сас диэнтэн хай
аата. Күүттэрэн, үргэл саһыытыгар Төттөрү кыыран дуксуйа, Ыарыһаҕын бохсуруйа, Кулахы саҕа кутун ылар; Алгыыалгыы үөһэ үрэр, Абааһытын үүрэн бүтэр. Дьуон Дьаҥылы

I
көр баҕар II
Баҕардар барыахха, Баҕардар тохтуохха, Баҕардар эн ытаа, Баҕардар эн ыллаа. —Суор баҕар сойуотун дуксуйдун, Баҕардар силлиэ да сэтэрдин – Сэбиэскэй дойдум суон соргутун Баай бииһэ самнарыан билбэтим. Күннүк Уурастыырап
II
көр баҕар III
Ити эмээхсин, баҕардар, чэй өрөн аһаппатын даҕаны. Саха ост. I
Баҕардар, миигин төлөн Түрүтэ сиэтин, Фашиһы хампы түһүөм Хайаатар да мин! Эллэй
Мутукча нуоҕайдын, баҕардар. Күннүк Уурастыырап

мэндэй I диэнтэн атын
туһ. Ураты улахан уҥуохтаах Кэтириин, мэндэллэн туран, эмээхсин үрдүнэн көрө-көрө: «Кини саҕа манна баар ини?» — диэн кэбиспитэ. А. С ыромятникова. Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьоннору, хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк

1. аат. Уһун укка олордуллубут тимир дэгиэ. ☉ Багор
   Оҕолору үтүктэн балыгы баҕыырынан охсоору ууга түһэ сыстым. Т. Сметанин
   Гладиатордар өлүктэрин чаҕардар баҕыырынан иилэн соһон таһаараллара. В. Короленко (тылб.)
   △ Тарбах тыҥырахтарыгар маарынныыр тимир дэгиэ. ☉ Металлический стержень с загнутым концом, крюк
   Яхта ыарахан хара баҕыырдара уу түгэҕинэн өрө күөрэйэн тахсыбыттара. П. Филиппов
2. даҕ. суолт. Баҕыырга маарынныыр токурдаах, күрүүктээх. ☉ Имеющий крюк, крючковатый
   Хаххан тимир баҕыыр тумсунан Хайыта харбыы тоҥсуйда, Сабарай кынатын сапсынан, Сабыта охсо дуксуйда. И. Чаҕылҕан
   [Хотой] Баҕыыр дэгиэ тыҥыраҕынан Батары харбаан олорон, Токур сытыы тумсунан Тоҕута-тэлитэ тыытан, Булдуналдын садаҕалыыр. С. Васильев

1. даҕ., фольк. Сатыы сылдьар, элбэхтик хааман-сиимэн тахсар идэлээх (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Пеший (обычно об энергичной женщине)
   Сайып куоҕай, Маҥан, сараһын сирэй, Сарыы таҥалай, Салбаныкы дуксуй, Сарапааннаах сатыылай, …… Уот Кутаалай, Оҕуруолаах чохчой Удаҕан кыыһа обургу. Күннүк Уурастыырап
2. аат суолт., үөхс. Үөдэн, сатана. ☉ Чёрт, сатана
   [Маарыйа удаҕан Сахсаанай ойууну саҕатыттан харбаан туран:] Бу сатыылай уола, букатын түөһэйбиккин. Бэйэҥ бэйэҕинэн Эбэҕин [күөлү] көһөттөрөөрү кэлбит сырайгыа-ан. Болот Боотур
   Мин эмиэ санааргыы олоробун, Сааһырбыт сатыылай быһыытынан; Ханналарый мин оҕолорум, Киэн туттар кэрэ оҥоһуктарым Уонна мин дьоллообут дьоннорум?! С. Данилов

сыһ.
1. Түргэнник, сыыдамнык (айаннаа, хаамп). ☉ Быстро, стремительно (двигаться)
Микиитэ …… арай суһаллык сундулуйа сиэлэр Улаанчык барахсаны эрэ кимиэхэ да ыһыктыбат санаалаах. Амма Аччыгыйа
Бадарааны, чалбаҕы тумнубакка, Нина уулуссанан суһаллык хааман дуксуйар. Н. Габышев
Аттаах киһи олбуор аттыгар түһэн, атын баайда уонна кыргыттарга суһаллык хааман кэлэн дорооболосто. М. Доҕордуурап
2. Тута, уталыппакка. ☉ Срочно, безотлагательно
Куораттан кыһыл этэрээттэри суһаллык Тайҕаҕа ыыталыы охсон, Пепеляев сүрүн күүһүн үлтүрүтэргэ уураах тахсар. Амма Аччыгыйа
Кинилэри биһиги суһаллык пролетарскай суукка илдьэн туттарыах тустаахпыт. Н. Габышев
Уйбаанчык үтэлээх кэлбит, чэйи суһаллык оргутаат, ас тарта. В. Протодьяконов

туохт.
1. Тыҥыы кытаатыннар (быччыҥнаргын). ☉ Сделать упругим, напрячь (мышцы)
[Сыллай] учууталга үҥсээри гыммыт оҕо муннугар томороон сутуругунан дуксуйар эбэтэр суон быччыҥын күүрдэн баран, харбатан чаҕытар. Амма Аччыгыйа
Юрий Семенович …… икки илиитин быччыҥнарын күүрдэн, тыыллаҥнаан ылла. Н. Лугинов
2. Адаарыт, туруор (хол., арҕас түүтүн). ☉ Ощетинить, поднять дыбом (шерсть)
[Ыт оҕото] ол ыт диэки үөрэн-көтөн сэлэкэччийэ сүүрбүтэ. Анарааҥҥыта арҕаһын түүтүн күүрдүбүтэ, хараҕын хаһылыччы көрбүтэ, муннун мырдыҥнаппыта, аһыытын ырдьаппыта. И. Федосеев
Хоруотааҥҥа кэлээт, адьырҕа эһэ арҕаһын түүтүн өрө күүрдүбүт, тылын салбаммыт, оттон сур бөрө аһыытын килэҥнэппит, кутуругун куймаҥнаппыт. «ХС»
3. көсп. Ким-эмэ санаатын өрө көтөх, өрүкүт; көҕүт, көбүт, тэптэрэн биэр. ☉ Поднимать настроение кому-л., возбуждать кого-л., воодушевлять кого-л. на что-л. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
Кини сүрэҕин туох эрэ улахан үөрүүлээх суол өрө күүртэ, хараҕар сырдык мичээри уматта. М. Доҕордуурап
Бу Казань университетын бүтэрбит улахан биллиилээх киһи бэйэ дойдутун айылҕатын, кини барҕа баайын билэргэ, таптыырга эдэр дьону күүрдэрэ. П. Филиппов

аат.
1. Тугу эмэ уурарга, харайарга аналлаах дьоҕус мас эбэтэр хордуон дьааһык. ☉ Небольшой деревянный или картонный ящик, служащий для хранения, упаковки чего-л., коробка, сундучок
Көмүс хоппо иһигэр кыһыл ынах хаалла сылдьар (тааб.: тыл). Дьиэ эркинин тула иһит, таҥас, араас мал, мас хоппо уонна да атын сээбэстэр ууруллубуттар, ыга кыстаммыттар. Болот Боотур
Дьөгүөссэ остуолтан кинигэтин ылан, кумааҕытын хоппотугар уган баран, ороҥҥо олорон, кумааҕытын сааһылыыр. Күндэ
Оппутун аҕалан куурдабыт-хатарабыт итиэннэ ампаарга урут бурдук кутуллар хоппотугар симэбит. И. Федосеев
2. Улахан, уһун мас дьааһык, куорап (хол., икки хоппоҕо туонна кэриҥэ балык киирэр). ☉ Большой и длинный деревянный ящик, короб (напр., в таком ящике вмещается около тонны рыбы)
Хамньаҕалар Мүөчүкү туоната диэнтэн уонтан тахса хоппо собону хоторбуттар. Күннүк Уурастыырап
Бу Таба Баалы — аатырбыт соболоох күөл. Биирдэ, сэрии иннинэ, отут хоппо балыгы сиэн турардаахтар. Далан
Улуу тойон Протодьяконов П. 1895 сыллаахха Хадаар нэһилиэккэ Быакана диэн күөлү баҕадьылаан, сүүрбэ биэс хоппо балыгы таһаарбыт. Эрилик Эристиин
◊ Хоппо күрдьэх көр күрдьэх
Сэмэн оҕонньор хоппо күрдьэх курдук ытыһын утары уунар. Амма Аччыгыйа
Саҥата-иҥэтэ суох, хоппо күрдьэҕинэн оргууй аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
ср. бур. хоорпо ‘короб’, бур. диал. хопто ‘ящик’

аат. Тугу эмэ (буору, хаары) хаһар, баһар сытыы лэппэгэр эбэтэр уһуктаах төгүрүк төбөлөөх уһун укка олордуллар туттар тэрил. ☉ Лопата
Куһаҕан Хочугур күрдьэҕин тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Дьөгүөссэ кэнниттэн Даайыс күрдьэх тутан тахсар. А. Софронов
Күндүл хоту тыатын иһэ мас кэрдэр сүгэ, буор хаһар күрдьэх, хойгуо тыаһынан туола түспүтэ. Күннүк Уурастыырап
◊ Мас күрдьэх — хаптаһыны аҥаар өттүн салбахтыы кыһан оҥорбут күрдьэх (ынах сааҕын күрдьэргэ аналлаах). ☉ Деревянная лопата, предназначенная для сгребания навоза
Саах күрдьэр мас күрдьэх.  Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Тимир күрдьэх — тимиртэн оҥоһуллубут күрдьэх, лаппаакы. ☉ Железная лопата
Эдэр тойон аҥаар илиитигэр чаанньыгы, аҥаарыгар тимир күрдьэҕи туппутунан даллайан туран хаалбыт. Софр. Данилов
Дьиэлээх тойон, Баһылайы ыҥыран ылан, баһымньыларда, тимир күрдьэхтэрдэ бэлэмнээ диэн соруйда. С. Никифоров. Туора күрдьэх — үксүн паньыараттан оҥоһуллубут, хаар күрдьэр кэтит күрдьэх. ☉ Широкая лопата из фанеры для сгребания снега
Ньукуус туора күрдьэх сигэлии олорон, кыратык киҥинэйэн ыллыыр. Эрилик Эристиин
Хотуок тула күрдьүккэ туруору анньыллыбыт туора күрдьэхтэр курдук сырдатар модун прибордар саллаһан көстөллөр. С. Руфов. Хоппо күрдьэх — 1) ойбон алларарга муус бытархайын баһар төгүрүктүҥү уһун ньолбуһах хаһыылаах мас күрдьэх. ☉ Большая деревянная лопата овальной формы для выгребания из проруби мелкого льда
«Бу уол иирдэ дуу, киһини буруонан тумнараары гынна!» — дии түстэ Көлөпүнэ уонна сөтөллө-сөтөллө, хоппо күрдьэх саҕа ытыһынан атын үлүгэрдик сапсыйан нэлэҥнэттэ. Н. Заболоцкай; 2) муҥха балыгын баһар күрдьэх. ☉ Лопата, используемая при дележе добытой неводом рыбы
[Ньургун Боотур] Эриллэҕэс тиитим орто дүлүҥүн Оломооттоон ылан олорпут курдук, Эриллэ дапсыл харылаах эбит …… Кумуулаах оҕуруктаах хоппо күрдьэх саҕа Куораан далай ытыстаах эбит. П. Ойуунускай
Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьону, саҥата-иҥэтэ суох, хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
ср. тюрк. күрэк ‘лопата’

туохт.
1. Тиискинэн кирэн быһыта ыстаа, кэбий. ☉ Грызть, обгрызать
Оҕонньорбут сыарҕатыттан түһэн, төрдүн кутуйах кэрбээбит сабыссаҥа кыл көнтөһүнэн атын сэргэҕэ туомтуу тардан баайан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Муссерен …… чыычаах кынатын саҕа туора барбыт бытыктарын тылынан салбаан айаҕар киллэрэн быһыта кэрбии турар этэ. Эрилик Эристиин. Хандыы сөмүйэтин тыҥыраҕын кэрбээтэ. А. Федоров
2. көсп. Дьон үбүн-аһын, уопсастыбаннай баайы хорон сиэ. ☉ Расхищать чужое, общественное имущество, богатство
[Чокуурап:] Итинник дьон холкуоһу кэрбээн сии олорбуттар. С. Ефремов
Норуот өстөөхтөрө үөскээбиттэр, ньуура суох кэрбээбиттэр. С. Васильев
3. көсп. Быһа аал, эрэйдээ (хол., санаа-оноо, ыарыы). ☉ Терзать, мучить, тревожить (напр., о мыслях, чувствах, болезнях)
Күнүстэри-түүннэри эмэр, кэрбиир санаа-оноо сүгэһэрэ, муҥа-соро бүттэ. Софр. Данилов. Бэйэҥ билэҕин, тимири дьэбин сиирин, киһини санаа кэрбиирин… М. Доҕордуурап. Сөтөл ыарыы быһа кэрбээбит, тыынын бопторор, сүрэҕэ да мөлтөөбүт. А. АлданСеменов (тылб.)
4. кэпс., сөбүлээб. Була сатаан, арахпакка саҥар, мөх-эт, сэмэлээ. ☉ Постоянно придираться к кому-л., упрекать, попрекать, пилить, грызть
Аны, эн кэрбиириҥ итэҕэс буолла дуо? Н. Неустроев
Бэйэ, киһини бултуур, кэрбиир диэн сүрдээх суол. Биһиги оннук эрэ буолбатарбыт сөп этэ. Суорун Омоллоон
Юлия диэн кини тастыҥ убайын кэргэнэ этэ, кини сылтах була-була Артуру быһа кэрбээн тахсар үгэстээҕэ. Э. Войнич (тылб.)
♦ Бэлэми кэрбээ — туһалаах үлэҕэ кыттыбакка, уопсастыбаттан аҥаардастыы ылан аһаа. ☉ Пользоваться общественным имуществом, какими-л. благами без затрат собственного труда, усилий, жить на готовеньком
Үйэлэргэ чиэһинэйдэринэн биллибит өбүгэлэрбит үтүө ааттарын, Үспүкүлээннээн, бэлэми кэрбээн, Өлбөөдүтэр буоллахпытына, — Бокуйар икки атахпыт Бороҥ өлүү буоллун! Р. Баҕатаайыскай
Бэрээдэги кэһэр «мэниги», Бэлэми кэрбиир бэдиги …… Омсоҕолуу бул, тоҥсуй, Оройдорун чуо дуксуй! М. Соров
Уопсастыба бэлэми кэрбиир араҥаларын суох оҥорор сыалтан бары бүттүүн үлэлиир эбээһинэс олохтонор. ПА. Кэтэҕиттэн кэрбээ — кистээн, биллибэтинэн-көстүбэтинэн сылдьан кимиэхэ эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Вредить кому-л. исподтишка
Ыы муруҥҥа, сүүс сүүскэ киирсибэт, кистээн, кэтэхтэн кэрбиир күтүр илиитигэр киирэн биэрдим. Н. Габышев. Моонньун кэрбээ — бэйэҥ үлэлээбэккэ атын киһи көлөһүнүгэр олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
Оччоҕо [баттыгас саҕана] баай аймах, атыыһыт Кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин
Маннык [сатирическай] ырыалар былыргы уопсастыба «үтүөлэрэ» ааттаахтара туора дьон моонньун кэрбии олороллорун …… көрдөрөллөр. «ХС»
ср. эвен. кергадаай, кэвриидээй ‘грызть’