нареч. ырылхайдык, чуолкайдык; отчётливо произносить каждое слово хас тылы барытын чуолкайдык эт.

даҕ. Ис-иһиттэн сырдаан, дьиримнээн, ойуута, сааһа барыта ырылхайдык көстөр (хол., ып-ыраас сүүрүктээх уу түгэҕэр). ☉ Светящийся как бы изнутри, так, что четко видны каждая линия, рисунок (напр., о предметах на дне водоема с чистой, проточной водой)
Дьэргэһэ таас тэлгэхтээх, Чайдааһын таас дьайыҥнаах …… Боролҕон таас оломноох, Аалыы көмүс кумахтаах …… Аммакайдыыр өрүһүм. Нор. ырыаһ.

сыһ.
1. Киһиэхэ тиийэр, өйдөнөр гына (эт, быһаар). ☉ Ясно, внятно, доходчиво (говорить, объяснять). Учуутал чуолкайдык быһаарар
2. Мэһэйэ суох ырылхайдык, дьэҥкэтик (көһүн). ☉ Отчётливо, чётко, как на ладони (виднеться)
Соҕурууҥу улахан күөл уҥуоргу саҕатыттан киирбит тумуска турар дурда чуолкайдык көстөр эбит. Амма Аччыгыйа
Түннүгүнэн Сэргэлээх уопсайдарын омоонноро чуолкайдык көстөллөр. Н. Лугинов
Туналыйар ыйдаҥаҕа туох барыта чуолкайдык көстөр. М. Доҕордуурап

сыһ. Чуолкайдык, ырылхайдык көстөр гына. ☉ Четко, ясно (виднеться)
Иккис хоһоон …… Лаһыгырас кумааҕыга Дьэргэйбит буочарынан Дьэрэличчи суруллубут. М. Ефимов
Күн уота дьэҥкэ тииттэр быыстарынан дьэрэличчи тыган турар. Т. Сметанин
△ Аһаҕастык, арылыччы (көр). ☉ Ясно, открыто (смотреть большими живыми глазами)
Самыырабы мутук оннунуу дьэрэличчи көрбүт хара харахтаах …… эдэрчи киһи утары көрдө. Софр. Данилов
Лэгиэнтэй атыыһыт икки чанчыктара маҥхайбыт, тор курдук төгүрүгүнэн дьэрэличчи көрбүт, аҕамсыйа барбыт саха киһитэ эбит. Н. Якутскай

сыһ.
1.
кэлтэгэйдии диэн курдук. Күн уота кэлтэйдии тыган, куула тыа …… олус ырылхайдык …… көһүннэ. Далан
Биһиги дьоннорбут ардыгар олоҕу кэлтэйдии көрөллөр. И. Федосеев
Анараа дьоно суох боппуруоһу кэлтэйдии быһаарар сатаммат. «ХС»
Бэркэ ытыктыыр кырдьаҕастара хаайдахтарына, арааһа, соруйан арыый кэлтэйдии ытар түбэлтэлэрэ бааллар быһыылаах. «ХС»
2
кэлтэй II диэн курдук. Кэлтэйдии наар ыйыталаһааччы кини буолла. «ХС»
[Дьахталлар] тугу да туолкалаан билбэт эрээри, киһини кэлтэйдии хайгыыллар. А. Кривошапкин (тылб.)

1. нареч. (ярко) сырдыктык, дьэҥкэтик; 2. нареч. (отчётливо) ырылхайдык, дьэҥкэтик, чуолкайдык; ясно видно дьэҥкэтик көстөр; ясно слышать чуолкайдык иһит; 3. в знач. сказ. безл. (понятно) дьэҥкэ; ясно без слов быһаарыыта да суох дьэҥкэ; 4. в знач. сказ. безл. (о погоде) күннээх, былыта суох; если будет ясно, пойдём гулять былыта суох буоллаҕына, күүлэйдии барыахпыт.

1. даҕ. Дэбигис өйдөнүмтүө, ырылхай, лоп бааччы, дьэҥкэ. ☉ Чёткий, ясный, разборчивый
   [Бүөтүр] өйө-санаата ордук чуолкай, киэҥ-куоҥ буолбукка дылы. А. Софронов
   Чочур Мураан диэкиттэн Чуолкай ырыа дуорайда. Күннүк Уурастыырап
   Пуолка олоҕун чуолкай бэрээдэгэр киирдэ да, сылайбыт киһи сынньана сыппытын курдук, үөрэ, уоскуйа түстэ. Л. Толстой (тылб.)
2. сыһ. суолт. Дьэҥкэтик, дьиҥнээхтик; ырылхайдык. ☉ Точно; ясно, чётко
   Өстөөхтөргө тутуллан атаҕастабыллаах өлүүгэ анаммытын чуолкай билэн, Бурхалей абатыттан хаанынан сууммут сирэйин куоһаахтарынан хараҕын уута тоҕунна. Эрилик Эристиин
   Мин, арааһа, чуолкай гына суруйбутум ээ: мантан инньэ оскуолаҕа үлэлиирбин сатамматынан ааҕабын диэн! Н. Лугинов
   русск. чёткий

туохт.
1. Хардыыта оҥор. ☉ Шагать, делать шаги
Аҕыс ыйдаах мин уолум Аан бастаан хардыылаата, Онтон оол турар остуолу Туһаайан бадьаралаата. С. Данилов
Кууһума кыра-кыратык хардыылаан, остуол таһыгар суруктарын туппутунан кэллэ. А. Софронов
Кини өссө биирдэ-иккитэ иннин диэки хардыылаан, атахтарын лоп-бааччы уурталаан баран тохтоон, турунан кэбистэ. Н. Заболоцкай
2. көсп. Тугу эмэни оҥорон, сайдан иннин диэки бар. ☉ Совершать какой-л. поступок, двигаться вперёд (в развитии), достигать успехов
Олоххо сыыһа хардыылаабат дьон буоллуннар оҕолоруҥ. С. Данилов. Бу киниэхэ литератураҕа аан бастаан хардыылыаҕыттан саҕаламмыта. Суорун Омолоон. Промышленнай сайдыытынан биһиги дойдубут хайдах курдук ыраах хардыылаабытын өссө ырылхайдык көрдөрөргө маннык дааннайдары аҕалтыахха сөп. «Ленин с.»

1. даҕ., поэт. Араас өҥүнэн оонньоон эбэтэр ордук чаҕылхай буолан көстөр. ☉ Бросающийся в глаза пестротой или особенно яркой окраской
   Дьэргэл кустук нөҥүө аптаах Дьикти кыраай баар дииллэр. И. Гоголев
   Дьэргэл солко мин тулабар. Тула өттүм сибэкки. М. Ефимов
   Бааһына мындаарар түөһүттэн Дьэргэл күн тэгэлийэн ойдо. Дьуон Дьаҥылы
   Дьэргэл сулус мичилийэн, Дьэрэлийэр халлааммар. М. Ефимов
   △ Олус ыраас, дьэҥкир буолан, туох барыта (олох ыраах да баар) силбэһэн хаалбакка, чуолкайдык, ырылхайдык хас биирдии предмет тус-туспа араарыллар гына дьэргэйэн көстөр. ☉ Совершенно чистый, прозрачный (воздух - настолько, что даже находящиеся вдали предметы виднеются четко, не сливаясь)
   Ыраас дьэргэл салгыҥҥа Унаар буруо устубут, Күһүҥҥүлүүр халлааҥҥа Күөлү нөҥүө охтубут. Күннүк Уурастыырап
   Күөх чэлгиэн алааһым Көй дьэргэл салгыныгар Көҥүл уйдара сылдьар Күөрэгэй чыычааҕым ырыата Күйгүөрэ кутуллар диэбитим. Р. Баҕатаайыскай
   △ Аһара түргэн, сыыдам буолан, элэгэлдьийэн олорор. ☉ Очень быстро проносящийся перед глазами, мелькающий
   Соннук диэн дьоһун сурах Туруу-дьаҕыл дойдуга, Суһал-дьэргэл сырыылаах Соноҕос ат туйаҕа Чураадыйан тиийэринэн, Чугдаарыйа тарҕаммыт. Эллэй. [Долгун] Дьэргэл тиэрбэс буолан Дьэрэлийэ охсор, Арыт оонньоон, куобахтаан Аралыйа устар. И. Бродников
2. аат суолт. Туох эмэ ырылхайдык, чуолкайдык көстүүтэ. ☉ Что-л. ярко-пестрое, мелькающее, сияющее
   Отун-маһын дьикти дьэргэлигэр умсаммын Ырыа суруйабын, сүрэх тылларын тиһэммин. Н. Босиков
   Кыыдааннаах дьыбартан арахсан, Күөх сааһым дьэргэлэ көппүтэ. Даадар. Тэҥн. дьэргэ

сыһ. Ырылхайдык, чуолкайдык көстөр гына. ☉ Отчётливо, чётко
Сабыс-саҥа дьоҕус атах суола киэҥ-киэҥник эриличчи үктэнэн бара турда. Болот Боотур
Уол эркиҥҥэ токур-бакыр, эрийэ-буруйа сурааһыннары эриличчи тардыталаата. ААС
◊ Эриличчи көр — киэҥ хараххынан аһаҕастык, арылыччы көр. ☉ Смотреть большими, широко открытыми глазами
Өндүрэй Бочуурап арбаҕар куударалаах баттахтаах, эриличчи көрбүт киэҥ харахтаах, саар тэгил уҥуохтаах. В. Протодьяконов
Киэҥник эриличчи көрбүт аҕамсыйа барбыт киппэ көрүҥнээх киһи мунньаҕы салайан ыыта олордо. И. Сысолятин
Мохсоҕол туох да буолбатаҕын курдук, ып-ыраас харахтарынан эриличчи көрөр. АИА-А КБ
△ Хараххын быччат, быччаччы көр. ☉ Смотреть выпученными глазами
Дьэбирдик эриличчи көрбүт харахтаах хара бараан киһи уолга хара маҥнайгыттан тоҥуйдук сыһыаннаспыта. П. Аввакумов
Оҕонньорбут биһиги диэки сүр баҕайытык эриличчи көрбүтэ. Р. Кулаковскай
Кыыһыран эриличчи көрбүт эдэр киһи охсуохха айылаах бабыгыраабыта. «Чолбон»