запеть; толкуйдаан таһаар = выдумать, придумать что-л.; кырдьыккын таһаар = доказать свою правоту; ороскуоту (или хоромньуну ) таһаар = допускать убытки; делать (большие) расходы; саҥа таһаар = а) подавать голос; б) издавать звук; сыл таһаар = продержать, прокормить всю зиму (обычно скот); уҥуор таһаар = переправить на ту сторону; үрүҥэр таһаар = переписать на беловик; суол таһаар = проложить дорогу; өйүттэн таһаар = перен. свести с ума; таһыгар таһаарбат он виду не подаёт; туһатыттан таһаар = привести в негодность (букв. вывести из годности) # ас таһаарар он пускает слюни (букв. пищу — говорят о младенце, когда он пускает слюни пузырьками; по старинной примете это предвещает сытую, зажиточную жизнь); ааҕан (или суоттаан ) таһаар = вычислить что-л.; дуоһунаска өрө таһаар = повышать в должности; саҥа таһааран ытаа = плакать навзрыд, рыдать.