лаҕый диэн курдук
«Кыһыл» борохуотунан өр баҕайы үлтү лаҕытан, күн саҥа ойуута Даркылаах биэ рэгин буллубут. «ББ»

куйуурдаа диэнтэн атын
туһ. Даркылаах куйуурданар сураҕар оҕонньоттор отторун-мастарын бэлэмнээбиттэрэ, куйуурдарын-маҥкыларын сөргүппүттэрэ, анньыыларын уһуктаммыттара бэрт өр буолла. Амма Аччыгыйа
Бу дьылларга, сут сылларга дьон адьас хоргуйан быстыахтарын, улахан күөллэр куйуурданан, үрүҥ тыыннарын айылҕа өрүһүйдэ. Бэс Дьарааһын

аат.
1. Уу аҕалан муспут маһа (өрүс, күөл кытыытыгар). ☉ Нагромождение плавника, сваленные друг на друга деревья, валежник (по берегам рек, озер)
Тэҥкэ хара тыа тэлгэһэлээх, Даркы хара тыа даллаах [тыа иччитэ]. П. Ойуунускай
Адаархай даркылаах, хара муҥурааттардаах, хаппыт үөттэрдээх үрүйэ сирдэр бардар барамматтар. Болот Боотур
Урукку мас сылбах даркылаах өрүһү Тургутан үрдүгэр бириистэн астыбыт. С. Васильев
2. Мээнэ, ыһыллаҕастык быраҕыллыбыт бөх-сах. ☉ Отбросы, мусор, беспорядочно разбросанные непригодные вещи
Дьиэ таһа барыта даркы курдук кэнсиэрбэ бааҥката этэ. Н. Габышев
Арай тиит төрдүгэр кус, куобах, туртас, балык уҥуохтарын даркыта эрэ кубарыччы хатан сыталлар. «ББ»
п.-монг. дархи

аат. Таһаҕаһы туохтан эмэ (хол., массыынаттан, хараабылтан) түһэрии, таһыы. ☉ Разгрузка чего-л. (напр., машины, корабля)
Даркылаах биэрэгэр чох сүөкээһинигэр сылдьан курунньук буолбут сирэйдээх сылайбыт устудьуоннар …… сукуҥнаһан ааһаллар. Г. Колесов
Оройуон тэрилтэлэрэ сүүрбэ үс массыынаны мунньан уонна аҕыс уон киһилээх биригээдэни тэрийэн, таһаҕаһы күргүөмнээхтик сүөкээһиҥҥэ бэлэм олороллор. «Кыым»
Хараабыл биэрэккэ тохтоотун кытта аҕалбыт таһаҕаһы сүөкээһин саҕаламмыта. ДьДьДь

сыһ. Иҥнэри соҕус, кырыыбалыы (хол., бэргэһэҕин кэт). ☉ Немножко наклонно, чуть с креном, кособоко, набекрень
Уһун синньигэс тарбахтарынан от төрдүн тарыйа-тарыйа, Ольга саҥата суох балачча өр иҥнэччи түһэн олорбохтоон баран, эмискэччи, төбөтүн өрө көтөхтө. Л. Попов
Даркылаах бириистэнигэр сатыы киирэн, Айааны иҥнэччи түспүт борохуот палубатыгар нэһиилэ булан, илиилэринэн сапсыйан быраһаайдастылар. Н. Габышев
Бэргэһэтин иҥнэччи анньан, ат үөһэ тохтуу түһэн олорбохтоон баран, төбөтүн быһа илгистибитэ, атын тиҥилэхтээн ааһа хаамтарбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат., түөлбэ. Үөһээ өт тө тостубут улахан муҥур мас. ☉ Обруб ленное, лишённое верхушки дерево
Адаархай даркылаах, хара муҥурааттардаах, х а п п ы т ү ө т т э р д э э х ү р ү й э с и рдэр бардар барамматылар. Б ол о т Б о о т у р. Ты а к ү лү г эр, баһа быстан, К ө ҥ дө й к ө х с ө ытыы турар, Муҥурааттар муҥнарыттан Мин сүрэҕим айманар. С. Данилов
Баай тыа саамай маанылаах көтөрө, ха ра улар бэйэтинэн көтөн тирилээн к э л э э т , муҥураат мутугар түстэ. И. Гоголев

сыһ. Быыра курдук түргэнник. ☉ Очень быстро, стремительно
Били киһибит быыралыы сүтэн хаалла дии. Н. Якутскай
Батыллар тоҥуу хаар үрдүнэн Быыралыы быыппаста түһүүнэн, Кус быһый, ат бөҕө бэйэккэҥ Кутаалас уоттаммыт биир кэккэҥ Инники киириитин хааччыйан, — Чаҕыллан турбутуҥ туйгунун! Р. Баҕатаайыскай
Мин үрдүгү таптыыбын: Былыттары анныбар быраҕан Быыралыы быралыйарбын. С. Тарасов
◊ Быыра ох эргэр. — айа ырбатын курдук ачаахтаах төбөлөөх сэриилэһэр ох. ☉ Боевая стрела с вилообразным наконечником
Быдан дойдуттан быыра ох курдук быралыйан кэллим. П. Ойуунускай
Биир сара куорсуннаах быыра ох Өрөгөчөйү сиирэ-халты ааһан уота хайыы-үйэҕэ умуллубута ырааппыт арааҥҥа кэлэн быһаҕаһыгар диэри батары сааллыбыта. Далан
Былыттары быыһынан Быыра охтуу кыырайан, Өндөл мэҥэ халлааҥҥа Өрө көтөн таҕыста Күлүмүрдэс көтөр аал — Көстө сүттэ Даркылаах. М. Тимофеев. Тэҥн. ырба

I
аат. Тыа ортотугар дулҕалаах, муохтаах, бадарааннаах, чычаас уулаах сир. ☉ Заболоченное, кочковатое место посреди леса, поросшее мхом, ерником
Мара быыһа булдьугуруу түстэ. П. Ойуунускай
Мин даркылаах мараҕа Куһу манаан турабын өр, Орулуос кус хараҕа — Араҕас сулус көрөр. И. Гоголев
II
даҕ.
1. Үчүгэйэ суох көстүүлээх, олус боростуой (таҥас-сап туһунан этэргэ). ☉ Имеющий неопрятный, неряшливый вид (об одежде)
Мара таҥастаах аҕам дьахтар тахсан кэллэ. Ам ма Аччыгыйа. Алаастар, өтөхтөр көрөр-харайар киһитэ суох, дьүдьэх эттээх-сииннээх, мара таҥастаах-саптаах тулаайахсыбыт оҕону санаталлар. Софр. Данилов
Эр к и һ и ли и х а лы ҥ , мара таҥастаах үрүҥ былааттаах кыыс турар эбит. Н. Габышев
2. Ырааһа суох, кирдээх-хохтоох, чанч а р ы к (ү л э т у һ у н а н э т э р г э). ☉ Гр я з н ы й , чёрный (о работе)
Мара үлэ, тыас-уус, киһи дөйүөн сөп. Н. Габышев
Сыалаах бэйбэҥ сотолорум, Сылааргыыргыт кэлээхтээтэ, Мара даҕаны үлэлэргэ Бараахтыырбар тиийээхтээтим. П. Тобуруокап
3. Мөкү, бүрэ дьүһүннээх (киһи ту һунан этэргэ). ☉ Непривлекательный, некра сивый, неказистый (о внешности че ловека)
[Хара Мотуо:] Мара-мара буоламмын ньии, Баарата суох хаамаахт ы ы б ы н. И. Гоголев
Марта быһата Ма ра д ь ү һ ү н э М а л ы ч ч ы к ө с т ү б э т , Мааны майгыта Манньытан бэрт да бэрт! А. Кондратьев
Уол, киниттэн бүрэ суоҕун курдук, мара көрүҥүттэн кыбыстыбыттыы килбигийэ турарга дылы. «ХС»
4. көсп. Кыра-хара, улахан баайа-дуола суох, дьадаҥы төрүттээх (киһи туһунан этэргэ). ☉ Незнатный, неимущий, бедный
Дьадаҥылар оҕолоро төһө да мара дьон буоллаллар, быдан сытыытык-хотуутук тутталлар. Амма Аччыгыйа
Эйигин дуэльга ыҥырарга өссө биир утарыы баар: эн — мара киһигин, оттон мин — сүрдээх былыргы төрүттээхпин. М. Шолохов (тылб.)
◊ Мара истиил тыл үөр. — көннөрү кэпсэтии тылын уратытын биэрэргэ туттуллар истиил көрүҥүн бэлиэтиир тиэрмин. ☉ Термин, определяющий разговорно-просторечный стиль языка
Эмоциональнай тыллар ордук уус-уран литератураҕа, кэпсэтии тылыгар …… Үрдүк, м а р а истииллэргэ туттуллаллар. АПС СТЛ

I
туохт. дьөһ.
1. Быһаарыы сыһыанын көрдөрөр, быһаарыылаах тыл холбоһуктарын үөскэтэр. ☉ Выражая определительные отношения, служит для образования определительных словосочетаний
Оттон Көлөпүнэ диэн бандьыыт, уруккута арыгыһыт, хаартыһыт дьалбаа киһи, биһигини саанар сураҕа иһиллэрэ. Н. Заболоцкай
Били Солко Миитэрэй диэн киһиттэн, эмиэ билсиһиигэ диэн ааттаан, арыы ылан эрэриҥ. С. Ефремов
Ол дьыл этэ эстии-быстыы, сутааһын диэн кытаанаҕа. А. Сыромятникова. Кинилэр үһүөн Даркылаах диэн алааска от муспуттара алтыс күннэрэ. А. Федоров
2. Сорук сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ким-туох туһатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая целевые отношения, употребляется при указании на предмет, в пользу, ради которого совершается действие (ради, для, за)
Ол иннэ диэн тугу да оҥорботтор. А. Софронов
Саҥа дьылы көрсүүгэ эҕэрдэ туоспутун Эйэҕэ диэн анаан иһэбит. Күннүк Уурастыырап
Бу эйиэхэ диэммин дьиэ тутуннум. С. Ефремов
3. Төрүөт сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туох биричиинэттэн оҥоһуллубутун эбэтэр тохтооботоҕун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая причинные отношения, употребляется при указании на предмет, из-за которого совершилось или не прекратилось действие (из-за)
Арыгыны Аан дойду Быдана диэн тарҕаттылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһүлгэ төрүттэннэ, Ыһыах аһылынна, Түүн диэн төннүбэтэ, Хараҥа диэн хаайтарбата. С. Зверев
Үтүө сүбэ диэн куоскалар үөрүүнэн ылыммыттара. Т. Сметанин
4. Буолуу сыһыанын бэлиэтээн, хайааһын туох эмэ аатынан оҥоһулларын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражая отношения образа действия, употребляется при указании на предмет, под видом которого совершается действие (под видом)
Киниэхэ хамнас диэн икки солкуобайы биэрбиттэрэ. Мин аҕабыттан албыннаан биэс тыһыынча солкуобай холкуос харчытын иэс диэн ааттаан ыллым. С. Ефремов
II
ситим т.
1. Төрүөт салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного причины к главному предложению (из-за того, что...; по причине того, что…)
Тыыраахыны кэлэн тыыра тардыаҕа диэн, Туут балыгым таҥнары умуста. П. Ойуунускай
Кинилэр, Ньургуһун өлүгэ өҥүрүк куйаастан сотору буорту буолуо диэн, ол киэһэ Ньургуһуну кистииргэ санаммыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Миигин кыраҕын диэн, босхолообуттара. С. Ефремов
Бадаҕа, мин аймахпын Баһааҕырдан эттэхтэрэ диэн, Бэйэбинэн ылсыһан, Бэрэбиэркэлии сылдьабын. Р. Баҕатаайыскай
2. Сорук салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного цели к главному предложению (чтобы)
Ок-сиэ, ким манна бу курдук хара мастаах ийэ тыа үүнэн тахсан күнү-ыйы хаххалыа диэн, айбыта буолуой? Н. Неустроев
Аны сурук ыытыма диэн, көрдөһүөм этэ. С. Ефремов
Улуу олоҥхоһут таптыыр «Үөлэн Хардааччыта» тулаайахсыйбатын диэн, оҕолорго анаан суруйбутум. С. Васильев
3. Быһаарар салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительного придаточного к главному предложению (что)
Санаабын биллэрэрим диэн туох баар буолуой? Н. Неустроев
Ыт баһа кыһыл көмүс кытыйаттан төкүнүйэн түһэрэ диэн бу буоллаҕа. П. Ойуунускай
Ийэттэн оҕону Былдьыыр диэн сүрдээх суол эбээт. С. Ефремов
4. Толоруу салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточного предложения со значением дополнения к главному предложению (что)
Урукку да өттүгэр олус мин тылым тилиннэҕэ диэн билэ иликпин. Н. Неустроев
[Семенов:] Аны Семенов гранататтан куттанна диэн сымыйанан кэпсии сырыт эрэ. С. Ефремов
Эйигин билбэт диэн Аан дойдуга суох. С. Зверев
Бу диэки ханна эрэ сир анныгар бүтүн ньиэп муората баар буолуо диэн ким да эппэт эбээт. М. Доҕордуурап
5. Этии биир уустаах чилиэннэрин кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения однородных членов предложения
Ээ, хараҥата бэрт, хаара диэн. Амма Аччыгыйа
Паарка диэн, стадион диэн. «ХС»
III
туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллэр предмети чопчулаан, чуолкайдаан бэлиэтиир сыһыанын көрдөрөр (үксүн араас ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлээх туһааннары кытта тутлар). ☉ Служит для выделения, подчеркивания, уточнения высказывания говорящего относительно предмета речи (в предл., в к-рых сказуемое выражается преим. различными именами, примыкает к подлежащим)
Биир диэн биир. П. Тобуруокап
Таптаабыт киһим диэн - кини эрэ. Софр. Данилов
Оттон остуоруйа диэн остуоруйа, олох диэн олох буоллаҕа дии. И. Данилов
2. Предмет ханнык эмэ бэлиэтин күүһүрдэн, үрдэтэн биэриини көрдөрөр (даҕ., сорох сыһ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление какого-л. признака предмета говорящим (употр. с прил. и нек-рыми нареч.)
Эрэн, бу бэртээхэй диэн киһи. П. Тобуруокап
Бэрт диэн эйэлээхтик олорбуттар. Софр. Данилов
Үчүгэйкээн диэн ойохтоох. Н. Павлов
Тиийдэҕим киэһэ биир ыалга көрсүһэн бэркэ диэн күүлэйдээбиппит. «ХС»
3. Суолталаабат, ахсааҥҥа ылбат, аахайбат сыһыаны-сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает оценку высказываемой мысли как незначительной, несущественной, бесполезной, игнорируемой в данной ситуации
Эн да уолаттарыҥ диэн, ким билэр. Амма Аччыгыйа
Итиэннэ урут этиллибит тылы билигин кэлэн мүлүрүтэ сатаан диэн. Софр. Данилов
Быычыкаа оҕо диэн, мин да дьиэбэр соҕотоҕум кэриэтэ. Н. Павлов
Ити уол тыла диэн. «ХС»
4. Саҥарааччы сэниирин, сэнэнэрин, сирэ-сиргэнэ сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, самоуничижительное, презрительное, пренебрежительное отношение говорящего к предмету речи
Пахай, бу дьон астара диэн. Амма Аччыгыйа
Эн олоҕуҥ диэн олох буолуо дуо? Суорун Омоллоон
Мин диэн саамай мөлтөхтөрө буоллаҕым эбээт. «ХС»
5. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сөбүлэспэт, утарсар сыһыанын көрдөрөр (үксүгэр кэпсэтээччи тылын сөбүлээбэккэ хатылаан этиллэр). ☉ Выражает отрицательную реакцию, возражение, несогласие говорящего (со словами собеседника, часто с повторением их)
Тугу оҥордо диэн, үчүгэйи оҥоруох киһи дуо? Суорун Омоллоон
Массыына диэн, бэйэҥ сатаабаккын. «ХС»