аат., эргэр. Үллүбүт, бөлтөҕөр гына оҥоһуулаах туох эмэ уһуга (хол., торуоска, тайах, мас). ☉ Утолщённый, вздутый конец чего-л., набалдашник (напр., палки, трости). Оҕонньор дьэрэкээн оҥоһуулаах сэлтиэрэлээх тайаҕын туппахтыы олорор

туохт. Айаххын киэҥник атан (үөрэн акаарытык мичээрдээ). ☉ Добродушно, глупо улыбаться, широко раскрывая рот
[Семен] быһа үөрэн амайбыт, ньаспаччы көрбүт, сүөгэй ыаҕайатын көп түгэҕинэн отону тоҕонохтоммут. Р. Кулаковскай
[Сиэним кыыс] албыннаһан, күлэн амайар. И. Федосеев
Ленька миигин бөлтөҕөр сиэрэй хараҕынан үүттээн эрэрдии көрөр уонна үүнэ-тэһиинэ суох күлэн амайар. ПН ДЫ

аат., эргэр.
1. Харах сыстыганнаах ыарыыта. ☉ Трахома (заразное заболевание конъюнктивы глаз)
Эмээхсин одурууҥҥа быһа сиэппит хараҕын сөмүйэтинэн хастар. Амма Аччыгыйа
Оннук ыарыылартан биир уодаһыннаахтара одуруун этэ. Н. Якутскай
2. Оллур-боллур, бөлтөҕөр туох эмэ (хол., киһи этигэр, тириитигэр). ☉ Бугристость, прыщеватость (напр., на коже, теле). Омурдугар одурууннаах
др.-тюрк. адыр

даҕ. Сымыыт курдук ньолбуһах быһыылаах. ☉ Овальный, имеющий форму яйца
Хатыҥыр уол киирэн кэллэ. Илиитигэр ньолбоҕор тууйастаах. Амма Аччыгыйа
Онно тиийбитим, тэлиэгэ үрдүгэр кырааска ойуулаах, хас да сиринэн тимир ылтаһын уобуруччулаах уһун ньолбоҕор сундуук …… сытар. Н. Заболоцкай
Түптэ буруолаах сөрүүн киэһэ, улахыын-улахан ньолбоҕор ый, тыа быыһынааҕы кыракый көлүйэ. Н. Лугинов
△ Бэйэтигэр сөбө суохтук уһаан көстөр (киһи сирэйин туһунан). ☉ Удлинённо-продолговатый (о лице человека)
[Соххор Туруйа] кэлэн атах орон баҕанатыгар өйөнөн олорон, уһун ньолбоҕор сирэйин иҥнэҥнэтэн, эргэлээх бөлтөҕөр хараҕын быһыта симмэхтии-симмэхтии …… хаҥас диэки одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Куурусса сымыытын курдук ньолбоҕор сирэйдээх, …… хойуу хара хаастардаах, кыһыл төгүрүк уостаах, толору эттээх-сииннээх эдэр дьахтар. Күндэ. Тэҥн. ньолбуһах
ср. бур. жомбогор ‘овальный’

аат. Сытыылыырга, ааларга аналлаах, ыстаалтан оҥоһуллубут, тоҥуулаах туттар сэп. ☉ Напильник
Игии быһаҕаһынан Эрбии тииһин аалан Ирэхоро олорор. С. Васильев
Игии, хатат тыаһа харылаан, күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
Тоҥуута бараммыт игиитинэн Өр да өр сухатын сытыылыыра... Н. Босиков
◊ Игии аалыыта - игии аалыытыттан үөскүүр тимир кыырпахтара. ☉ Металлические опилки (появляющиеся при обработке железа напильником). Игии тоҥуута - сытыылыырга, ааларга үчүгэй буоллун диэн игиигэ оҥоһуллубут кэрдиис, хатыы. ☉ Насечки напильника
Игии тоҥуутун курдук быдьыгынаан, көҕөрөн турбут муус сарсыардаттан ыла улам туртайан барбыта. П. Филиппов. Мас игиитэ - туттар сэби уктуурга, остуол атаҕын эҥин оҥорорго мас модороонун көннөрөргө, араас быһыылаах гынарга туттуллар бөлтөҕөр тиистэрдээх уһун синньигэс тимир. ☉ Стальной напильник для обработки дерева, терпуг. Мас игиитэ уларыста
ср. тюрк. игев, игеу, иге 'точить напильником'

даҕ. Томточчу халыҥ, көп. ☉ Неплотный, рыхлый
Көм хаар. — Оҕонньор улар түөһүн көм этин хадьырыйан ылан ыстаан мотуҥнатар. И. Никифоров
Луохтуур ытыһын көм өттүнэн кыһыл көмүс манньыаты кумуччу тута охсон ылар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Көм саары — халыҥ гынан баран сымнаҕас сылгы тириитэ. ☉ Толстая, но не жесткая лошадиная кожа. Күрүөҕэ көм саарыны ыйаабыттар. Көм эт анат. — 1) көҕүс эбэтэр түөс бөлтөҕөр быччыҥнара. ☉ Большие спинная и грудная мышцы
Өстөөх оскуолага …… сүрэҕин үөһээ көм этин дьөлөн, иһирдьэ киирэн хатанан хаалбыт. Суорун Омоллоон
Карчагин уҥа түөһүн көм этин оскуолак илдьэ барбыта. И. Никифоров; 2) удьуҥах. ☉ Ягодица
Микиитэ кэннин көм этэ бүтэйдии ньүөлүйэн барда. Амма Аччыгыйа
Ыт Түүлээхтэн арахсыбатаҕа, охторо сылдьан бууттары, эмэһэтин көм эттэри илдьи убахтаабыта. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. көн ‘выделанная кожа’

сыһ.
1. Туохтан эмэ төлөрүйэн кэлэр курдук (хол., батыллыбыт массыына). ☉ Рывком (выдернуть что-л. откуда-л.)
Сыарҕаны көрүөх бэтэрээ өттүнэ туут балык курдук ньылбы соһон ыллылар. С. Тумат
Захарий хорҕойон турар сириттэн сүүрдэн киирээт, бэйэтин массыынатыгар туруоһу холбонор, батыллыбыт массыынаны ньылбы соһон таһаарар. «ХС»
Кытах Күрүө бааһынатын хоту кырыытыгар чуурканан оттуллар тыраахтар батыллан хаалбытын ньылбы соһон таһаарбыттар. «Чолбон»
2. Олох бүтэри, туох да хаалбат гына. ☉ Полностью, без остатка, подчистую
Лиэпчикэп ол тоҥуһу кытта түүнү быһа [хаарты] оонньоон харчытын, түүлээҕин ньылбы сүүйэн ылбыт. Саха сэһ. II
Аҕата ньылбы сыгынньахтанан баран, …… бэрт сэрэҕинэн күөл арыытыгар оломноото. Амма Аччыгыйа
Сүөһү этэ — тутаах баайбыт. Онон өбүгэлэрбит, дьэ, оттонуох айылаах сирдэри биири да ордорбокко, ньылбы оттоон ыларга кыһаллаллара. Багдарыын Сүлбэ
3. Ибили, курдаттыы (сытый). ☉ Насквозь, до ниточки (промокнуть)
Микиитэ сыгынньахтана сатыыр үгүс таҥаһа-саба суох киһи, ньылбы сытыйбыт торбос ыстаанын сиргэ тэбэн кэбистэ да, нэк суорҕанын анныгар киирэн хаалла. Амма Аччыгыйа
Ньылбы сытыйан, титирээн, …… тоҥон, Чүөчээски …… сиэбиттэн испиискэтин сулбу тардан ылла. Суорун Омоллоон
◊ Ньылбы көт — 1) соһуччу таска тахсан хаал (ким-туох эмэ туһунан). ☉ Резко вырваться наружу (о комчём-л.); сорваться с языка
«Оҕолоор, дьэ буурҕалаах саас буолбаат!» — диэн тыл кини уоһуттан ньылбы көтөн тахсыбытыгар, …… сэргэхсийэ түстүлэр. А. Сыромятникова
Дириэктэр ааныттан …… байыаннай таҥастаах хара бараан киһи ньылбы көтөн таҕыста. М. Тимофеев; 2) дьукку анньан кэбис (хол., тириигин). ☉ Содрать кожу
Били ыт эккирэппитэ буолбутугар, анарааҥҥыта кырдьыктанан буут биэрэбин диэн икки мас ыккардыгар кыбыллан хаалан баран, тириитин ньылбы көтөн барбыт. Н. Заболоцкай. Ньылбы сот <сотун> — тугу да ордорбокко илдьэ бар, суйдаан ыл (хол., халаан уута). ☉ Снести, унести течением
Кини иннигэр сарсыардааҥы силлиэлээх ардах ньылбы сотон барбыт ып-ыраас уулуссата …… харах ылбатынан субуллан истэ. Софр. Данилов
Өрүстэр хааларыттан тахсыбыттар, балысхан сүүрүктээх уу ноһуому бүтүннүүтүн ньылбы сотон илдьэ барбыт. КФП БАаДИ. Ньылбы тарт — 1) эмискэ күүскэ тардан хостоон таһаар (хол., туох эмэ батыллыбыты). ☉ Вытащить, выдернуть рывком (напр., застрявший в грязи транспорт)
[Оҕонньор] ынаҕы ойбонтон ньылбы тардан ылаат, омунугар олоро түстэ. Амма Аччыгыйа
Кэннилэринэн аҕыйахтык сыҕарыҥнаат, эһэни [арҕаҕыттан] ньылбы тардан таһаардылар. «ХС»; 2) кыыл тириитин илиигинэн ньылбы тардан сүл. ☉ Снять, содрать шкуру с пушного зверя чулком
Киис, кырынаас, солоҥдо уонна лааскай тириитин төбөлөрүттэн айахтарынан ньылбы тардан сүлүллэр. Булчуттарга к. Биһиги кыыл тириитин сир аайы туттуллар көннөрү ньыманан ньылбы тардан сүлэбит. НЛН ТТБТ. Ньылбы тэбин — халтарыйан охто сыс, туохтан эмэ халтарый (хол., мууска). ☉ Поскользнуться (напр., на льду)
Мэхээчээн салааскатын кытары дьүккүһэн иһэн, бөлтөҕөр тааска дуу, мууска дуу үктээн ньылбы тэбинэн тиэрэ таһылла түстэ. В. Протодьяконов
[Сүөдэр] этэрбэһэ ньаппаччы сытыйан, субу-субу ньылбы тэбинэн бүдүрүйэ-бүдүрүйэ …… хааман ньыллырыҥнатан истэ. П. Аввакумов
Уонча хаамыыны барбакка эрэ, эмиэ халтарыйдым. Онтон хаста да ньылбы тэбинэн охтуталаатым. В. Арсеньев (тылб.). Тэҥн. ньыппыччы

аат.
1. Кынаттаах да, кыната да суох бытархай харамайдар (хол., түүлээх үөн, чиэрбэ, оҥоойу). ☉ Насекомое (всякого рода)
[Дьөгүөссэ:] Ийээ, ити арааһынай от-мас үөнэ, арааһынай уу үөнэ, ити хомурдуос, бырдах, сахсырҕа эҥин ыама буолан иһэр ээ. Күндэ
«Өйдөөх сылгы барахсан үөнтэн күрэнэн, ууга киирэн сытар буоллаҕа», — диэн хайгыы саныыра. И. Федосеев
Нөҥүө сарсыардатыгар Яков оҕонньор кэлэн, кириэстэнэн баран, хатырыктарын арыйталаан көрбүтэ, сир араас үөннэрэ: хомурдуостар уонна ооҕуйдар хас хатырыгын аннын аайы туолбут этилэр. М. Доҕордуурап
2. Киһи тириитигэр тахсар төгүрүк бөлтөҕөр. ☉ Бородавка
Кырдьык-хордьук аҕыйах күнүнэн илии үөнэ суох буолан хаалар. Хомус Уйбаан
Биир уол тарбаҕын үөнүн ыйга көөчүктээн эмтээбитин туһунан Спиридон учууталга кэпсээбитигэр күлсүү бөҕө буолбута. «Чолбон». Чистотел үүнээйи араҕас сүмэһинэ тириигэ тахсыбыт үөнү суох гынар дьоҕурдаах. МАА ССКОЭ
3. көсп. Дьээбэлэнии, дьээбэ майгы, куһаҕаны, дьээбэни оҥорор майгы. ☉ Проделка, проказа, склонность к шалости
[Уолака:] Күтүр кэм үөнэ суох сылдьыбат ээ. Суорун Омоллоон
Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев
«Ити тоҕо иккиһин дорооболоһоҕун?» — диэн, биллэрбин даҕаны, үөммэр ыйытабын. С. Руфов
4. көсп., үөхс. Куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Гадина, выродок, тварь
«Уу, үөн!» — Микиитэ кытаанах тарбахтарынан Байбал уолугуттан түүрэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Өстөөх үөннэри өлөрүҥ! Эллэй
[Маайа:] Ийээ, мин абарабын, аҕабын сиэбит үөннэргэ хаһан да умнуллубат өс санааны саныыбын. С. Ефремов
5. көсп., күл.-ооннь., сэнээн. Ким-туох эмэ оҕото, ыамата. ☉ Чей-л. детёныш, отпрыск, отродье
Ар-дьаалы, ити үөннэри [кус оҕолорун] харыһыйбыта буолан, сирэйгитин сөрүөһүннэри туттугут дуо? Р. Кулаковскай
Баҕар, мин оҕолорбун Мултас Ньыыкан үөннэрэ диирэ буолуо. Э. Соколов
♦ Үөн хаата — дьиибэлээх, куһаҕаны оҥорорун бэркэ сатыыр киһи. ☉ Каверзник, вредина, пакостник
«Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ: «Аргыый, доҕоор!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Далан
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит. У. Ойуур. Үөнэ хамсыыр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ куһаҕаны оҥоруон баҕарар, оннук санааланар. ☉ Не терпится напакостить, сделать гадость кому-л. (букв. насекомое его шевелится)
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар иҥсэрэн [Быыпсай Сүөдэр] үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
Эмиэ үөнэ хамсаабыт быһыылаах, арыгылаары муҥнанан эрэр. ТХХ АС. Үөҥҥэ тиллэр кэпс. — дьээбэлэниэх санаата кэлэр, дьээбэлэнэр. ☉ Строить проказы, делать пакости
«Сырбатар [киһи аата] иһиттэҕинэ, кырдьаҕас эҥин диэн, бука, хараххар үүт ыкпат дьээдьэ буолуохтаах», — Бобо Тутар үөҥҥэ тиллэр. «Чолбон»
Бу дэриэт уола эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
◊ Түүлээх үөн көр түүлээх
Кырбый араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥкаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
Чэ, эһиги бүгүн түүлээх үөннэ, аһыҥата, хомурдуоста, үөннэ-көйүүрдэ элбэхтик хомуйуҥ. И. Федосеев. Эриэн үөн — уһун синньигэс эттээх, атаҕа суох, имигэстик түллэҥнээн сыҕарыйар харамай. ☉ Змея
Сэмэнчик, эриэн үөнү туппут курдук, сиргэнэн, тутан турар кумааҕытын ыһыктан кэбиһэр уонна атаҕынан тэпсэр. Н. Якутскай
Өлүөхүмэҕэ элбэх эриэн үөн баар. В. Миронов
Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
ср. калм. үүн ‘бородавка’