фольк. мужественный, доблестный, смелый || храбрый богатырь; ср. боотур 1.

уст. 1. доблестный, мужественный; сильный; ср. баатыр; 2. воин (прошедший специальную военную выучку).

нареч. доблестно, славно; блистательно, блестяще.

1) блестящий, сверкающий, ярко сияющий; блистающий; килбиэннээх күн ярко сияющее солнце; 2) перен. доблестный, славный; блистательный, блестящий; килбиэннээх кыайыы блестящая победа.

1) приобретать блеск, становиться блестящим, сверкающим; 2) перен. быть доблестным, славным.

1) оценивать что-л., определять стоимость чего-л.; табаары сыаналаа = определить стоимость товара; 2) перен. оценивать, расценивать что-л.; признавать значение кого-чего-л.; маны үчүгэй быһыынан сыаналыыбыт это мы расцениваем как хороший поступок; кини килбиэннээх үлэтин правительство үрдүктүк сыа-налаабыта правительство высоко оценило его доблестный труд.

аат.
1. Булдун тэбэн өлөрөр тыҥырахтаах көтөр бииһэ. ☉ Сокол-сапсан
Мантан тус илин биир күннүктээх сиргэ аҕыс салаалаах Аал Луук Маска мохсоҕол кыыл сымыыттаан сытыарар. Саха фольк. Мохсоҕолу кытта доҕордоспут кырбый мохсоҕоллуу чыҥыргыырга уһуллар. И. Гоголев
Көтөн иһэр көтөрү эбэтэр сүүрэн иһэр харамайы к ө р ө ө т , мохсоҕол үөһэттэн булдун үрдүгэр саба түһэн, …… тыҥырахтарынан охсон дөйүтэн түһэрэр. ББЕ З
2. көсп. Хорсун, хоодуот эр бэрдэ. ☉ Сме лый, доблестный человек, сокол
Халлаантан өрө көттө Баай-фашист суора, Көппүтэ ону билэн, …… Сэбиэскэй Ийэ сиртэн Мохсоҕол бэрдэ. Эллэй
Пролетарскай өрөбөлүүссүйэ мохсоҕоло буол. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Чаҕылхай, күлүмүрдүүр ньуурдаах. ☉ Имеющий яркую, блестящую поверхность, сияющий
[Адьыҥа Сиэр Хотун] Киэһэ киирэн эрэр күн килбиэнин курдук Килбиэннээх сирэйдээх. П. Ойуунускай. Талба өрүс килбиэннээх уутун тэлгэтэн нэлэһийэ устар. Амма Аччыгыйа
Киэһээҥҥи нуурал Килбиэннээх сардаҥатын Өлүөнэ үрдүнэн тэнитэн Чэмэлийэн турда. Т. Сметанин
2. Кыырпаҕа суох ыраас, олус сырдык; эҥкилэ суох. ☉ Безукоризненно чистый, лучезарный; безупречный
Уһуктаах тыллаах Утары саҥарбатах Килбиэннээх сирэйбин Киртитэ оонньоотулар. П. Ойуунускай
Кыһалҕаҕытын билэммин …… килбиэннээх түүлээхпиттэн кэһиилэнэн кэллим. Амма Аччыгыйа
[Тапталлааҕым], Эн миигин киллээртиҥ килбиэннээх тиэргэҥҥэр — Кирдээх-хохтоох үктэммэт сиригэр. С. Тарасов
3. көсп. Албан ааттаах, аатырбыт, дьоһун. ☉ Славный, доблестный, достойный
Сырдык тыыннарын норуот туһугар уурбут килбиэннээх дьоннору эн ханна, хайа кэккэҕэ туруораҕын? Амма Аччыгыйа
Оскуолам …… Намтаабыт, кыччаабыт курдуккун, Ханнаный, килбиэннээх уруккуҥ? Л. Попов
Николай Неустроев чаҕылхай, килбиэннээх кыайыыларын туһунан үөрүүнэн ахтабын. ВВ ТТ
♦ Килбиэннээх <киэҥ> аартык үрд. — сырдык сайдыы суола. ☉ Светлый путь процветания
Килбиэннээх киэҥ Аартык буолан …… Кэлэр-барар сирбит Чэмчэйэ дьэҥкэрдэ. Нор. ырыаһ. Килбиэннээх киин көр киин II
Сир килбиэннээх кииниттэн Силистээх-төрүттээх махтал бэрдэ! С. Васильев. Килбиэннээх <киэҥ> халлаан үрд. — муҥура суох үрдүк күөх халлаан. ☉ Лазурная небесная высь
Хара улар тиит төбөтүгэр хатанан, үөһээҥҥи үрдүк, килбиэннээх халлаан диэки …… чолойон олороро көстөр. Н. Неустроев
Киһи киэнэ килбиэннээҕэ көр киһи. Доропуун оҕонньор киһи киэнэ килбиэннээҕэ этэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай

даҕ., кэпс.
1. Өйдөөх, тугу баҕарар үчүгэйдик билэр, быһаарар. ☉ Умный, головастый
Оо, дьэ төбөлөөх киһи эбиккин! Н. Босиков
Евдокия Григорьевна …… сүрдээх актыыбынай уонна төбөлөөх табаарыс этэ. Э. Соколов
2. Биллэр-көстөр, баай. ☉ Знатный, состоятельный
Төбөлөөх соҕус дьон төрөппүт ыччаттара буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
♦ Төбөлөөх киһи кэпс. — талааннаах, сайдыбыт өйдөөх киһи. ☉ Даровитый, башковитый человек, с головой. Төбөлөөх киһи ханнык да үөрэҕи кыайар
◊ Нэһилиэк (улуус) төбөлөөхтөрө — нэһилиэк (улуус) бас-көс дьоно, тойотторо. ☉ Знатные люди наслега, улуса
Биир баайга бары улуус төбөлөөхтөрө мустан хоно сыппыттар. Саха сэһ. II
«Нэһилиэк аҕа кырдьаҕастара, баһылыктара, төбөлөөхтөрө», — диэн Сэмэн Ырыкыныап баай куолаһа чоҥкунаата. В. Протодьяконов
Дьокутааттар нэһилиэк төбөлөөхтөрүн уонна бэйэлэрин ходуһаларын үүнүүтүн куччатан көрдөрөллөрө. И. Аргунов. Ыраахтааҕы төбөлөөх <көмүс> манньыат — ыраахтааҕы төбөтө ойуулаах өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс манньыат. ☉ Серебряная или золотая монета в дореволюционной России с изображением царя
Ырбыт кунан көлөлөөх Дьадаҥы хараҕын уута Ыраахтааҕы төбөлөөх Көмүс манньыат буолара. П. Тулааһынап. Ыстаалын төбөлөөх мэтээл кэпс. — Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэ иһин бэриллэр Сталин мөссүөннээх мэтээл. ☉ Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» с изображением Сталина. Сэрии кэмигэр үлэлээбиттэр Ыстаалын төбөлөөх мэтээллээхтэр

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!