несов. см. добавить.

II сов. что, чего (добавить) толору уур, эбии уур.

туохт. Туохха эмэ саахарда кутан минньит, саахар кутан аста оҥор. ☉ Подсластить сахаром, добавить сахар. Чэйгин саахардаа. Моонньоҕону саахардаан уур

сов. 1. что (подо что-л.) анныгар уур, анныгар ук; подложить камень под колесо көлөһө анныгар тааста ук; 2. что, чего (добавить) эбэн биэр, эбэ туе; подложить картошки в суп миҥҥэ хортуоппуйда эбэн биэр; 3. кого-что (положить тайком) кистээн бырах, биллэрбэккэ уур.

сов. 1. что, чего (добавить) эп, эбэн биэр; прибавить сто рублей биир мөһөөхтө эп; 2. что, чего (увеличить размер, скорость) эп, эбэн биэр; прибавить зарплату хамнаһы эп; прибавить шагу хаамыыгын эбэн биэр; 3. что и без доп., разг. (в весе) эбилин, уой; прибавить три кило үс киилэ эбилин; 4. что и без доп., разг. (приврать) эп, омуннаа; прибавить от себя бэйэҕиттэн эп.

туохт.
1. Кыһыл өҥнөө, кытарт. ☉ Добавить красноты, красного цвета. Күнүҥ ойуутун кыһыллаан, кытардан биэр
2. кэпс. Кыһыл арыгыны ис. ☉ Пить красное вино
[Үрүҥнүүрэп] Үрүҥнүүр, кыһыллыыр, Үгүс дьоҥҥо маанылатар. Р. Баҕатаайыскай
Уйбаан Даллаанап курдук дьоннор үлэ кэмигэр күрүлүүр күнүстэри кыһыллыыллар. С. Никифоров
Кыһыллаан баран, бэрт үчүгэйдик утуйан хаалбыта. Ыҥырар ыл.
3. кэпс. Кыһылларга кыттыс, кыһыллары кытта сырыт. ☉ Числиться, состоять в красных, быть красным
Үс ый кыһыллаабыт. Н. Габышев

туохт.
1. Чэпчэкитик үктэнитэлээн сүүр, хаамп, хамсан. ☉ Двигаться, идти, бежать, легко ступая, едва касаясь земли
Сүүрэн дэгэй. Үҥкүүлээн дэгэй. Махсыын тыаһа суох сүүрэн дэгэйэн тиийэн, бөлкөй оту өҥөс гына түспүтэ. Р. Кулаковскай
Отучча сыллааҕыта кини сүүрбэччэлээх, курбуу курдук, дэгэйэ көппүт, киирбит-тахсыбыт ахан кыысчаан этэ. Н. Габышев
Бу алта уон алта саастаах, саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик, чэпчэкитик хамсанан үҥкүүлээн дэгэйэрин көрөкөрө сүрдээҕин сөҕөрбүт. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ түргэн үлүгэрдик таарыйан ыл, даҕай. ☉ Едва дотронуться, коснуться до кого-чего-л.
Сүүнэ улахан сомсор тимирэ, боруоданы аргыый аҕай дэгэйэн ылаат, тиэрэ холоруктаан илдьэн ыарахан самасыбаал куусабар сүөкээн курулатар. И. Данилов
3. кэпс. Тугу эмэ хатылаан дэгэрэҥ эбиилээ, эбэ түс. ☉ Добавить что-л. чуть-чуть, совсем немного к чему-л.
Кыратык дэгэйэн эп. Билсэр дьонноругар Билгэччи бастылар, Атаҕастыыр дьонноругар Аҥарынан дэгэйдилэр. Болот Боотур
Истэҕин дуо, ыл өссө Биир ньуоската дэгэй. А. Твардовскай (тылб.)
4. кэпс. Тугу эмэ тыыта, ыла оҕус, сып гыннар. ☉ Очень ловко, проворно украсть, выкрасть что-л., умыкнуть, стянуть. «Убайыҥ балыгын былдьаабыккын. Атын да киһи киэнин дэгэйиэ эбиккин», - диир Аана дьиэтигэр айаннаан иһэн. А. Федоров

I
туохт.
1. Туох эмэ төһө баарын таһынан эмиэ оннугу өссө биэр, уур, кут, оҥор. ☉ Добавить что-л. к чему-л. в дополнение (напр., деньги), подкинуть (напр., дров), подлить (напр., суп). Биир мөһөөхтө эп эрэ
□ Эбэн кут. ПЭК СЯЯ
Түптэтигэр саҥа киини эптэ уонна баай тиит хойуу лабаатын анныгар көһөрдө. Софр. Данилов
Ньукулаас уотугар мас эбэн биэрдэ. С. Никифоров. Бырабыыталыстыба үбүлээһини хат көрөн, өссө икки сүүс тыһыынча солкуобайы эбэн туран, былыырыҥҥы курдук үс сүүс мөлүйүөн солкуобайы оннунан хаалларда. «Саха с.»
△ Тугу эмэ элбэтээри, тупсараары баартан атыны өссө биэр, уур. ☉ Дополнить что-л. чем-л., чтобы увеличить количество или улучшить качество (напр., сдобрить кашу маслом)
— Чэ, бар сиэ, чэй аҥаарын биэриэм. — Ээ, биир уонча муунта бурдукта эбээр, доҕор. Амма Аччыгыйа
Хааһытыгар үүт эптэ. Т. Сметанин
Таба этин минньитэр туһуттан сибиинньэ сыатын эбэллэр. БББ
Үрдүкү Сэбиэт Президиума бэйэтин ыйаахтарынан ССРС сокуоннарын уларытан уонна эбэн биэрэр. СГПТ
2. Тэтимҥин (хол., хаамыыга, сүүрүүгэ, үлэҕэ) түргэтэтэн биэр. ☉ Увеличить скорость, темп (напр., ходьбы, бега, работы)
[Ат] сыыр тэллэҕэр тиийэн чугуулаан күдээритэн баран, сүүрэрин тэтимин эптэр эбэн, туох баар күүһүн муҥунан үс мас үүт бүтэйгэ кэтиллэ биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
[Ыттар] иччилэрэ тиэтэппит саҥатын истэннэр, айаннарын эбэн биэрдилэр. Н. Заболоцкай
Ат дьонтон тэһииргээн өссө эбэн биэрдэ. Кулгааҕар тыал абарбыттыы куһуурбахтыыр. А. Сыромятникова
Уол дьагдьайан хаамыытын эптэ. Куорсуннаах
3. Этиллибити салҕаан, ситэрэн биэр. ☉ Добавить к сказанному что-л., дополнить сказанное
Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Толоос тойугунан Толорон тупсарааччылар, Тохтооҥ эрэ доҕоттоор! А. Софронов
Ол кэннэ: «Били модьууннаах Петьканы өйдүүр инигин? Бука диэн оҕолор барахсаттары кыһанан эмтээ», — диэн эбэн эппит этэ. И. Федосеев
«Куһаҕана суох алҕас», — Яков эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
4. Дьиҥнээҕиттэн улаатыннаран, омуннаан, бэйэҕиттэн кэҥэтэн, ордук-хоһу тылы туттан кэпсээ, саҥар. ☉ Преувеличивать, приукрашивать, присочинять, добавлять от себя
Антах тиийэн төһөнү эбэн этэрин ким да билбэт. Суорун Омоллоон
Ылдьаа кыыһа тугу илдьиттээбитин бэйэтиттэн өссө эбэн, тоҕо-хоро кэпсээн биэрдэ. Н. Заболоцкай
Ордук сэргиир Уоһук оҕонньор, Элбэх сонуну кыбынан Илин, хоту ыалларынан Эбэн кэпсии, таһырдьа ойор. Дьуон Дьаҥылы
5. мат. Эбиитэ оҥор, төһөҕө эрэ төһөнү эрэ эбии аах. ☉ Произвести сложение, сложить. Биэскэ алтаны эп
□ Иккигэ үһү эп. ЯРС
Ыты-аты ырытартан Ыран-салҕан да бардым, Биэһи биэскэ эбэри Бэйэм бэркэ билэбин. Күннүк Уурастыырап
Өлөрбүт куобаҕын, хабдьытын тарбаҕынан ааҕа, эбэ, көҕүрэтэ, төгүллүү, түҥэтэ үөрэнэр. Н. Заболоцкай
Маҥнай аҕыс уон тоҕус уонна уон биир чыыһылалары холбууллар, ол кэнниттэн алта уон сэттэни эбэллэр. БАН А
ср. др.-тюрк. йап ‘прикладывать, приклеивать’, казах. сеп ‘подмога, поддержка, помощь, прок’
II
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, эй-, эл-, эп-, эр- диэн саҕаланар олохторго сыстар: эп-эймэҥнэс, эп-элэҥнэс, эп-эппэҥнэс, эп-эриэн. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на эй-, эл-, эп-, эр-: эп-эймэҥнэс ‘плотно набитый множеством беспорядочно движущихся насекомых, животных, людей, кишмя кишащий’, эп-элэҥнэс ‘мельтешащий, мелькающий’, эп-эппэҥнэс ‘запыхавшийся, судорожно хватающий воздух ртом’, эп-эриэн ‘пёстрый-препёстрый’
Харахпар биир кэм туох эрэ эп-элэҥнэс. Киһи илиитэ, тарбахтар сарбаҥныыллар. В. Гаврильева
Көр ити, сиэрдийэҕэ дьирики оҕото тахсан, эп-эриэн бэйэтэ, хап-харанан чыпчылыйбакка көрөн олорор. Н. Павлов
[Дьиэҕэ] отчут, көс дьон ыга симсэн, Ээбиллэ үөрүн курдук Эп-эймэҥнэс. «ХС»
Охторбут тиитин үрдүгэр олорор, адаарыйбыт уҥуох-тирии илиитинэн түөһүн туттубут, тыынара эп-эппэҥнэс. К. Симонов (тылб.)
ср. кирг. эп ‘усиление к словам, начинающимся на э-’
III
эп гын — эмискэ тохтоон хаал. ☉ Вдруг перестать что-л. делать (напр., смеяться), прекратиться (напр., о дожде)
Бу түспүтүн кэннэ бу сир халарыктыы турара эп гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
Самыыр эп гынан хаалла. ЯРС
Оҕолор күлсэн ньиргиһэн иһэн, ректор аана аһыллыбытыгар, сахсырҕаны таҥаһынан саба охсубут курдук, эп гынан хааллылар. «ХС»