горизонтальный; горизонтальнай сурааһын горизонтальная линия.

аат. Таба сыарҕатын хомурҕана. ☉ Горизонтальный дугообразный передок у оленьих нарт.

забор (из горизонтально уложенных досок).

штольня; сытыары штольня наклонная штольня; туруору штольня горизонтальная штольня.

1) мелкая лучина; 2) тоненькая горизонтальная палочка в чаркане (от прикосновения к к-рой чаркан захлопывается).

1. аат. Дьураалыы ойуу, оһуор. ☉ Горизонтальный узор, рисунок
   Ойуу-дьарҕаа бөҕө түспүт Оонньуур курдук дьоҕус дьиэлэр. Күннүк Уурастыырап
   Унаар сайын алҕаан Ойуу-дьарҕаа тардылынна. С. Васильев
2. даҕ. суолт. Дьураалаах, дьураанан киэргэтиилээх. ☉ Расположенный рядами, полосками (узор, рисунок)
   Ойуудьарҕаа ойоҕостоох Оһуор, дьэрэкээн куоҕайдаах Улуу мас уһун мутукчата Унаарыйа көҕөрө Уһуктубут эбит. Саха фольк. Ойуу-дьарҕаа тирэҥсэлэр Оһуор үктээн киирдилэр, Нуоҕай лабаа илиилэр Дьол ырыатын тистилэр. С. Данилов
   Ойуу-дьарҕаа хоһугар Оҕо сылдьар, сүүрэлиир. К. Туйаарыскай

1. аат.
2. Тугу эмэ (хол., кинигэлэри, иһити-хомуоһу) уурарга аналлаах, истиэнэҕэ эбэтэр туохха эмэ сыһыары иҥиннэриллибит хаптаһын; оннук хаптаһыннар кэккэлэрэ. ☉ Полка (горизонтально укрепленная на стене доска для различных предметов)
   Балбаара хаҥас диэки долбуурга турар алтан сылабаары ылан, чэй өрүөх курдук быһыыланна. Эрилик Эристиин
3. Пуойас богуонугар сытарга (эбэтэр таһаҕаһы уурарга) аналлаах миэстэ. ☉ Полка (место для лежания или для багажа в железнодорожном вагоне); лежак
   Сорох дьон богуон иккис долбууругар эрдэ түбэһэннэр, утуйан абыранан, муннулара буччугунуур. Амма Аччыгыйа
4. көсп. Хайа, үрдэл эниэтигэр баар сытыары көнө миэстэ (тард. ф-гар тутлар). ☉ Выступ (горизонтальное ровное место на склоне возвышенности или горы; употр. в притяж. ф.)
   В.Н. Захаров эһэни бултуу сылдьан, хайа долбууруттан сүлүүдэ дьапталҕатын булбута. ДНА СХБКК
5. даҕ. суолт. Сытыары, иҥнэритэ суох (хайа эбэтэр үрдэл эниэтин этэргэ). ☉ Горизонтальный, ровный (о склоне горы или возвышенности)
   Кэтит долбуур тэллэхтэнэн ыла-ыла күөл кытыытыттан сис оройун диэки өрө тардыстыбытынан барар дабаан сир эбит. Амма Аччыгыйа
   Бэркэ сэрэнэн кырыы тааһы кыйан, улахан долбуур тааска тиийэн, сынньанан баран аллара түстүм. Т. Сметанин
   ◊ Таҥара долбуура эргэр. - таҥара күлүгүн туруорарга оҥоһуллубут кыра долбуур. ☉ Полка для икон
   Сорох кырдьаҕастар таҥара долбуурун диэки мылах гына көрөн, кириэстэнэн ыллылар. М. Доҕордуурап. Тэҥн. таҥара холоруга
   ср. п.-монг. талбиҕур 'доска или шест для вешания платья, мяса и пр.'

аат.
1. Быһа буолбакка, эргийэ барар сир, төгүүр, суол эргийиитэ, төгүрүмтэтэ. ☉ Объезд, обход, крюк
Дьуолка анньан, быһалаан, Тоҕойдорун тумнубатах, Эркээйинэн ыйдаран, Эргиирдэрин кылгаппатах Тустаах суолбун мин бүгүн Туох баарынан көрөбүн. Күннүк Уурастыырап
Лиһигир-лаһыгыр Тилигирии сүүрэн-тэбэн, Эргиирдэри быһа түһэр, Ити тимир суол иһэр! М. Тимофеев
Тыаттан өтөхпүтүгэр киирэр суолбутун кэҥэтинээри, эргииргэ ордон хаалбыт сонос хатыҥы охторон, туора соспуппут. Н. Борисов
2. Тугу эмэ төгүрүйэн, эргийэн кэлии. ☉ Место, которое можно пройти, объехать вокруг, круг
Эккирэтэн-эккирэтэн, уол тохсус эргииригэр эриэн таба таҥастаах киһини ситэр. Саха фольк. Охсооччулар, биир эргиири оҥороот, хотуурдарын буруустаннылар. И. Гоголев
Тыраахтар эмиэ саҥаттан саҥа эргиирдэри оҥорон, тиэриллибэккэ сытар сири улам синньэтэн, кыччатан испитэ. В. Гаврильева
3. Үҥкүүгэ эргийии. ☉ Круг в танце
Мин соччо үҥкүүһүтэ да суох буолларбын, эргииргэ киирсибитинэн бардым. «ХС»
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан, омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
4. Дьиэ эркинин эргиччи тутан таһаарарга биир эргийии. ☉ Брёвна или брусья, составляющие один горизонтальный ряд сруба, венец
Дьиэ акылаатын бу күннэргэ түһэрэн бүтэрэн, истиэнэтигэр иккилии эргиири эргийдибит. БГП-Дь ТСК. Сордоон-муҥнаан күҥҥэ биир эргиири түһэрэн түмүктүүбүт. Ф. Постников
5. Туох эмэ бэйэтин кубулуйбат эргимтэтинэн тохтообокко хатыланар хамсааһына (хол., күн, ый туһунан). ☉ Беспрерывное движение, неизменно повторяющее круг развития, круговорот (напр., о солнце, луне)
Билгэһиттэр дьыл-күн эргиирин билэллэрэ. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Киинин тула арҕааттан илин эргийэн, Сир суукка устата толору эргиири оҥорор. САИ ССРС ФГ
Күн-ый эргиирдэрэ олохпутугар улахан суолталаахтар. ФАС ӨҮ СК
6. Үбү-харчыны, табаары барыс ылар туһуттан эргитии. ☉ Обращение денежных средств и товаров для воспроизводства, получение прибыли, кругооборот Бахсы эргиэнин тэрилтэтэ аҥаардас табаар эргииринэн эрэ дьарыктаммат. Дьону үөр. Холкуос үллэһиллибит сүрүн уонна эргииргэ сылдьар пуондалары үөскэтэр уонна былааннаахтык туһанар. ЭБТ
Быйыл табаар эргиирин уон ыйдаах былаана толоруллубата. «Кыым»
7
төгүрүктээһин диэн курдук. Биһиги фроҥҥа эргииргэ түбэһэн, кырыалаах кыһыҥҥа уончалыы хонукка аһаабакка сылдьарбыт. М. Доҕордуурап. 1922 сыллаахх Ф.М. Сыроватскай хамандыырдаах этэрээт Майаттан чугас бандьыыттар эргиирдэригэр түбэспитэ. «Ленин с.»
8
киһи уҥуоҕа диэн курдук (көр киһи I). Урут кураан дьылларга аҕаҥ эргиирин өрт уота сиэн кэбиспит этэ. В. Яковлев
Илин тумулга улахан кылабыыһа кырааскалаах чардааттардаах эргиирдэрэ бачыгыраһан ахан туралларын соһуйа көрдө. Улдьаа Харалы
Нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн биллэр саха эргиирдэриттэн сааһынан кырдьаҕастара араҥас буолар. АЭ ӨӨКХ
9. тиэх. Ханнык эмэ хамсатааччы күүс биинтэтин хаамыыта, эргийиитэ. ☉ Шаг, оборот винта какого-л. механизма, двигателя
Массыына оту быһар быһаҕа мүнүүтэҕэ алта тыһыынча эргиири оҥорор. ААФ ОИОИС
Бастакы уон биэс-сүүрбэ биэс эргиир кэнниттэн көпсөркөй арыы салбахтарга ыгыллан, бөдөҥ уу таммахтарын таһаарар. СЕТ ҮА
Мүнүүтэҕэ 2850 эргиири оҥорор сэттэ кВт кыамталаах электродвигатель ыстаныакка туттарыллар. ТСР
10. успуорт. Күрэхтэһии сорҕото, чааһа: хас биирдии кыттааччы биирдэ эрэ күрэхтэһэр (хол., көҥүл тустууга). ☉ Часть спортивного соревнования, в которой каждый из участников выступает только один раз, круг (напр., в вольной борьбе)
Бастакы эргииргэ Чурапчы үөрэнээччитэ аатырбыт бөҕөһү баалынан сабырыйбыта. НЕ ТАО
Тохсус эргииргэ Башкирияттан успуорт маастара Н. Хисматулины икки лаппаакытынан хам баттаабыт. ПАК СБМ
Саха сириттэн тиийбиттэртэн Николай Яковлев биэстии, Валерий Керемясов түөртүү эргиир туһуннулар. «ЭК»
◊ Тутум эргиир успуорт. — саха национальнай күрэхтэһиитэ: сиргэ кэдэрийэ сылдьан 25 см уһуннаах маһы анал олоххо хамсаппакка тирии тутан, үс-биэс мүнүүтэ иһигэр атахтаргынан сыҕарыйан, туппут маскын хамсаппакка, ол тула бэйэҕинэн эргиири оҥоруу (ким төһө элбэхтик эргийбит — ол кыайар). ☉ Якутский национальный вид спорта: спортсмен, захватывая руками палку длиной 25 см, вставленную в паз, прогибаясь, переступая ногами, за определённый промежуток времени (обычно за трипять минут) за одну попытку должен выполнить как можно больше поворотов вокруг собственной оси. Устудьуоннар тутум эргиир туһунан научнай чинчийиини ыыталлар
□ Тутум эргииргэ алта уонна эргийэн бастакы миэстэни ыллым
«Саха с.». Хаан эргиирэ көр хаан I. Тураах отонун алкалоидтара хаан эргиирин күүһүрдэллэр. МАА ССЭҮү
Тоноҕостоохтор ньолбуһах мэйиилэрэ тыыныыны, хаан эргиирин, ас буһарыытын үлэтин дьаһайарга улахан оруоллаах. ББЕ З
Сүрэх уонна тымырдар — хаан эргиирин уорганнара. МЛФ АҮө