прям., перен. рыцарь || рыцарский; рыцарь куйаҕа рыцарские доспехи.

II прил. уст. (воинский) кыргыһар, охсуһар, сэриилэһэр; бранные доспехи охсуһар сэп-сэбиргэл.

м. 1. ист. (доспехи) куйах (былыр сэриигэ ырбаахы курдук кэтил.гэр тимир таҥас); 2. зоол. куйах, хаа; панцирь черепахи черепаха хаата.

1) всякие орудия ручного труда; сир оҥоһуутугар туттуллар сэп-сэбиргэл орудия земледелия; 2) военное снаряжение; бухатыыр сэбэ-сэбиргэлэ доспехи и оружие богатыря, богатырское вооружение; 3) перен. разг. строения, жилища; быраҕыллыбыт эргэ сэп-сэбиргэл старые заброшенные строения.

аат.
1. Сэриигэ, кыргыһыыга буойун харыстанан, көмүскэнэн кэтэр хахха таҥаһа. ☉ Панцирь, кольчуга
Тимир куйах. Бухатыыр куйаҕа. — Үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы Кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
[Наахаралар сэриигэ] оҥостунуулара диэн: кэмэ суох элбэх оҕу, ох сааны, үҥүүнү, батыйаны, куйаҕы …… тэринэр эбиттэр. Эрилик Эристиин
2. Сэрии сэбин тас бөҕөргөтүү бүрүөтэ (снаряд, буулдьа алдьатарыттан харыстаан). ☉ Панцирь, броня. Тааҥка куйаҕа. — «Тигр» тааҥкалар халыҥ ыстаал куйахтара чочуллан иһэн бүтэриллибэккэ …… хаалларыллыбыттар. Саллааттар с.
1970. 3. көсп. Ким эмэ, туох эмэ көмүскэлэ, дурдата-хаххата. ☉ Защита для кого-чего-л.
Кулут-чаҕар буолумуоҕуҥ Киибэс Гитлергэ, Хомуллубат куйах буолуоҕуҥ Төрөөбүт сиргэ! Эллэй
Миитэ билигин тыылга Кыайыы куйаҕын уһанар. А. Бэрияк
[Михаил:] Эн тапталыҥ миэхэ куйах буоллун. С. Ефремов
◊ Дуулаҕа куйах — буур тайах эбэтэр оҕус арҕаһын тириититтэн хос-хос тигиллэн эбэтэр силимнэнэн оҥоһуллар тирии куйах. ☉ Кожаный панцирь, пришиваемый или приклеиваемый к подкладке одежды из хребтовой части шкуры лося или быка. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньор …… үтүө дуулаҕа (куйах) кэтэр баатырдара өлөннөр, атаҕастанан сүрэ тостон, барар-кэлэр сирэ бүөлэннэ. БСИ ЛНКИСО. Тоҕус хос буур тайах тириитэ, быыһа таастаах, кумахтаах, силимнээх дуулаҕа куйахтар баар буолаллара эбитэ үһү. БСИ ЛНКИСО. Дьапталҕа куйах — нээлби курдук бүлгүннэринэн кэтиллэр үрүт-үрдүгэр хос-хос тигиллэн оҥоһуллубут тирии куйах (киһи моонньун, түөһүн харыстыыр аналлаах). ☉ Пластинчатый доспех из нашитых на ровдужную основу железных пластин
Дьэ кичэйэн көрдөҕүнэ — алта хос дьапталҕа хара куйах, үс хос үрүҥ көмүс куйах хаппахчы айаҕар сытар. Ньургун Боотур
[Батаһынан] …… алта хос дьапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур. Куйахтаах массыына — буулдьа, снаряд хоппот тас бөҕөргөтүүлээх сэрии массыыната. ☉ Бронемашина
[Ксенофонтов] аармыйа өрөмүөннүүр базатын комиссарынан сылдьан алдьаммыт куйахтаах массыыналар, тааҥкалар чаастарын биэс тарбаҕын курдук билбитэ. П. Филиппов
Өрүһү туоруур муостанан тааҥкалар, куйахтаах массыыналар туораатылар. «ХС». Күннээх куйах эргэр. — ортотугар күн ойуулаах, төгүрүк тимир куйах (киһи түөһүн көмүскүүр, хаххалыыр аналлаах). ☉ Панцирь в виде металлического круга с изображением солнца, защищающий грудь
Мадьыгы Төрөнтөй уолга күннээх куйаҕы кэтэрдэр. Саха сэһ. I. Муус куйах — туох эмэ (хол., хайа) ууллубат, ирбэт гына мууһунан бүрүллүбүтэ, муус килиэ буолбута. ☉ Плотный толстый ледовый нарост на чем-л.
Сис хайалар аппа дьураалара, өргөс төбөлөрө ирбэт муус куйахтарынан бүрүммүтэ. Амма Аччыгыйа
Сэргэлэр быһаҕастарыттан аллараа өттүлэрэ муус куйах буолтар. Суорун Омоллоон
[Эһэ] тахсан муус куйаҕа күн уотугар килбэлдьийэн көһүннэ. Т. Сметанин. Хары куйаҕа эргэр. — халыҥ тириини икки-үс хос гына сирийэн оҥоһуллубут харыга кэтэр куйах. ☉ Защитный нарукавник, одеваемый на кисть, изготавливаемый из прошитой в несколько слоев кожи
Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллара үһү. Саха сэһ. I. Хатырык (таҥалай) куйах эргэр. — лоскуй-лоскуй хаптаҕай тимирдэри сарыы эбэтэр түнэ соҥҥо тигэн оҥоһуллубут куйах. ☉ Кожаная броня с нашитыми железными пластинками
Модьу киһиэхэ хатырык куйах кэтэрдэллэр эбит. Саха сэһ. I
тюрк. куйах

аат.
1. Туох эмэ кытаанах синньигэс матырыйаалтан иэҕэн оҥоһуллубут төгүрүк. ☉ Предмет из твёрдого материала в форме окружности, обода, кольцо
Биир эр бэрдэ үйэтин тухары биир тиэрбэскэ хамначчытынан сылдьар үһү (тааб.: оҕус чурумчута). Омуһах аанын тиэрбэһиттэн тардан арыйтым, арай түгэххэ уонча куһу кытта икки хаас нанайа сыталлар. С. Маисов
Оонньооччулар тиэрбэһи маска кэтэрдэр сыаллаахтар. ОСБОо
2. Үүт күрүө көрүҥэ: сылгыны, сүөһүнү быстах кэмҥэ хаайан мэччитэр кыараҕас хаарчах. ☉ Огороженное место, загон для временного содержания скота, разновидность изгороди
[Оҕуһу] илдьэн тиэрбэскэ ыытан кэбистэххэ сөп буолсу. Суорун Омоллоон
Ата көп оттоох тиэрбэскэ мэччийэ сылдьара. Н. Якутскай
[Кулун] Киэҥ, төгүрүк тиэрбэс хаарчах Күөх нуолур отун тордурҕатар. М. Тимофеев
3. биол. Маһы эрбээтэххэ көстөн кэлэр, сааһын көрдөрөр ии курдук төгүрүктэрэ. ☉ Годичные слои деревьев
Мас тиэрбэстэрин икки ардыларынааҕы быыстара үчүгэйдик көстөр. КВА Б
Синньигэс тиэрбэстэр кураан сайын сиик аҕыйаабытын туоһулууллар. КВА Б
4. түөлбэ. Туһах. ☉ Силок из конских волос, петля. Эһэм куобахха тиэрбэс ииппит
◊ Тиил тиэрбэстээх <түнэ кур> көр тиил
Үс салаа тиил тиэрбэстээх түнэ курун сүөрэн ылан көхөҕө иилбитэ. Далан. Тиэрбэс куйах эргэр. — былыр сэриилэһэргэ кэтиллэр тимир тиэрбэстэринэн туттарыллан оҥоһуллубут, ырбаахы курдук кэтиллэр куйах. ☉ Старинный воинский доспех в виде рубашки из металлических колец, кольчуга
Тиэрбэс иилэҕэс куйах. БСИ ЛНКИСО-1994
Тиэрбэс куйаҕы намылыччы иилинэн кэбиһэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Тиэрбэс харах фольк. — төгүрүччү көрбүт, төп-төгүрүгүнэн арылыччы көрбүт харах. ☉ Круглые, широко открытые глаза (букв. глаза-ко ´льца)
[Атым] Чэй эрэ, Тиэрбэс харах, көрөн дьэргэй. Саха нар. ыр. III
Сэмэн Сэмэнэбис хап-хара тиэрбэс хараҕар кыымнар кылбачыһаллар. Л. Попов
Кыһыл көмүс таҥастаах киһи Алтан тиэрбэс хараҕынан [көрөн олорор эбит]. ТТИГ КХКК. Тиэрбэстээх чиэрбэлэр биол. — биһилэхтии курдааһыннардаах уһун синньигэс, бөкүнүк эттээх ардах чиэрбэлэрэ. ☉ Кольчатые дождевые черви
Тиэрбэстээх чиэрбэлэр эттэрэ үгүс ахсааннаах тиһиликтэртэн таҥыллыбыт. ББЕ З. Үүн тиэрбэһин курдук харахтаах фольк. — төгүрүк харахтаах, төгүрүччү көрбүт харахтаах. ☉ С круглыми, широко открытыми глазами (букв. с глазами, подобными кольцу удил)
[Ньургун Боотур] эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур
[Бухатыыр] Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтардаах эбит. С. Васильев
[Манчаары] эрэһэлээбит үүн тиэрбэһин курдук хапхаранан көрбүт харахтаах. МНН
ср. алт. теербек ‘кольца, которые опоясывают колотушку шаманского бубна’, тув. дээрбэк ‘круг’