прил. спорт, сүүрүк, сүүрэр, сүүрдэр; беговая лошадь сүүрүк сылгы; беговая дорожка сүүрэр суол.

1) имеющий тень; с... тенью; тенистый; күлүктээх мас дерево, дающее тень; күлүктээх суол тенистая дорожка; 2) перен. внушительный, солидный # күлүгэ суох киһи разг. мошенник, плут; үс күлүктээх киһи пройдоха, жулик.

сов. разг. 1. (не встретиться) хардарыс, ааһыс; мы с ним разминулись биһиги кинини кытта хардарсан хааллыбыт; 2. (при встрече не задеть) ааһыс; дорожка узенькая, разминуться нельзя кыараҕас баҕайы суол, киһи кыайан ааһыспат.

1. прич. от проторить; 2. прил. (о дороге) тэпсиллибит, сылдьыллыбыт, биллэр; # идти по проторённой дорожке үөрүйэх суолунан бар.

омоох суол — соччо үчүгэйдик биллибэт эбэтэр хаарга аанньа тэпсиллибэтэх мочоох суол. ☉ Еле заметная тропинка, ещё не утоптанная пешеходная дорожка на снегу
Абаҕатыгар тиийэн, тыллыы эрэ охсор баҕанан, үрэҕи таҥнары аҕыйах сыарҕалаах оҕус, ат сылдьыбыт омоох суолунан сүүрэ былаан истэ. Болот Боотур
Уулаах саҥа кэһиллибит омоох суолунан тумул диэки тахсан истэ. Эрилик Эристиин
Сотору бүтэйэн эрэр омоох суол туораан таҕыста. Оҕонньор атын ол суолунан салайда. П. Филиппов
ср. узб. сукмок, кирг. сокмок ‘тропинка’

сов. что 1. (утрамбовать, выровнять) катоктаа, дэхсилээ; обкатать дорожку суолу дэхсилээ; обкатать ледяную гору муус хайаны дэхсилээ; 2. (испытать) сүүрдэн көр, ыытан көр; обкатать автомобиль автомобилы сүүрдэн көр.

ж. протоплазма (харамай уонна үүнээйи клеткатын сүрүн веществота). протоптать сов. что 1. (проложить ходьбой) тэбис, суолла таһаар; протоптать дорожку суолла таһаар; 2. разг. (протереть ходьбой) үлтү тэпсэн кэбис, илдьи кэһэн кэбис; протоптать обувь атаҕыҥ таҥаһын илдьи кэһэн кэбис.

сов. 1. что, чего (рассыпать по поверхности) кутан кэбис, ыһан кэбис; насыпать песок на дорожку суолга кумаҕы кутан кэбис; 2. что, чего, чем (наполнить чем-л. сыпучим, всыпать) толор, кут, кутан биэр; насыпать мешки крупой кууллары куруппанан толор; насыпать мешок муки биир куул бурдукта кут; 3. что (возвести) кутан таһаар; насыпать холм томтордо кутан таһаар.

аат.
1. Туохха эмэ өрө тахсарга, дабайарга, ыттарга аналлаах үктэнэр кэрдиис. ☉ Ступень, ступенька (напр., лестницы), подножка (напр., автобуса)
Кирилиэс аллараа үктэлигэр олордо. Н. Габышев
Биирдэ өйдөөбүтүм, Сергей тырамбаай үктэлигэр туран эрэн, миэхэ далбаатаан эрэр этэ. С. Тарасов
«Ити кирилиэс сытар, ууран биэр эрэ», — Вася кэбиинэтин үктэлиттэн куусапка урут ыттыбыт кыыска соруйда. Э. Соколов
[Ыт] туппут булдун — мас көтөрө буоллун, куобах буоллун — дьиэтин аанын үктэлигэр аҕалан быраҕар. С. Маисов
2. Үктэнэр сир. ☉ То, на что наступают ногами, опора (напр., земля)
Куһаҕан сир бүтэн, таас үктэллэр кэллилэр. Т. Сметанин
Тыаҕа киһи уллуҥаҕар сөп түбэһэр дэхси үктэл суох буолар. Я. Семёнов
Эбэ уонна көлүйэ ыккарда төһө да чугас буоллар, үктэлэ кытаанах чиҥ эбит, дулҕалаах. С. Маисов
△ Хардыы, хаамыы. ☉ Шаг, поступь
Суолу солууллар тыыннаах сүрэхтэр Эрчимнээх атахтаахтар күрэхтэһиилэрэ Кинилэри кэҥэтэр, Үктэллэрин чиҥэтэр. С. Данилов
Уллуҥах үктэлин ааҕардыы, Лаппыйан дьэ хас да сыл ааһар. Р. Баҕатаайыскай
Үктэлбин кытта ааҕардыы Үрүҥ хаар суолбар хаачыргыыр. М. Тимофеев
3. Улаханнык ытыктанар ыалдьыты көрсөргө былыр сэргэттэн дьиэ ааныгар диэри тэлгэтиллэр күндү түүлээх (үксүгэр үүс) тириитэ. ☉ В старину: дорожка от коновязи до входа в дом, устланная дорогими мехами для встречи высоких гостей
Күөх от тэлгэннэ, Эһэ тириитинэн Эркээйи уурулунна, Саһыл тириитинэн Үктэл кэбиһилиннэ. С. Васильев
Үүс кииһинэн Үктэллэ ууруҥ — Айан киһитэ Ааспыта буолуо — Аараан ааһыаҕа. Таллан Бүрэ
4. көсп. Туох эмэ сайдыытын таһыма. ☉ Уровень развития чего-л., ступень
Биһиги хас үүннэхпит-үрдээтэхпит ахсын тылбыт байан-сайдан, үрдүк үктэллэргэ тахсыахтаах. П. Ойуунускай
Үктэлтэн үктэлгэ үтэн, үлэҕэ, олоххо үктэннэрбит биһиги холкуоспут. С. Федотов
Г.В. Попов үлэтэ саха тылын чинчийиини, үөрэтиини биир үктэл өрө дабаппыт үлэнэн буолар. «Кыым»
△ Туох эмэ үөскүүрүгэр, сайдарыгар тирэх буолар, кыаҕы биэрэр туох эмэ. ☉ Что-л., дающее начало развитию чего-л., являющееся подспорьем в развитии чего-л., опора. Күн Дьирибинэ сатирик поэт быһыытынан ситэн-хотон тахсарыгар …… көрдөөх, тэбэнэттээх кэпсээннэри, ырыалары-хоһооннору үчүгэйдик билиитэ үктэл буолбута. Күн Дьирибинэ
Бу айымньылар …… саха прозатыгар героическай тиэмэҕэ улахан саҥа эпическэй айымньылар үөскүүллэригэр үктэл буолбуттара. «ХС»
5. көсп. Баттабыл, атаҕастабыл, батталга сылдьыы. ☉ Гнет, притеснение
Онтон бэттэх Батталы бырахтардылар, Үктэли үрэттэрдилэр, Куһаҕаны кубулуттулар, Дьоллоох олоҕу туругуртулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Баттал батаһынан кырбанна, Үктэл үҥүүнэн үөлүлүннэ, Хабала ханьыылаах оҕунан Хампы тэптэрилиннэ... Эллэй
6. эргэр. Былыр баай сахалар аты миинэргэ көхсүттэн үктэнэн тахсар кулут киһилэрэ. ☉ В старину: слуга, который выполнял обязанности подножия у богатого якута, когда тот взбирался на лошадь
Үгдэрийэн-агдарыйан кэллэхпинэ, Үрдүк мындааҕар ыттарбар Үктэл уол гыныаҕым. П. Ойуунускай
Ким тэһиин тутуой, атын миинэригэр ким сымнаҕас үктэл буолуой? И. Гоголев
Кини Дьаакыбылапка ат көлүйэр, ыҥыырдыыр үктэл уол. Н. Якутскай

сов. 1. кого (выпустить) таһаар, таһааран кэбис; пустить коров в поле ынахтары мэччитэ таһаар; 2. кого (разрешить что-л.) ыыт, көҥүллээ; пустить в отпуск уоппускаҕа ыыт; 3. кого (впустить, пропустить) киллэр; пустить пассажиров в вагон пассажирдары вагоҥҥа киллэр; 4. что (привести в действие) ыыт, үлэҕэ киллэр; пустить часы чаһыны ыыт; пустить новый завод саҥа заводу үлэҕэ киллэр; 5. кого ыыт; пустить коней шагом аттары хаамыынан ыыт; 6. что (направить) ыыт; төкүнүт; пустить обруч по дорожке уобуруччуну суол устун ыыт; 7. что, чем (бросить) бырах, кыырат; пустить камень (или камнем) в окно түннүгү тааһынан бырах; 8. что (разгласить) ыыт, тарҕат; пустить слух сурахта ыыт; 9. что (о растении) үүн, араскылан, тарт; пустить корни силистэ тарт; # пустить в обращение туттууга киллэр; пустить ко дну тимирт; пустить себе пулю в лоб ытын, ытынан өл.