туохт. Кыратык аһата түс; улаханнык уһуннук аччыктаабыт киһини кыра кыралаан аһат. ☉ Давать кому-л. немного поесть, давать перекусить; кормить голодного понемногу
Дьэ мунду диэн ити! Харанан быстаран сайыҥҥы былдьаһыктаах, ас-үөл барыта даҕаны тутайар сааскы быстарыктаах кэмнэргэ өбүгэлэрбитин өллөөбүт. Багдарыын Сүлбэ. Бастакы хоһооннорун анныгар Ф.Г. Винокуров бойум булдунан, балыгынан аһатан тыыннарын өллөөбүт Даадар үрэҕин өйдөөнсанаан «Даадар» диэн илии баттаабыта. «ХС»

сыһ. Нэлэччи, киэҥник. ☉ Настежь, широко
Долгуннаах күөҕүнэн чэлгийэн турбут «Балыктаах» иччитэхсийбит дьиэлэрэ аһаҕас түннүгүнэн аҥаччы көрөн хаалбыттар. М. Доҕордуурап
Аҕыс аарыма бухатыыр киһи Аччаччы тэбинэн туран, Аҥаччы тардан, Арыйа баттаан кыайан киирбэтэх Аалыктаах алтан даадар халҕаннаах эбит. Күннүк Уурастыырап

аат., фольк. Олорор сир. ☉ Место обитания. Оһоллоох оҕоруктаах Даадар-Дүүдэр оҕонньор Далаҕайын таһыгар [тиийдилэр]. П. Ойуунускай
◊ Эбир <далаҕай> хамыйах көр хамыйах
[Лабыҥха Сүүрүк] сиэллээх эбир далаҕай хамыйаҕынан баһан турар кымыһын ыһыахтаан баран, үс төгүллээн түөрэх кэбиһэр. Саха сэһ. I

улуутуй диэнтэн дьаһ
туһ. Кинини дьоно «тойон оҕонньор» диэн улуутута ааттыыллара. И. Федосеев
Сити курдук улуутута тутар норуот төрүт сирин маһын [хатыҥы]. Багдарыын Сүлбэ. [Монгуоллар] Даадар үрэҕи, быйаҥнааҕын сөбүлүү көрөн, хайҕаан, улуутутан ааттаабыттар, киниэхэ уутуйан олохсуйбуттар. «Чолбон»

даҕ. Буруолуу сылдьар, паар тахсар. ☉ Дымящийся, испускающий пар. Аҕыйах балык орпутун үллэрэн бүтэрэн, тиритэн, буруолас буолан турдаҕына, тойоно Даадар көнтөлдьүйэн кэлэн: «Эһиэхэ хоно барабын»,— диэтэ. Болот Боотур
Дьыбардаах, чуумпу күҥҥэ дьон көхсө буруолас буолла. Сэмээр Баһылай
Буруолас сылаас үүтүнэн, ардыыр курдук былыта, Атыыр үөрүн бөтөрөҥүнэн Айманан, өрө тустар. Р. Баҕатаайыскай

көр нэчимиэн
Суолтан чугас, үс мас күрүө саҕа үрдүк ньэчимиэн бурдук үүнэн араҕастыйан турар. Суорун Омоллоон
Ача күөхпүт арыллыа, Тунаар быйаҥ туругуруо, Эниэлэрдээх алааспар ньэчимиэммит тэнийэн Тэтэрээхтии долгуйуо. С. Зверев. Уйбааскы балтараа ый оҕус сиэттэҕинэ, Даадардаах буут ньэчимиэни биэриэх буолбуттара. Болот Боотур
русск. ячмень

тоҥсуй диэнтэн бэй. туһ. Даадар чаччыына оҕото Чохоон Сэмэн икки Георгиевскай кириэһин тоҥсунар. Эрилик Эристиин
Захар Константинович сүүһүн тоҥсунна. М. Доҕордуурап
«Аһыахха сөп дуо?» — диэтэ Кууһума уонна айаҕын тоҥсунна. Н. Павлов
♦ Түөһүн тоҥсунар — түөһүн охсунар диэн курдук (көр түөс II)
«Мин дойду чөмпүйүөнэбин, мин Анатолий Догоровпын», — диэн хабарҕата хайдарынан хаһыытыы-хаһыытыы түөһүн тоҥсуммут. «ХС»
Тоҕо «былааны толоруохпут» диэн сымыйанан түөспүн тоҥсуна олорорбун модьуйаҕын? Софр. Данилов
Чымаан кинээс кыыһырдаҕына: «Мин Туруйа кулуба уола буолбаппын дуо?» — диэн түөһүн тоҥсунара. Эрилик Эристиин

I
сы7. Ханнык эмэ сири ордук сөбүлээн, биһирээн (олохсуй, олор). ☉ Привязываясь к какому-л. месту, которое по вкусу (обосновываться, постоянно обитать)
Амма эбэ былырбылыргыттан ыал-дьон бөҕө уутуйан олорбут, сорохтор барҕара байбыт сирдэрэ. «ХС». Томпо Кириэс Халдьаайытыгар сүөһү ииттэр, от оттуур монгуол тыллаах өбүгэлэрбит тиийэн олохсуйбуттар уонна Даадар үрэҕи быйаҥнааҕын сөбүлүү көрөн, хайҕаан …… киниэхэ уутуйан олохсуйбуттар. «Чолбон»
[Оллоҥсо] киис, тииҥ, араас кылааннаах түүлээх уутуйан үөскүүр сирэ диэххэ сөп. «Кыым»
II
сы7. Тугунан эмэ күүскэ үлүһүйэн, ылларан. ☉ Сильно увлекаясь чем-л. «Оруоллары» үллэстии олоҥхоһут дьоҕурунан, ханнык көрүҥү уутуйан, ордук үчүгэйдик толорорунан ыытыллар. КАА ТЛБКҮө
Кини аҥаардас научнай үлэнэн эрэ уутуйан үлүһүйбэтэ. «ХС»
Кини бэйэтигэр дуоспуруннаах, эрэллээх уонна тиэхиньикэни уутуйан таптыыр дьону киллэрэрэ. Г. Николаева (тылб.)

туохт., итэҕ.
1. Үчүгэйи тосхойума, тумун, киэр хайыс (айыылар, иччилэр тустарынан — сахалар өйдөбүллэринэн, итэҕэли кытта сыһыаннаах ханнык эмэ сиэри-туому кэстэххэ, тутуспатахха). ☉ Обходить стороной, избегать, сторониться (по поверью якутов, божества, духи — айыы, иччи — начинают чуждаться тех, кто нарушил какой-л. обычай или запрет)
Олору ытан ылбатахпына, чалбараҥ астаан, аал уокка айах туппатахпына, Байанайым хадьарыйыах курдук. Болот Боотур
Ыһыах буолар кэмигэр хаан тоҕуннаҕына, үөһээ сырдык айыылар хадьарыйаллар. В. Кондаков
Омоҕой Баай баайа-дуола эстибитэ, дьадайбыта, сылгытын айыыһыта хадьарыйбыта. БСИ ЛНКИСО-1938
2
ханын 1 диэн курдук. Тыам кыыла тыаһырҕаата, Далайым балыга хадьарыйда. Күннүк Уурастыырап
Булчут элбээн, улахан кыыллар кый-бырах быдаммыттара, ыраах Муустаах муора сиксигэр күрэммиттэрэ. Булт хадьарыйбыта. Далан. Даадар чаччыына баҕадьытынан көрдүүбүт
Ол сэп киһи киригэр-хоругар сырыттаҕына, булда хадьарыйар. Эрилик Эристиин

1. даҕ., поэт. Араас өҥүнэн оонньоон эбэтэр ордук чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Бросающийся в глаза пестротой или особенно яркой окраской
   Дьэргэл кустук нөҥүө аптаах Дьикти кыраай баар дииллэр. И. Гоголев
   Дьэргэл солко мин тулабар. Тула өттүм сибэкки. М. Ефимов
   Бааһына мындаарар түөһүттэн Дьэргэл күн тэгэлийэн ойдо. Дьуон Дьаҥылы
   Дьэргэл сулус мичилийэн, Дьэрэлийэр халлааммар. М. Ефимов
   △ Олус ыраас, дьэҥкир буолан, туох барыта (олох ыраах да баар) силбэһэн хаалбакка, чуолкайдык, ырылхайдык хас биирдии предмет тус-туспа араарыллар гына дьэргэйэн көстөр. ☉ Совершенно чистый, прозрачный (воздух - настолько, что даже находящиеся вдали предметы виднеются четко, не сливаясь)
   Ыраас дьэргэл салгыҥҥа Унаар буруо устубут, Күһүҥҥүлүүр халлааҥҥа Күөлү нөҥүө охтубут. Күннүк Уурастыырап
   Күөх чэлгиэн алааһым Көй дьэргэл салгыныгар Көҥүл уйдара сылдьар Күөрэгэй чыычааҕым ырыата Күйгүөрэ кутуллар диэбитим. Р. Баҕатаайыскай
   △ Аһара түргэн, сыыдам буолан, элэгэлдьийэн олорор. ☉ Очень быстро проносящийся перед глазами, мелькающий
   Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй. [Долгун] Дьэргэл тиэрбэс буолан Дьэрэлийэ охсор, Арыт оонньоон, куобахтаан Аралыйа устар. И. Бродников
2. аат суолт. Туох эмэ ырылхайдык, чуолкайдык көстүүтэ. ☉ Что-л. ярко-пестрое, мелькающее, сияющее
   Отун-маһын дьикти дьэргэлигэр умсаммын Ырыа суруйабын, сүрэх тылларын тиһэммин. Н. Босиков
   Кыыдааннаах дьыбартан арахсан, Күөх сааһым дьэргэлэ көппүтэ. Даадар. Тэҥн. дьэргэ