несов. 1. (становиться) буолан ис; 2. (происходить) буол; что с ним делается? кини туох буолла?

и. д. от көрдөс = 2 просьба; ходатайство; мольба; көрдөһүү да күттүөннээх погов. просьба делается неспроста (т. е. без большой нужды не просят).

ысыах (якутский кумысный праздник) # ый-кун ыһыаҕа оҥор = раздавать съестные припасы без расчёта (букв. делать так, как это делается на празднике в честь Солнца и Луны).

I талант; музыкальнай талаан музыкальный талант; талааны сайыннар= развивать талант.
II удача, счастье, везение (обычно в охоте); тарбах талаана билиэҕэ (всё) решит удачливая рука (говорится, когда что-л. делается на авось).

1) имеющий количество, счёт; төһө ахсааннаах үбүй ? каково количество денег?; 2) считанный; ахсааннаах күннэр хааллылар остались считанные дни; ааттаһар да ахсааннаах , көрдөһөр да күттүөннээх погов. мольба произносится редко, просьба делается неспроста.

даҕ. Күһэйиилээх, моһуйуулаах; тугунан эмэ хааччахтаах. ☉ Принудительный; вынужденный
Күһэлэҥ баттал оннооҕор буолуох куһаҕаны оҥорторор! Д. Апросимов
◊ Күһэлэҥ үлэ — күһэйиинэн оҥоһуллар, оҥорторор үлэ. ☉ Принудительная работа, то, что делается по принуждению
Хаайыылаахтар күһэлэҥ үлэҕэ сылдьаллар.  Сура балык сыанатын үрдэтэн да атыылаабыт буоллаҕына, …… кыра оҕолордооҕун учуоттаабатахтар, биир сылга күһэлэҥ үлэҕэ уураахтаабыттар. Н. Якутскай

1. нареч. вопр. хайдах; как ваше здоровье? эн доруобуйаҥ хайдаҕый?; 2. нареч. относ, хайдах, курдук; я не знаю, как это делается ити хайдах оҥоһулларын билбэппин; я поступил, как вы мне сказали мин эн эппитиҥ курдук гынным; 3. частица (для выражения какого-л. чувства) хайа, хайдах, хайдах курдук; как, ты опять здесь! хайа, эн эмиэ манна эбиккин дуу!; как! он уехал! хайдах! кини барбыт даа!; как я ему сочувствую! хайдах курдук мин кинини аһынабыный!; 4. частица разг. (при гл. сов. вида — для выражения внезапности) =а түс, =а биэр, =нан бар; она как закричит кини хаһыытыы түһэр; как польёт дождь самыыр курулаппытынан барар; 5. союз сравн. курдук; белый как снег хаар курдук маҥан; 6. союз присоед. (в со-чет. с приложением) быһыытынан; советую вам как друг эйиэхэ доҕор быһыытынан субэлии-бин; 7. союз (присоединяет вводные слова и предложения) курдук; как говорят этэллэрин курдук; 8. союз (для выражения временных отношений) эрэ, ыла; как вспомнишь, приятно становится санаатаргын эрэ чэпчии түһэҕин; прошёл год, как мы виделись биһиги көрсүбүп-пүтүттэн ыла сыл ааста; # как-никак төһөтүн да иһин; как будто курдук; как бы не так! разг. буолумуна!, хайыай!; как бы то ни было хайдах да буолтун иһин; как же так? хайдах оннугуй?; как можно больше хайа сатанарынан элбэхтик.

эб.
1. Даҕааһыннары кытта бэлиэ үрдүк, саамай үрдүк кэрдииһин көрдөрөр. ☉ С прилагательными выражает самую высокую степень признака
Эдэригэр улгум ахан уол оҕо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Башкирия үс үөстээх Өлүөнэ эбэ барахсантан, эчи, ыраах аххан. С. Тарасов
Үллэтүллэ турар Үгүс-элбэх аххан Уйгубыйаҥ туругурбут. П. Ойуунускай
2. Сыһыаттары кытта бэрт дэҥҥэ туттуллан, кинилэр суолталарын саҥарааччы бэйэтэ күүһүрдэн этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляясь (редко) с наречиями, выражает субъективное усиление их значения говорящим. Киһибит туспа ахан отууламмыт
□ Чэбдик кэрэ бараан түүн оргууй аххан араҕас ими саба тутта. Суорун Омоллоон
3. Туохтуур формаларын кытта хайааһыны оһуобай күүстээхтик, кичэйэн, уһуннук, хатылаан оҥоһулларын курдук күүркэтэн-күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ С глагольными формами выражает эмоциональное усиление действия в том плане, что оно делается с особой силой, долго, многократно и тщательно
Порфирьевич, кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Дьэ, кэпсэтээри аххан турабын. Софр. Данилов
Улуу Кудулу муорам Өрө үллэҥнии аххан Олорор эбит! Ок-сиэ, оҕолоор! С. Зверев
Нохоо, туох буоллуҥ? Эмээхсиҥҥин таптыыр аххан этиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда эрдэттэн урукку таҥара дьиэтин диэки аттаах да, сатыы да тиэстибитэ аххан. «ХС»
4. Аат тыллары кытта: а) саҥарааччы эмоциональнай сыһыанын, сөҕөн-хайҕаан сыаналыырын көрдөрөр; б) ардыгар предмет элбэҕин көрдөрөр (бөҕө). ☉ С именами существительными выражает: а) модально-эмоциональное отношение говорящего, преимущественно его восхищение, восторженную оценку предмета речи; б) иногда — то, что речь идет о множестве предметов
Күн аххан оҕото буолбут. «ХС»
Дьокуускай кэрэ кэскиллээх, Куорат ахан буолуо, сэгээр. «ХС»
Кини өссө сиппит-хоппут, киһи аххан түөрт кырыылааҕа буолбут. Р. Кулаковскай
Киһи аххан сылдьар да, кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Күөл ортотугар кус аххан мустубут. «ХС»
5. Солбуйар ааттары кытта (сүнньүнэн сирэй солб. ааттары кытта, ону да, сэдэхтик тут-лар) эмоциональнай күүһүрдүү, сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление, восторженное отношение говорящего (употр. довольно редко, в основном с личными мест.). Эһиги аххан дьон бүгүн тугунан дьарыктанаҕыт? Оччо ахан сөхпүтүн өйдөөбөппүн
□ Оҕустар хааннааҕынан түҥнэри көрөн турдахтарына, кинилэр ахан буоллахтара дии. Н. Заболоцкай
△ 1-гы сирэйгэ турар сирэй солбуйар ааттары кытта туттулуннаҕына, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с личными местоимениями 1-го л., выражает оттенок самохвальства
Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын мин аххан буоллаҕым. Амма Аччыгыйа
Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат, Хатан дьаарай Табах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
♦ Манан ахан буолбатах — чэпчэки, кыра, боростуой буолбатах. ☉ Непросто, нелегко, не шутка
Билбэккэ сылдьан сууттанар, харчыны төлүүр манан ахан буолбатах. М. Попов
Уонтан эрэ тахса киһи 30 000 буут таһаҕаһы кытылга турар ыскылааттан борохуокка киллэрэн кыстыыллара манан ахан үлэ буолбатах. Н. Якутскай

аат.
1. Айах көҥдөйө бэлэскэ киирэр сирэ, бэлэс саҕаланыыта. ☉ Вход из полости рта в глотку, зев. Тамаххын илит
□ Тамахпар кэбиспитим таарыйымына да хаалбыта. ПЭК СЯЯ
[Вирустар] үөһээҥҥи тыынар уорганы — бэлэс тамаҕын салыҥнаах бүрүөтүн, хабарҕаны, бронхалары буортулууллар. ФВН ЭХК
Эмискэччи сүрэҕэ өрө мөхсөн баран, тохтоон, эмиэ уруккутун курдук тэбэн барбыта, ол эрээри тамаҕа аһыйбыта. М. Шолохов (тылб.)
△ Айах көҥдөйүн кэлин өттө. ☉ Полость зева
Саамал кымыһынан тамаҕын анньынар. ПЭК СЯЯ
Ырбаахылара көлөһүннэриттэн илийэр, тамахтара хатар. Болот Боотур
Өҥүрүк куйааска тамаҕа хаппыт отчукка Амма уутуттан ордук астык утах баар үһүө! С. Федотов
2. Өрүс муораҕа, үрэх өрүскэ, күөлгэ киирэн холбоһор сирэ, төрдө; хомото. ☉ Устье реки, речки; губа
Оттон ол хоту тамахха — Кулаада төрдүгэр — Томороон Ньукулай дурдата дагдаллан олорор. Болот Боотур
Оол курдук, үрэх тамаҕыттан пиэрмэ сүөһүлэрэ киэһээ ыамҥа иһэллэрэ көһүннэ. Далан
[Ананий] күөл тамаҕар түһэр көҥүһү чинчийэн көрдө, мээрэйдээтэ. М. Доҕордуурап
Арай биир күн мин Бүлүү Өлүөнэҕэ түһэр тамаҕын көрөөрү барбытым. В. Иванов
3. Туох эмэ (хол., суол, күөл, алаас) саҕаланар эбэтэр атыны кытта быысаһар сирэ. ☉ Начало чего-л. (напр., дороги, озера, аласа) или межа между ними
Дьонтон дьаадьыйан, атын уулусса тамаҕар киирэн иһэн, Катя эмискэ киһиэхэ саннынан анньылла түстэ. А. Сыромятникова
Эриллэн тахсар суол тамаҕар Улуу пааматынньык туруоруллубут. И. Чаҕылҕан
Суол тамаҕын ахсын ааттаах хаһаактар харабыллыыллар үһү. П. Филиппов
Суол тамаҕар улахан хара бэкир киһи куоластыы турарын көрдүбүт. И. Егоров
♦ Тамаҕар силлээ — бэлэһигэр силлээ диэн курдук (көр бэлэс)
Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Халытар Хабырыыс тамаххар силлээтэҕэ буолуо, кубулунан көр эрэ! И. Никифоров
«Эн, доҕоор, манна чугас эргин сылдьаҥҥын куобахтаан эҥиннээн көр. Хата, оҕоҕор үчүгэйдик тамаҕар силлээн ыыт», — диэтэ ийэтэ. «Чолбон». Тамах анньар — 1) утах иһэр, утаҕын ханнарар. ☉ Пить, утолять жажду (букв. толкает в зев). Муус уутунан тамах анньар
□ Саамал кымыһынан тамаҕын анньар. ПЭК ОНЛЯ; 2) ким эмэ кэтэх, кистэлэҥ санаатын билээри киитэрэйдик, угаайылаахтык кэпсэтэр, үтэн-анньан көрөр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника о чём-л. (с помощью хитрых приёмов, наводящих вопросов и т. п.). Тамах бэлиэтин биллэрэр — баҕатын, санаатын малтаччы эппэккэ, таайтаран биллэрэр (муҥха тамах бэлиэтигэр холоон этии). ☉ Дать понять о своём желании намёком, намекать (букв. даёт почувствовать свою метку у зева невода — см. тамах бэлиэ). Тылын тамаҕа — ким эмэ санаатын толору, сиһилии буолбакка, быстах-остох, таайтарыылаах соҕустук этэн, быктаран ааһыыта. ☉ Высказывание своей мысли мимоходом, между прочим, не акцентируя на ней внимания
Дьэкиимкэ буоллар Маарыйатыгар өссө Дьаакыбы сөбүлүүр курдук тылын тамаҕар этэн аһарбыта. А. Сыромятникова
Сорохтор …… абааһыны эҥин кэпсииллэрин сөбүлүүллэр. Ол быыһыгар, хаһан эрэ кыыһы таптаабыттарын эмиэ тыл тамаҕар кыбытан ааһаллар. Ф. Захаров
Маарыйа ыанньык ынаҕын улаханнык аһыйара тылын тамаҕыттан да тута биллэр. С. Маисов. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ — быстах-остох кэпсиириттэн, таайтара соҕус этэриттэн түмүк оҥорон сыаналаатахха, сэрэйдэххэ. ☉ Судя по отдельным его словам, некоторым высказываниям
Мин кинини кимиэхэ да күнүүлээбитим суох, хата, тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, кини күнүүлүүр быһыылаах. А. Софронов
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, эйигин букатын көһөрөн киллэрэр баҕалаах. Болот Боотур
Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, туохха эрэ дууһатын эмтэрэр быһыылаах. Н. Лугинов
◊ Тамах бэлиэ — муус аннынан балыктааһыҥҥа муҥха ийэтэ чугаһаабытын көрдөрөр ситимҥэ баайыллыбыт бэлиэ (үксүн өҥнөөх таҥас буолар). ☉ Метка (обычно из цветной ткани) у зева на крыльях невода, недалеко от матки (делается для того, чтобы, находясь на льду, знать о приближении матки невода). Тамах бэлиэҕин көрө тураар эрэ
□ Тамах бэлиэ кэлиитэ, кынакка балыктар буллугурастылар. СТКБТ
ср. др.-тюрк. тамах, тамаҕ, тюрк. тамак, дамак ‘горло, глотка’; др.-тюрк. тамҕа ‘рукав, приток реки’