n. governor, administrator [<Russ. губернатор ]

малай диэнтэн көстө түһүү. [Вице-губернатор] өтөрөтөр өрө малах гынан, баар балаһыанньа туһунан дакылааттыы турар полицеймейстеры тимир курдугунан килбээриччи көрүтэлээн аһарар. Болот Боотур

хатааннаа диэнтэн холб. туһ. Генерал-губернатор Неустроевы хайаан да өлөртөрөргө хатааннаһан туран сойуоласпыт. П. Филиппов
Биһиги манна саха дьонун сиэринэн улаханнык хатааннаһа сатаабатахпыт — ол биир улахан сыыһабыт эбит. «Кыым»

бадаарый диэнтэн дьаһ
туһ. Көр, син сурукка маарынныыр эбит, бадаарытан аҕыйах тыллаах сурук быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Кини рейхстаг эркинигэр Килбиэннээх кыайыы күнүгэр Маҥнайгы уонна тиһэх автограбын бадаарытан дьөлө быспыта. И. Федосеев
Аллараа хара чэрэниилэнэн «Губернатор В. Скрыпицин» диэн бадаарытан кэбиспит. П. Филиппов

аат. Ыраахтааҕылаах Россияҕа уонна билигин Россия Федерациятыгар уобалас (күбүөрүнэ, кыраай) начаалынньыга. ☉ Губернатор
Күбүрүнээтэр уол көрүҥ үҥкүүтүн, ырыатын көрөн, тоҕус хонон хаалбыт уонна нэһиилэ өйдөнөн тахсыбыт. Саха фольк. Күбүрүнээтэрдиин көрсүһэн: Ыспыраанньыктыын ыпсыһан, Аккыырайдыын атастаһан, Ыраахтааҕыга тиийэ ытыктанан, …… Аатыран-суолуран Адаҕыйан ааспытым. С. Зверев

сойуолаа диэнтэн холб. туһ. Көрбүппүт икки мохсоҕол боруллуону сойуолаһан иһэллэр. Н. Якутскай
Эн миигин тоҕо сойуолаһаргын билэбин, эриэн искин тиэрэ тардар үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын, ол иһин. Е. Неймохов
Генерал-губернатор Неустроевы хайаан да өлөртөрөргө хатааннаһан туран сойуоласпыт. П. Филиппов

туохт. Тугу эмэ төрүөт быһыытынан ылын, биричиинэ оҥоһун. ☉ Искать повод, предлог (напр., для совершения какого-л. действия)
[Вице-губернатор] хара ааныттан саллааттар өлбүттэринэн сылтаҕыран, хаайыыга олордорунан, байыаннай трибуналынан куттаан, суоһурҕанан кэллэ. Болот Боотур
Ол эрээри олохтоох аҕабыыт, атын да тойоттор айдааны тарпыт оҕолору онон-манан сылтаҕыран улаханнык кыһарыйбыттара-хабырыйбыттара. П. Филиппов
Звеноҕа олбу кыра наада күөрэйбитигэр сылтаҕыран, таарыччы ахтылҕаммын таһаараары, дьиэлээн иһэр дьүһүнүм. П. Аввакумов

1. даҕ. Ононманан ньымааттаан, үктэтэн бэйэтин сыалын ситиһэр, угаайылаах, үктэтиилээх, киитэрэй. ☉ Достигающий свою цель хитростью, уловками, обманом; хитрый, лукавый
   Генерал-губернатор бэйэтэ наһаа албын-түөкэй, киитэрэй киһи этэ дииллэр. П. Филиппов
   Арассыыйа сирин иһигэр Албын-түөкэй миэрэни Атаҕар туруордуннар диэн Аҕабыыттары анаабыттара. Эрилик Эристиин
   Айахтарга, чуолҕаннарга — Албын-түөкэй аҥаардаах, Нэпман бииһин, үспүкүлээн Дэлэй барбыт эргиэнэ. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт. Үктэтэн, ньымааттаан, киитэрэйдээн бэйэ сыалын ситиһии; угаайылаах, үктэтиилээх, түөкүн быһыы. ☉ Хитрость, уловка, обман, мошенничество
   Кинитэ суох — бу оҕолуу аһаҕас, ыраас сүрэхтээх, албын-түөкэй диэни билбэтэх сырдык санаалаах киһитэ суох — мин бу дойдуга хайдах олоруохпун, үлэлиэхпин санаам хоппот. Софр. Данилов

I
таптай диэнтэн бэй
туһ. Сэбиэскэй былааһы абааһы көрбүт баай оҕонньоттор өстөөхтөрүн хаайтаран үөрдүлэр, …… истэрин таптаннылар, бытыктарын имэриннилэр. Н. Түгүнүүрэп
Тиит төрдүгэр Уоһук оҕонньор хотуур таптана олорор. Күндэ
♦ Түөскүн таптан көр түөс
Бу барыта түөһүн таптаммыт, бытыгын имэриммит губернатор тойон үтүө дьаһалын аннынан баар этэ. Эрилик Эристиин
«Биһиги богемалар буоллахпыт дии», — диэн Сиидэрэп уонна кини доҕотторо олус да күөн туттан, түөстэрин таптаналлар. В. Гаврильева
II
таптаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Бар дьоҥҥо Бассабыык Баһылай улаханнык таптаммыт, ытыктаммыт киһи. П. Ойуунускай
Ылдьаа сирэ оттооҕунан Ынахтарга таптанар. Т. Сметанин
Кыратыгар таптаммыт оҕоттон мөлтөх эр бэрдэ тахсар. Н. Абыйчанин

даҕ.
1. Хайдах эмэ албастаан тугу барытын бэйэтин туһатыгар эргитэр, албын, угаайылаах өйдөөх. ☉ Хитрый, изворотливый, коварный
Баҕар, былыргы муударай кырдьаҕастар, оҕус бэйэтэ киитэрэйин билэр буоланнар, кутуруга эрэ көнө диэбиттэрэ буолаарай? Далан
Генерал-губернатор Анучин бэйэтэ наһаа албын-түөкэй, киитэрэй киһи этэ дииллэр. Ол курдук туох баар сидьиҥ быһыыны атын дьоннорунан оҥорторору сатыыра. П. Филиппов
Дьону сатаан билэр буолуҥ: сүүлүк, албын, киитэрэй. Пьесалар-1956.
2. Ырааҕы өтө көрөр, мындыр өйдөөх. ☉ Проницательный, прозорливый
Оо, Настаа эмээхсин дэлэ киитэрэй эмээхсин буолбатах — Уйбааскы ыал буолара алдьамматын диэххэ айылаах хабааннаан саҥарар. П. Ойуунускай
Миддендорф диэн улахан учуонай сахалары Сибиир еврейдэрэ диэн ааттаабыт. Бу сүрдээх киитэрэй, эргитиилээх өйдөөх, эргиэҥҥэ сүрдээх дьоҕурдаах омук. Б. Павлов
3. көсп. Уустук оҥоһуулаах, тута өйдөммөт. ☉ Замысловатый, мудреный
Тугунан эрэ даачаны санатар дьиэҕэ, ол-бу киитэрэй олуурдары аһан, көтөн түһэбит. П. Чуукаар