аат., зоол. Хаппыыстаны сиир гусеница үрүмэччитэ. ☉ Белая бабочка, гусеница, которая поедает капусту, капустница
Саас уонна сайын хаппыыстаһыт оҕуруокка уонна хонууга үгүс буолар. ББЕ З

равн.-кратн. ползать изгибаясь; түүлээх үөн бүгүллэҥниир ползёт гусеница; киһи үөмэн бүгүллэҥниир человек подкрадывается ползком.

кыһырҕаа диэнтэн хай
аата. Түүҥҥү тымныы салгын мотуордар ньиргиэрдэринэн, гусеницалар кыһырҕааһыннарынан туолбута. «Кыым»

көр отохсуй
Саахарынай сүбүөкүлэҕэ гусеницалар силиһин төрдүн буортулууллар, онтон үүнээйи отоҕурар уонна үүнэр. СОТ

туохт.
1. Эккэр туох эмэ (хол., тымныы) биллэрин абааһы көрөн эбэтэр улаханнык куттанан, кыйаханан, чаастатык иҥиирдэриҥ тардан ибигирээ, ибигирээн хамсаа. ☉ Испытывать дрожь, дрожать (напр., от холода, нервного напряжения)
Уол тымныы уунан саба ыстарбыттыы дьигиһийэ түһээт, ыллыгынан туораан, тыаны быыһылаан арҕаа диэки дьулуруппутунан барда. Н. Габышев
Тоҥон бугуһуйбут аттар, өрө чиччигинэһэн суолга киирээт, айаннаан дьигиһийбитинэн барбыттара. Д. Таас
Буров дьагдьайан дьигиһийэн ылла. «ХС»
2. Чаастатык биэтэҥнээн хамсаа, титирэстээ. ☉ Приходить в колебательное движение, дрожать, сотрясаться
Мотуордар күүскэ үлэлээн дьигиһийэллэр. Н. Якутскай
Оок, дьэ, алдьархайын да ытан эрэллэр. Кырдьык даҕаны: сирхаллаан титириир, от-мас дьигиһийэр. Т. Сметанин
Тыраахтар мотуора үлэлээн дьигиһийдэ, гусеницалар лыһыгырыы тыаһаатылар. «ХС»

аат.
1. Уу көтөрдөрүн атахтарын, лапчаан атахтаахтарга лапчааннарын чараас бүрүөтэ, быыһа эбэтэр холбооһуна. ☉ Перепонка (плавательная)
Бу кус [көҕөн] этэ-сиинэ биллэ-биллибэт хаптаҕай, моонньо балайда уһун, атахтара кылгас; инники үс тарбаҕа битиликтэринэн холбоммуттар, кэлин тарбаҕа босхо. ББЕ З
[Пингвиннэр] суос-соҕотох сымыыттарын атахтарын битилигэр тута сылдьаллар уонна өрөҕөлөрүгэр баар тириилэрин улахан иҥээһинигэр сыһыаран, туран эрэ баттыыллар. ББЕ З
2. Таһаҕаһы ыҥырдарга эбэтэр туох эмэ тутууру санныга быраҕан сүгэргэ аналлаах кэтит быа, кур. ☉ Лямка. Бэрэмэдэй битилигэ
□ Битиликтээх сымабын биллириктэн ыламмын. П. Ойуунускай. [Сүгэһэр] икки санныга кэтиллэр, ортотунан битилигинэн холбонор, бөҕө-таҕа тирии сүгэр быалаах. Я. Семенов
△ Куру иҥиннэрэр биэтилэ. ☉ Петля, застежка из тонкого шнурка. Ыстаан битилигэ
3. Бэйэ-бэйэтигэр холбуу иҥиннэриллибит тимир (эбэтэр кытаанах атын матырыйаал) сүһүөхтэртэн турар тиһилик. ☉ Гусеница (трактора)
Тыраахтар битилигин суоллара, чаһы браслетын субуйа тарпыт курдук, биир тэҥник инчэҕэй буорга дьырылаан сыталлар. В. Яковлев
Соломон оҕунуох буолбут үтүлүгүн бульдозерын битилигин үрдүгэр уурбута. М. Попов

1. аат.
2. Туох эмэ (хол., бэрэмэдэй, бачыыҥка) айаҕын быанан тиһиллэр кэлгиэтэ. ☉ Завязка-ремешок (напр., сумы, обуви). Бачыыҥка тиһилигэ
   □ Хонук сирбин буллахпына, бэрэмэдэйим тиһилигин сүөрэн, малбын биир-биир сүөкүүбүн. Р. Кулаковскай
   Артём кукуулун иһигэр киирэн баран, тиһилигин барытын тимэхтэнэн, тыылыы тэбэн сытара. Тумарча
   [Дьулустаан] борцовкатын тиһилигин чиҥэтэ тардыалаата. «ХС»
3. Тыраахтар, тааҥка сүһүөх-сүһүөх бииргэ холбоммут тимирдэртэн таҥыллыбыт уллуҥаҕа. ☉ У трактора, танка, самоходного крана: охватывающее колёса замкнутое полотно, состоящее из отдельных шарнирно закреплённых звеньев, гусеница
   Хайа, мин бэл тыраахтар тиһилигин өрөмүөннүүбүн. Н. Габышев
   Бульдозер тиһиликтэрэ үрэллэн, салгыы кыайан барбат буоллулар. «ХС»
   Тааҥкалар ыстаал тиһиликтэринэн ириэнэх буору ибили ныһыйан адьас субу тиийэн кэлбиттэрэ. ДАЛ УуУоО
4. даҕ. суолт. Кэккэлэһэ турар, биир күдьүс, субурҕа. ☉ Расположенные в один ряд, в одну линию
   Халлааҥҥа харбаспыт тиһилик мөҥүөн хайаларын ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
   [Оҕонньор] тиһилик олбуордаах дьиэлэри көрөн, ханна тохтуохтааҕын саныы биэрдэ. Болот Боотур
   Утаакы буолбата, тиһилик остуолларга араас ас тардылынна. А. Сыромятникова

аат. Моонньунан, иһигэр икки сиринэн олус синньиир, алта атахтаах, үксүн хара дьүһүннээх, буортулаах кыра үөннэринэн-көйүүрдэринэн аһылыктанар, дьукаахтаһан күргүөмүнэн олорор, күүстээх сыҥаахтаах быыкаа харамай. ☉ Муравей
Көөртүм — сүүнэ баҕайы кымырдаҕас кэлэн атахпын ытырбыт эбит. Суорун Омоллоон
Биир уйа кымырдаҕас сайын устата үс мөлүйүөн …… буортулаах үөнү уонна кинилэр гусеницаларын, сымыыттарын хомуйар. И. Сосин
Өскө кымырдаҕас уйатыгар эймэҥнэс буоллаҕына, самыыр түспэт. ДьСИи
♦ Кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буол — туохтан эмэ өрүкүйэаймана сүүр-көт (элбэх дьон туһунан). ☉ Взбудораживаться, приходить в тревожно-беспокойное состояние (о толпе, массе людей). Сэрии саҕаламмытын истээт, дэриэбинэ иһэ кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буолла. Тэҥн. Тигээйи уйатын тоҕо тарпыт курдук; тураах уйатын тоҕо тарпыт курдук
◊ Кымырдаҕас ойуу (орнамент) иск. — кымырдаҕаһы үөһэттэн көрүүгэ маарыннатан оҥоһуллубут ойуу. ☉ Разновидность якутского национального узора, изображающая муравья с высоты
Кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах ойуулаах өттүк симэҕэ (көмүс буолар). БСИ ЛНКИСО-1994
Өскөтүн муостан аттаах киһини оҥорбут буолуҥ, кини таҥаһын, атын киэргэлин, чаппарааҕын саахымат, үс муннуктаах, иилэҕэс, төгүрүк уонна кымырдаҕас орнаменнары хас биирдиилэрин хос-хос хатылаан уруһуйдаан ойуулуугут. ПСН УТС. Кымырдаҕас уйата — кымырдаҕастар олорор сирдэрин сир үрдүнээҕи өттө: от-мас сыыһынан, үөн-көйүүр хаҕынан о. д. а. бугул курдук оҥоһуллубут оргул. ☉ Муравейник
Халаачык бугул саҕа кымырдаҕас уйалара хаар анныттан чөмчөрүһэн олороллор. Амма Аччыгыйа
Сайын тыаҕа тахсан иккиэн [Тыгырыана уонна эһэ оҕото] отонноон, сугуннаан сииллэр, кымырдаҕас уйалаах сири кэрийэллэр. Болот Боотур
Мас аттыгар кымырдаҕас уйата түбэстэҕинэ, кини эмиэ хотуну, соҕурууну көрдөрүөн сөп. КЗА АҮө. Кымырдаҕас хайаҕа көр хайах
ср. туркм. диал. кымырсҕа, шор. кымырташ, кирг., узб. кумурска ‘муравей’

1. даҕ. Түүлээҕинэн тигиллибит, оҥоһуллубут; ичигэс. ☉ Изготовленный, сшитый из меха, меховой; тёплый
   Кырыа буолбут көп түүлээх бэргэһэни тууна бааммыт, таба саҕынньахтаах уончалаах уол киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Түүлээх таҥаһы тэбээн, салгылатан уонна таһырдьа куурдан кэмиттэн кэмигэр быылын-кирин ыраастаныллыахтаах. Дьиэ к. Дьон тымныы дьыбарыттан куттанан, түүлээх таҥастарын бэлэмнэннилэр, бэргэһэ, үтүлүк тигиннилэр. Н. Тарабукин (тылб.)
2. аат суолт. Сыаналаах тириитин иһин бултанар кыыл. ☉ Пушной зверь
   Кэрэ дойдум барахсан Кэтит киэлитигэр, Киэҥ көхсүгэр Элбэх даҕаны Эгэлгэ булду иһэрэхситэҥҥин, Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин, Эгинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ. С. Зверев
   Бу …… былыр-былыргыттан балыгынан, түүлээҕинэн аатырбыт, дьон бөҕөнү аһаппыт ахан дойду. С. Никифоров
   Ытынан тииҥнээһин күһүн түүлээх түүтүн кылаана сиппитин, бултааһын көҥүллэммитин кэннэ саҕаланар. АФС БЫ
   △ Оннук кыыл тириитэ. ☉ Шкура, мех пушных зверей, пушнина
   Атыыһыттар …… эбэҥкилэр …… түүлээхтэрин дуона суох сыанаҕа атыылаһаллар. Амма Аччыгыйа
   Булчуттар уһун кыһын устата бултаммыт түүлээхтэрин табаарга, чэйгэ, табахха, арыгыга атастаһаллара. Н. Якутскай
   Тыаттан Чоочо баай киирбит, Тойотторго сылдьыбыт; Үтүө тылын соболоҥор, Үс хааһах түүлээх биэрбит. И. Чаҕылҕан
   ♦ Түүлээх уллуҥах — түөкүн киһи, уоруйах (уоран-саһан тыаһа-ууһа суох сылдьар). ☉ Вор, мошенник (букв. мохнатая подошва)
   Түүн сырыы, түүлээх уллуҥах (өс хоһ.). Түүн сырыылаах Түүлээх уллуҥах Түҥнэри холорук, Тимир Дьэһинтэй. П. Ойуунускай
   «Уонна, хас да буоллахтарына, биһигиттэн, хараҥаҕа дагдайан көстөр икки эр бэрдиттэн дьулайыахтарын да сөп...», — итинник кэпсэтэ-кэпсэтэ, түүҥҥү түүлээх уллуҥахтар дьиэлэрин диэки сыбдыгыраһа турдулар. Р. Баҕатаайыскай. Түүлээх холбука (холбуйа, чөмчөкө) кэпс. — төбө (киһи өйүн-санаатын хаата диэн суолтаҕа). ☉ Голова как вместилище ума, знаний (букв. волосатый ящичек)
   Ити санаатын «түүлээх холбуйатыгар» саһыарынан кээһиэх курдук, оҕонньор икки ытыһынан төбөтүн олбу-солбу имэриммэхтээтэ. Н. Лугинов
   «Аҕыйах сыыппараны түүлээх холбукабар да тутуом», — Спиридон Спиридонович үгэһинэн мүчүк гына күлэн кэбиһэр. «Кыым»
   Юкагир кулубата …… түүлээх холбуйатыгар тугу буһаран, сабаҕалаан сылдьарын кимиэхэ да биллэрбэтэҕэ. С. Курилов (тылб.). Түүлээх ытыс — өлгөмнүк, дэлэйдик, кэччэйбэккэ бэрсэр киһи. ☉ Щедрая рука (букв. волосатая ладонь)
   Аал уотум иччитэ Бырдьа бытык, Сүүччү кыламан, Түүлээх ытыс, Аар луҥха тойон эһэкээн, Аһаа, сиэ! Саха нар. ыр. II
   Кыһыл көмүс сыаҕай Кылапачыйбытынан Кырылыы туойан Түһэн эрэр — Түүлээх ытыскын тоһуйа оҕус! П. Ойуунускай. Үрүҥ түүлээх фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Конный скот (букв. имеющий белую шерсть)
   Эҕэрдэлээх илин халлаан диэкиттэн Иэйэхсит хотун илбиргэс эриэнинэн энньэлээтин, айхаллаах араҕас маҕан халлаан диэкиттэн салбырҕас саадьаҕайынан талаһалаатын; уруйдаах уйусхах маҕан халлаан диэкиттэн Уоттаах Дьөһөгөй үрүҥ түүлээҕинэн олохтоотун. Ньургун Боотур
   Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар, Сыһыыга баппатах сыспай сиэллээҕи, Сылгы сүөһүнү, миинэр миҥэни Дэри дэлэгэй тэниттиннэр. П. Ойуунускай
   Үрэх алаас ыаллара үрүҥ түүлээхтэрин үтүөрдүлэр. С. Васильев. Тэҥн. сыспай сиэллээх, үрүҥ сүүрүк. Хара түүлээх фольк. — ынах сүөһү. ☉ Рогатый скот (букв. имеющий чёрную шерсть). Сыһыы муҥунан хара түүлээҕи үөрдүппүттэр. Тэҥн. хара сүүрүк, ураа муостаах, хоноҕор (хороҕор) муостаах
   ◊ Күндү түүлээх көр күндү
   Солооһун аннынааҕы ходуһа …… ото үүнэн, араас күндү түүлээхтэр тириилэрин тэлгэппит курдук толбонноно долгуйара. Амма Аччыгыйа
   Эһэни, тайаҕы, күндү түүлээҕи бэрт былыргыттан сонордоһоро. М. Чооруоһап
   (Кылааннаах) түүлээх көр кылааннаах. Кылааннаах түүлээхпиттэн кыбынан …… кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
   Бүлүү тыаларыгар кылааннаах түүлээх: тииҥ, солоҥдо, бэлиэлээх, муҥучаах, саһыл элбэх. И. Данилов
   [Уһун Баһылайга] билигин таҥас-сап арааһа, табаар талыыта, кылааннаах түүлээх бэрдэ киниэхэ баар. А. Бэрияк. Түүлээх үөн — чиэрбэҕэ маарынныыр быһыылаах элбэх атахтаах үөн, лыах ыамата. ☉ Личинка бабочки, гусеница
   Тоҥсоҕой кыыл тобулута тоҥсуйан Кумалаан оҥостубут, Киргил кыыл илдьи сынньан Илгэлэрин эспит, Түүлээх үөн үлтү кэбийэн Күөдүл эмэх оҥорбут, Маҥан үөн бары сиэн Бардырҕас эмэх гыммыт. С. Зверев
   [Кырбый] араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
   Лыахтар личинкалара түүлээх үөннэр диэн ааттаналлар. ББЕ З