дааҕырҕас диэнтэн хай
аата. Дааҕырҕаһыы, хааҕырҕаһыы улааппыт. П. Ойуунускай

салбыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Дьоннор …… хайдах эрэ сэниэтэ суохтук ардахтаабыт тураах курдук салбыҥнаһаллар. Г. Угаров
Бөһүөлэк таһыгар тураахтар көтөн салбыҥнаһаллар, дааҕырҕаһаллар. В. Протодьяконов

сыһ. Бэрээдэгэ суох, түбэһиэх, онно-манна. ☉ Беспорядочно, как попало
Оҕо ыксаан, ханна да куотуон булбакка, туора-маары сүүрэкэлээбитэ. Суорун Омоллоон
[Аркадий] туора-маары охто сытар тииттэр үрдүлэринэн дэгэйтэлээтэ. М. Доҕордуурап
Тураахтар дааҕырҕаһа-дааҕырҕаһа ас көрдөөн, туора-маары көтөн сахсарыҥнастылар. У. Ойуур

налбыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Элиэлэрбит налбыҥнаһа Тиэргэннэри кэрийэллэр, Д ь и э с - к у о с б у олан албыннана Тэлээрийэ эргийэллэр
Күн нүк Уурастыырап. Тураахтар туорамаары көтөн налбыҥнаһаллар, тииккэ олорон дааҕырҕаһаллар. «ХС»

дьүһ. туохт. Аа-дьуо сапсынан бытааннык көт. ☉ Лететь, неторопливо взмахивая крыльями (напр., о чайках)
Маҥнай икки-үс хопто аргыый сапсылдьыйан, налыахтаһан көтөн кэлбиттэрэ. И. Федосеев
Тураахтар дааҕырҕаһаллар, кутуйахсыт сапсылдьыйар. П. Аввакумов

I
сабдыҥнаа диэнтэн холб. туһ. Чаара тэйээтин кытта, чөҥөчөк үрдүгэр тураахтар сабдыҥнастылар. Софр. Данилов
Уолаттар тоҥуу хаарга тахсыахча тахсыбакка сабдыҥнаһа турдулар. М. Попов
II
даҕ. Туохха эмэ сабдыҥныыр, тугу эмэ тутар, ылар баҕалаах. ☉ Пытающийся схватить, цапнуть что-л. Пивбаарга тиийбитэ, дьон бөҕө, сүөһү өлүгэр мустубут тураах курдук, сабдыҥнас, дааҕырҕас буолбут. Р. Баҕатаайыскай

1. сыһ. Барар хайысхаҕын чуолкай билбэккэ, сыыһа-халты, туора-маары. ☉ Не зная точного направления, блуждая
   Тураахтар, дааҕырҕаһа-дааҕырҕаһа, тэнтик-мунтук, тэлиэс-былаас көттүлэр. Суорун Омоллоон
   [Маня] уот иннигэр тэнтик-мунтук үктээн кэлэн, олоппоһугар ыараханнык олордо. А. Фёдоров
   Тэнтикмунтук айаннаан, наадалаах сирбитин үлэ чааһа саҕаланыа быдан иннинэ бадахтаах буллубут. «ХС»
2. даҕ. суолт. Чуолкайа, эрэлэ суох, саарбах. ☉ Вызывающий подозрение, сомнительный, ненадёжный
   [Ньукулай — Уйбааҥҥа:] Эмиэ Миитэрэй курдук, тэнтик-мунтук баҕадьы буолууһуккун. Н. Түгүнүүрэп
   Мин түннүк модьоҕотугар бүк түһэн лааппыга олордум, ханнык эрэ тэнтик-мунтук санааҕа ыллардым. А. Гайдар (тылб.)
   ◊ Тэнтик-мунтук сырыт — барар-кэлэр сирэ суох буол, ускул-тэскил сырыт. ☉ Не иметь постоянного места жительства, скитаться
   Сорохтор оннук тэнтик-мунтук сылдьан, арааһынайга түбэһээччилэр. Болот Боотур
   Куоракка аҕыйах хонукка ыалы кэрийэн, тэнтикмунтук сылдьымахтаан баран, син олохпутун булунан бардыбыт. М. Ефимов
   ср. др.-тюрк. телтүк ‘глупец’, узб. тантик ‘изнеженный; полоумный’, уйг. тенимек ‘блуждать, плутать’, каракалп. тентик ‘балбес’

I
чыыбырҕаа диэнтэн холб. туһ. Үөҕэллэрин-мөҕөллөрүн саамай сүрүн ис хоһооно: «Эһиги баҕас эмиэ норуот дуома буолаахтаан, төбөҕүтүн өрө көтөҕөн чыыбырҕаспыт буола-буолаҕыт» диэн этэ. Далан. [Аргыстай — дьахталларга:] Дьэ, мааны киһи баарына чыыбырҕаһан көрүҥ эрэ… Пьесалар-1956. Барабыайдар этиһэнайдаарсан чыыбырҕаһалларын, холууптар таптаспыт уоллаах кыыс курдук бүтэҥитик ботугураһалларын, тураахтар дьаалата суох дааҕырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
II
даҕ. Синньигэс куолаһынан быыстала суох саҥа таһаарар (хол., көтөрдөрү этэргэ). ☉ Издающий тонким голосом непрерывный гвалт (напр., о птицах)
Уутуттан уһуктан, Суон ойуур суугунуур, Үөр чыычаах мунньустан, Чыыбырҕас күөх хонуу. Эллэй
Ньырбачаан, кус-хаас чыыбырҕас күөлүгэр хайдах эһэ бултуурун көрө олорон, нухарыйан барбыта. Далан

сыһ. Улаханнык аахайбакка эрэ, болҕомтото суохтук. ☉ Не вникая, небрежно, без интереса, равнодушно
[Дьон] ээ, эмиэ манныктаах этибит дуу диэбиттии, Дуткин диэки дьаал көрөн кэбиһэллэр. Н. Габышев
Учуутал Бэдэһиэйэптэн арыгы иһэ үөрэммит буолан, дьаал эрэ көрөн баран: «Нуу... Арыгылааххын дуу?» - диэн баран, мичээрдэн кэбистэ. Бэс Дьарааһын
Ларьянаны орто оскуолаттан ыла сөбүлүү көрөр, бастаан дьаал аҕай, онтон улам күүскэ. Р. Баҕатаайыскай
♦ Дьаал <эрэ> харата көр аат <эрэ> харата
Аанча, киһитэ хайаан да кэтэрдэрдии тутан турарын көрөн, сону ылан дьаал харата кэттэ. Болот Боотур
«Хара көлөһүммүн аахсан дохуоппун ылан иһэбин», - диэн дьаал харата хоруйдаата. М. Доҕордуурап
◊ Дьаалата суох - сиэрэ, сатала суох; мээнэ, солуута суох. ☉ Безмерно; бесподобно; бессмысленно
Кини улахан баай киһи соҕотох уола. Бэйэтэ эмиэ сүөһүнэн дьаалата суох байан-тайан испит. И. Гоголев
Түннүккүн аһа баттаат, чыычаахтар айдаарсан чыыбырҕаһалларын, тураахтар дьаалата суох дааҕырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
ср. бур. залхуу 'ленивый'