II сов. что, тех. у мат, үлэҕэ киллэр; задуть домну домнаны умат.

күөдүлгэхтээ 2 диэнтэн бэй. туһ. От мустарааччылары кэрийэн баран, дьиэтигэр кэлэн истэҕинэ, Домна киниэхэ утары күөдүлгэхтэнэн тиийдэ. А. Федоров

ж. тех. уматыы, үлэҕэ киллэрии; задувка домны домнаны уматыы, домнаны үлэҕэ киллэрии.

даҕ. Намыһах уонна ортотунан үллэн тахсыбыт курдук кэтит. ☉ Вздутый, пузатый, шаровидный
«Чэйдэ ис», — Домна Сидоровна култаҕар мөндүрүөнэй чаанньыктан куруускаҕа чэй кутан курулатта. Софр. Данилов
Дьэкириэм оҕонньор култаҕар истээх алтан сылабаарга хаһыс да төгүлүн харса суох чох симнэ. У. Нуолур

дьүһ. туохт. Уоскун түргэн-түргэнник хамсатан ыстаа (үксүгэр тииһэ суох киһи туһунан). ☉ Жевать, быстро шевеля губами (обычно о беззубом человеке)
«Эмиэ киммит түөһүллэн киирдэ?» — инньэ диэн баран, тииһэ суох уоһунан [оҕонньор] тугу эрэ ыстаан кумугулдьутта. Н. Неустроев. [Домна] түргэн-түргэнник ыстаан кумугулдьутта. А. Федоров. [Атыыр таба] эргиччи көрө-көрө, ыстаан кумугулдьутар. А. Федоров

туохт. Кыраабылынан оту мус; кыраабылынан ыраастаа, дэхсилээ, көбүт (үксүгэр буор туһунан). ☉ Собирать что-л. граблями, грабить, граблить (обычно землю)
Бурдуктарын сиэмэтин сүрдээх хойуу гына ыһан баран, от мунньар мас кыраабылынан саба тарыйан, кыраабыллаан кэбиһэллэр үһү. Саха фольк. Домна эмээхсин …… туора көстүөххэ айылааҕы барытын үмүрү тардан, күннэтэ кыраабыллыыр. А. Сыромятникова
Ардайданан ыһыллыбакка хаалбыт сиргэ сиэмэни илиинэн ыһаллар уонна кыраабыллаан тимирдэллэр. ХКА

туохт., кэпс. Бөрүкүтэ суохтук, дьалаҕайдык эбэтэр албыннаан-түөкэйдээн тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. небрежно, недобросовестно, нечестно, обманным путём
Кини үс күн охсон судураайдаабыт отун Домна сыта-олоро сылдьан биир күн бүтэрдэ. А. Фёдоров
Ат сүүрдэн сакылаакка сүүйбүт баайын-дуолун хаартыга судураайдаан баран, илин үрэххэ тахсарыгар атын …… атыылаан кэбиспитэ. И. Федосеев
Онтон Тайҕаҕа эргинэн, дьонтон дьоҥҥо «уол буолан», оннук судураайдаан, араастаан эргийэнурбайан, байбыт. А. Сыромятникова

сыһ. Үөһэ-аллара түһэн, өгдөрөҥнөөн. ☉ С подскоком, прискоком
Ходьоҥ-ходьоҥ хаамтаран, Кутал-кутал сиэллэрэн Аттанаммын айгыраан Айаннатан иһэбин. Т. Сметанин
Домна Павловна Тумаҕа үксэ туҥуй, ходьоҥ ойбут баҕайы ынахтары туттартаан кээспитэ. У. Нуолур
◊ Ходьоҥ айыы — ходьоҥ илбис диэн курдук (көр илбис)
Дьалыҥ айыы баҕадьы Татакайынан таарыйда, Ходьоҥ айыы обургу Ходьороҥунан холбосто. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уоллаах кыыс барахсаттар, Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ айыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Ходьоҥ айыылара холбоммут. Суорун Омоллоон
Ходьоҥ илбис көр илбис. Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ ыйыллыбыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө анаммыт Хороҥ айыылара холбоммут, Ходьоҥ илбис иҥиэрсийбит. П. Ойуунускай

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эрэ сыстыбыт, олорон хаалбыт кири сууй-сот, ыраас оҥор. ☉ Чистить, очищать, вычищать, удалять грязь с когочего-л.
Эн сааҕын олус кичэйэн ыраастыыр быһыылааххын, ол да иһин ааттаах булчут буоллаҕыҥ дии. Т. Сметанин
[Эмээхсин] кыыһын дьиэ үлэтигэр төрүкү сыһыарбат, бэйэтэ эргиччи элэҥниирин сөбүлүүр, сууйан-сотон, ыраастаан тахсар. И. Никифоров
Эбиэккэ миискэтин түгэҕэр тиийэ ыраастыан иннинэ Манич остолобуойтан тахсыбат буолбут. ПН ДЫ
2. Бөҕү-саҕы, кири-хоҕу хомуйан суох оҥор, хомуйан ыл. ☉ Убирать, очищать от мусора, грязи, приводить в порядок что-л. Хотон түннүгүн бүөлүөр диэри анньыбыт ытырыык оту охсон тэлэкэлээн кэбистибит, тэлгэһэбитин ыраастаатыбыт. С. Маисов
Эр дьон дьиэҕэ суох этилэр, ийэм дьиэттэн тэйиччи турар титиик таһыгар кии ыраастыы, умата сылдьара. ЕА ЭС
Саас Эһэлээхтэн сайылыкка тахсыбыт кэннэ, холкуос хотоннорун иһин-таһын кылбаччы ыраастаан курулуур, бөҕү-сыыһы түптэҕэ уматар. КНЗ ОО
△ Туохтан эмэ туһата суоҕун, мэһэйдиири ылҕаан ыл, суох оҥор. ☉ Освобождать, очищать что-л. от чего-л. ненужного, мешающего
Умайбыт оскуола оннун ыраастаан, өссө ордук киэҥ оскуола акылаатын түһэрэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Лоҥкууда үрэх логлоруттаҕас дулҕаларын ыраастаан, тоҥ буортан хаптаҕай баһымньы, хатан биилээх сүгэ чыҥырҕаан тэйдэ. М. Доҕордуурап
[Тыһаҕас тириитин] тоҥмутун кэннэ сытыы көөбүлүнэн ис-тас өттүн кыһыахтаан ыраастаан кэбиһэҕин. ЧАИ СБМИ
3. Сиэниллэр астан ас буолбат, туһата суоҕун ылҕаан, хаҕылаан, быраҕан, сиэниллэрин эрэ аһылык гына бэлэмнээ. ☉ Очистить, убрать наружный покров, оболочку и другие несъедобные части с каких-л. плодов, семян, пригодных для еды, дичи, рыбы
[Михаил:] Чэ барбаппын. Эн бар. Мин хортуоппуй ыраастыам, дьиэ сууйуом. С. Ефремов
Онон Сахаайа билигин үлэтэ элбэх: ол кустары ыраастыырын ыраастаан, сорҕотун үргээн, булууска түһэриэхтээх. В. Гаврильева
Ийэм, күөс буһараары, балык ыраастыы олорор. Күрүлгэн
Сааскы сэлиэһинэй сыыс отторун ыраастыыр наадалаах. ХКА
4. эмт. Анал ыраастыыр эминэн-томунан бааһы бис, сот. ☉ Обрабатывать, смазывать что-л. каким-л. средством (напр., о ране)
Луохтуур аргыый аҕай испиирдээх баатанан ыраастыы соппута. Ф. Софронов
Онтон ыла аҕам көхсө баас үлүгэрэ буолла. Домна эмээхсин киирэн бааһын сууйар, ыраастыыр. ИСА
△ эмт. Эмтээх үүнээйи, отон уутун иһэн искин-үөскүн босхолоо, чэпчэт. ☉ Очищать организм (напр., принимая внутрь отвары лекарственных трав, ягод)
Урут көбүөр оту норуот эмчиттэрэ ииктэтэр, иһи ыраастыыр сириэстибэ быһыытынан бэрт киэҥник туһаналлара. МАА ССКОЭҮү
Дөлүһүөн уута кыыл куртаҕын ыраастыырга уонна ис ыарыытыттан харыстыырга туһалыыра. АВЛ ССКИи
5. көсп. Сиргин-уоккун, дойдугун өстөөхтөртөн босхолоо, киэр кыйдаа. ☉ Освобождать, очищать, возвращать обратно (захваченную врагом территорию)
Икки улууһу хайыы сахха кыһыллартан ыраастаабыт курдук сананаллар. Н. Якутскай
Биһиги өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдубутун ыраастаан, кыырыктаах кыргыһыынан суолбутун солонон, иннибит диэки бардар баран испиппит. А. Бэрияк
Атырдьах ыйын түөрт күнүгэр Белгородка киирдибит, сарсыныгар куораты ньиэмэстэртэн олоччу ыраастаатыбыт. «ХС»
6. көсп. Ким эмэ үтүө аатын (хол., киртитииттэн, холуннарыыттан) төнүннэр, тилиннэр. ☉ Защитить, вернуть, восстановить чьё-л. честное имя
[Маайа:] Арай тойон таҥара мин сүрэҕим ырааһын билэрэ буолуо, аны икки атахтаах миигин ыраастыырыттан ааста. А. Софронов
[Нүһэр Дархан:] Оҕом Өргөстөй, өргөскүн сытыылаа, Убайыҥ аатын-суолун ыраастаа, Мин бэрт бэдэрим буоларгын көрдөр! И. Гоголев
ср. др.-тюрк. арыт ‘чистить, очищать’