грабить кого-что-л., насильно отнимать что-л. у кого-л.

туохт. Ким эмэ баайын-дуолун күүскүнэн былдьаан ыл. ☉ Воровать, красть, грабить кого-л.
Утуйа сытар киһини Уоран-талаан өлөрдөхпүтүнэ, Күөрт ыт күлүүтүгэр түбэһиэхпит. П. Ойуунускай
Уот тыыннаах Уһутаакы Уоран-талаан барда эбээт!.. Суорун Омоллоон

туохт. Кыраабылынан оту мус; кыраабылынан ыраастаа, дэхсилээ, көбүт (үксүгэр буор туһунан). ☉ Собирать что-л. граблями, грабить, граблить (обычно землю)
Бурдуктарын сиэмэтин сүрдээх хойуу гына ыһан баран, от мунньар мас кыраабылынан саба тарыйан, кыраабыллаан кэбиһэллэр үһү. Саха фольк. Домна эмээхсин …… туора көстүөххэ айылааҕы барытын үмүрү тардан, күннэтэ кыраабыллыыр. А. Сыромятникова
Ардайданан ыһыллыбакка хаалбыт сиргэ сиэмэни илиинэн ыһаллар уонна кыраабыллаан тимирдэллэр. ХКА

туохт.
1. Кимтэн эмэ күүскүнэн эбэтэр саанан, сэбинэн куттаан былдьаан, халаан ыл. ☉ Отнимать силой что-л. у кого-л., грабить кого-л. [Суруксут:] Ылбыт харчыбын талаан ыллылар диир [Бэһиэччик]. А. Софронов
Үгүстүк биллибит, талбыттан талааммыт тамахха таптайбыт, талаанньыт аатырбыт …… биэлэйдэр бэртэрэ биһиги этибит. П. Ойуунускай
2. Туох эмэ сыаналаах ууруллубутун (үксүгэр дьиэни, ампаары, ыскылааты) күүскүнэн алдьатан киирэн илдьэ бар. ☉ Похищать, грабить путём взлома; расхищать казённое имущество; разбойничать
Лааппытын талаары гыммыттарын кини сир аайы ууһумсуйан олорон кэпсиир. Амма Аччыгыйа
Куорат иһинээҕи кэпэрэтииптэри, сэбиэскэй эргиэн сууттарын барытын талаан аһаабыттар. Эрилик Эристиин
Охуоскай, Айаан, Ньылхаан устун күрээн сылдьар үрүҥ эписиэрдэр, баандалар нэһилиэнньэни, кэпэрэтииптэри, таһаҕастаах борокуоттары талыыллар. Д. Токоосоп
3. көсп. Халабырдаах сэриинэн киир, оннук сэриини күөртээ. ☉ Разорять войной
[Биһиги дойдубут дьолун-соргутун] билигин ким кэҕиннэриэн, талыан, ууга-уокка уматыан баҕарарый? Суорун Омоллоон
Тастан киирэр Талыыр күүстэн Хаарыан ийэ дойдубутун Харыстаһан тураммыт, Иҥсэ мэнэгэй бэлэһи Иҥнэрэргэ бэлэммит! А. Абаҕыыныскай
Ньиэмэстэр талыы кэлбит сэриилэрин славяннар кыдыйталаан кэбиһэллэрэ. АЕВ ОҮИ
♦ Аттаахтан кымньыытын халыыр, сатыыттан тайаҕын талыыр — аттаахтан кымньыытын, сатыыттан тайаҕын ылбыт диэн курдук (көр тайах II)
Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тайаҕын талыыр Албынкөлдьүн ыраахтааҕы …… Ар-бур тыла сатаарыйда. Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. тала ‘грабить’, монг. талах ‘конфисковать; грабить’

туохт. Элбэҕи биир-биир ылҕаа, турута тардан ылаттаа. ☉ Рвать, обрывать по одному
Тогойкин тыла тоҥуор диэри тоҥ хаптаҕаһы тоноон сиэтэ. Амма Аччыгыйа
Мохсоголов бытыгын мууһун тарбаҕынан ириэрэн тоноото. Эрилик Эристиин
[Микииппэр] хаана бэркэ диэн хойдубут быһыылаах — сонун тимэҕин тонуу сыһан уһулла. «ХС»
ср. кирг., алт. тоно, тат. тунау, каракалп. тонау ‘грабить; оголять; обдирать’

туохт. Күүскүнэн эбэтэр куттаан туран кими эмэ талаа, тугун эмэ былдьаан ыл. ☉ Насильно отнимать что-л. у кого-л., грабить кого-что-л.
Харчыны, таҥаһы, аһы халаары төһө киһи хаанын тохпута, тыынын быспыта буолуой! Н. Якутскай
Чахчы ол миигин халаабыт хотун сылдьар буолуохтаах. Н. Заболоцкай
Микииһэ тоҥустары халаан байар. Н. Павлов
ср. калм. хала ‘нападать; подходить близко’

туохт. Кимтэн эмэ тугу эмэ күүс өттүнэн илэ (дьон көрөрүгэр даҕаны) туура тутан ыл. ☉ Грабить, отнимать силой что-л. у кого-л.
Хабырыылайап суруксутуом, үөлээннээх доҕоруом, дьэ, урукку хонукпар улахан ороскуоттаах курдук этим да, эйигин былдьаан-талаан ылла диэбэппин. Саха фольк. Дьэ уонна кэллэхтэринэ даҕаны, биһигиттэн туохпутун былдьаанталаан барыахтарын сөбүй? Н. Заболоцкай
Олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһар охсуһууларын төрүөтүнэн кини [дьахтар] буолар. Итиниэхэ, оччотооҕу дьон атын аҕа уустарыттан кыыһы уоруулара, эбэтэр күүс өттүлэринэн былдьаан-талаан илдьэ барыылара ахтыллар. Эрчимэн. Тэҥн. халаа, талаа

туохт.
1. эргэр. Ыалы кэрийэн аһаа, ыал устун бар, кумалааннаа. ☉ Ходить по миру, нищенствовать, попрошайничать
Ол баҕайы [Куһаҕан Ньукулай] куораты кэрэдэхтээн салгытан баран, эмиэ сонурҕатан …… кэллэҕэ. М. Доҕордуурап
△ Бырах сырыт, бырадьаагалаа. ☉ Бродяжничать, скитаться
Ити кэм устатыгар мин дууһабар салгыы, сылайыы да, саҥаттан саҥа сиргэ кэрэдэхтиир кыыбаҕа санаа да күөрэйэн көрбөтөхтөрө. А. Куприн (тылб.)
«Төрөөбүт дойдугуттан атах балай барарга кэрэдэхтиир баҕаҕыттан ураты туох төрүөттэр баалларый?» — диэн ыйытта [аҕам]. Д. Дефо (тылб.)
△ Көрдөһөн иэс-күүс салҕан, умналаа. ☉ Сводить концы с концами попрошайничеством, попрошайничать, побираться
Сээкэйи иэс-күүс салҕанан, кэрэдэхтээн сии сытаҥҥын, оҕобун уолгар кырбатаҕын. Амма Аччыгыйа
2. Күүскүнэн өттөйөн киирэн халаа, былдьаа, апчарый. ☉ Присваивать, грабить, насильственно прихватывать чужое
Киин сирбитигэр Кэрэдэхтээн киирээри Кэрээниттэн тахсыбыт Кэҥсэрбит Гитлери …… Суоллары суурайыахпыт, Сыттары мэлитиэхпит! Саха нар. ыр. III
Биирдии ынахха ымсыыран кэрэдэхтээбит удьуорум суох. М. Доҕордуурап
Кимнээх бу кэлэҥҥит, Кэрэдэхтээн киирэҥҥит, Төһө кииспин, саһылбын, Төһө кыыл табабын Уораҥҥыт бултаатыгыт, Улуу тыабын аймаатыгыт?! В. Лебедев (тылб.)

1. аат.
2. Үксүн сур дьүһүннээх, эһэни эрэ аннынан күүстээх, сиэмэҕин уонна тириитин иһин бултанар ыттыы быһыылаах адьырҕа. ☉ Волк. Сур бөрө. Торҕон бөрө
   □ Өлүү болдьохтоох, ол түүн торҕоннообут бөрөлөр икки табабытын тутан сиэн кэбиспиттэрэ. А. Кривошапкин (тылб.)
   Ырааҕынан уларыйа сылдьан үөр бөрөлөр улуйан онолуһаллар. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Олус иҥсэлээх, дьонтон былдьыырын, дьону халыырын кэрэйбэт киһи. ☉ Человек хищнической морали, готовый обирать, грабить других ради наживы, личной выгоды
   Аны сүүрбэ сылынан …… норуоппут бука барыта кооперацияҕа холбоһуоҕа. Оччоҕо биир да чааһынай атыыһыты, баһаар курдьаҕаларын, куорат торҕон бөрөлөрүн уотунан да көрдөөн булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай. Ол ымырыкааннары биһиги эппитинэн-хааммытынан билбит бөрөлөрбүт. И. Бочкарев
4. даҕ. суолт. Бөрө дьүһүнэ дьүһүннээх эбэтэр бөрөлүү сигилилээх. ☉ Имеющий волчий облик, образ или хищническую мораль
   [Оноҕочоон Чоохоон] икки баай ыаллардаах үһү, баай Хара Хаан диэн уонна биэс бөрө уолаттардаах удаҕан. Саха фольк. Ленин баар эбэҥки норуотун Имниин эстииттэн быыһаабыт, Соллоҥноох сур бөрө тойоту Туундара ньууруттан суйдаабыт. Эллэй
   △ Бөрө тириитинэн тигиллибит, оҥоһуллубут. ☉ Изготовленный, сшитый из шкуры, меха волка. Бөрө саҕынньах
   тюрк. бөрү
   ♦ Бөрө (бөрөҥ) тириитин кэт — киһиэхэ, дьоҥҥо киһилии сыһыаннаспат курдук майгылан, наһаа кырыктан. ☉ Становиться крайне злым, беспощадным к людям
   «Ити туох буруйдаах оҕону оҕустуҥ? Эмиэ бөрөтүн тириитин кэтэн кэлбит ээ», — кэргэнэ уолун көмүскэһэр. «ХС». Бөрө эмэһэтэ кэпс. — истибитин иҥиннэрбэт, эбэ-эбэ кэпсиир киһи; аһаҕас айахтаах киһи. ☉ Человек, не умеющий хранить тайну, крайне болтливый
   Ээ, бөрө эмэһэтэ, күөртээҥий! ПЭК СЯЯ
   ◊ Бөрө сиэнэ — ыт бөрөнү кытта булкуспутуттан төрөөбүт ыт. ☉ Помесь собаки с волком. Кини бөрө сиэнин ииппит. Бөрө тумса — түөрт сулустаах бөлөх сулус. ☉ Созвездие из четырех звезд. Бөрө тумса ордук чаҕылыйан көстүбүт

I
туохт.
1. Өлөрүллүбүт кыылы, сүөһүнү астыырга тириитин этиттэн арааран ыл. ☉ Сдирать, обдирать, снимать шкуру с убитого зверя, с забитой скотины
Киһи табаларын барыларын сүлэ, астыы барбатаҕа, саамай кыра табаны эрэ сүлбүтэ. Эвен фольк. Дайыыла Дарамаев бэркэ көнньүөрэн киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, дьиэтин аан хоһугар тииҥ сүлэ олордо. Софр. Данилов
Балаҕан хаҥас өттүгэр аҕамсыйа барбыт дьахтар кылбаа маҥан куобаҕы тириитин сүлэ олороро. Н. Якутскай
2. көсп., кэпс. Ким эмэ баттаҕын күлтэччи кырый. ☉ Постригать кого-л. наголо. Ити уол баттаҕын сүлэн кэбис
♦ Тириитин сүл — 1) кими эмэ туохха эмэ улаханнык буруйдаан дэлби мөх, иэнин хастаа. ☉ соотв. спустить шкуру с кого-л.
Эһиги аттары, сынньатар кыаҕы биэрбэккэ эрэ, сырыыттан сырыыга ыытан иһэҕит, ити иһин Моргуев биһигини тириибитин сүлүөҕэ. Эрилик Эристиин
Ыстаапка илдьэн тириитин сүллэххэ, буруйун этиэҕэ. «ХС»; 2) кими эмэ улаханнык атаҕастаа, онон-манан кыһарый. ☉ соотв. шкуру драть с кого-л.
Билигин ол урааҥхай бүтүн нэһилиэк Сэбиэтин суруксута. Нолуогунан, ол-бу түһээнинэн тириибин сүлэн ахан биэрэр. Л. Габышев
ср. ДТС йүли ‘брить’, сойул ‘снимать кожу, обдирать животное’, уйг. шүлүмэк ‘сдирать, соскабливать, скрести; грабить, ограблять’, тув. чүлү ‘брей, вычищай’
II
даҕ. Олус улахан; күүстээх. ☉ Огромный; сильный
Кырыа хаар олбохтоох, Сүл муус үллүктээх, Суостаах суодаллаах Аан-Даан улахан уолум обургу, Соҕуруу диэки суодалый, Күн аннын диэки күөлэһий! Саха фольк. Ыар балта кыстыкка Саалларын кэриэтэ, Халҕаһа былыкка Сүл этиҥ эттэ. «ХС»