үүр-түрүй диэнтэн атын
туһ. Урукку өттүгэр үүрүллэн-түрүллэн сылдьаахтаабыппыт, дьэ, кырдьык, баара. И. Гоголев
Үөһээҥҥи былаастарбыт кэлин уҥахаҥас дук-дах туттубатахтара буоллар, кэмпэдэрээссийэ иһигэр киирсэн, үүрүллүбэккэ-түрүллүбэккэ, атыттардыын тэҥ бырааптанан олоруох этибит. Н. Борисов

манаа 3 диэнтэн холб. туһ. Сайын аҕатынаан сылгы манаһар
 Серго үлэлиирин таптыыра: атын уолаттарын кытары бараан манаһара, түүн аттары мэччитэрэ. ОТК
♦ Сирэй-харах манас — кимтэн эмэ толлон дук-дах буол, куттаммыттыы тутун. ☉ Быть подчинённым чужой воле, зависеть от кого-л.
Мин ити кыысчаантан толлон, куттанан, киниэхэ бас бэриниэхтээхпин үһү дуу? Суох, кини аайыттан толлуохпар, сирэй-харах манаһа сылдьыахпар сатаммат. В. Протодьяконов

туохт. Сэрэхэчийэн быһаарыыта суох буол, туохха эрэ сөбүлэһэ охсума, саараҥнаа. ☉ Быть нерешительным, выжидать; не сразу соглашаться, сомневаться, осторожничать
«Син-биир кэлэн баран, тугун эмиэ кэтэмэҕэйдии сатаатахпытый», — Саарбалаахап хамсатын остуол кытыытыгар тэбээн, сиэбигэр угунна. Софр. Данилов
Сөбүлэһээри олорон кэтэмэҕэйдииллэр, толороору туран аккаастыыллар, оҥороору сылдьан саараталлар. Р. Баҕатаайыскай
Сорох уолаттар бэртээхэй албастары тиһэҕэр тиэрдэ оҥорботтор. Дук-дах тутталлар, кэтэмэҕэйдииллэр. «Кыым»
Эдэр диэн үчүгэй даҕаны! Эдэрдэр эрэ кэтэмэҕэйдээбэттэр, барыга барытыгар улгумнар. «ХС»

сыһ. Куруук, наар, мэлдьитин. ☉ Всегда, постоянно
Кини мээр дьиэтигэр олорор.  [Архитектор Ходоров] мээр кирик-хорук, дук-дах туттан, саараабыттыы дьон сирэйин-хараҕын кэтэһэ сылдьар. Н. Лугинов
Оҕону мээр минньигэс кэмпиэтинэн эмсэхтээтэххэ сүрэҕэ чаалыйар, атын аһы аһаабат буолар, иинэр-хатар. М. Тимофеев
◊ Биир мээр — тохтоло суох, биир тэҥ уларыйбат. ☉ Постоянный, непрерывный
Биир мээр тилигирэс тыас ортотугар быстах тыллар, саҥа аллайыы лар иһиллэллэрэ. Г. Николаева (тылб.)
Дүҥүр биир мээр тыаһыгар бигэнэн Халерхаа утуйан хаалла. С. Курилов (тылб.)

туохт.
1. Ытаан-соҥоон эбэтэр аанньа утуйбакка, олус илистэн көлбөҕүрбүт дьүһүннэн (киһи сирэйин-хараҕын этэргэ). ☉ Иметь заплаканный или невыспавшийся, утомлённый вид
[Арыгыһыттар] салбаҕырбыттарын, ыалдьыбыттарын таһынан эрэмньитэ суохтук дук-дах туттар, акаарылыы килээриччи көрөр үгэстээхтэр. Н. Босиков
[Табаарыһым] сирэйэ-хараҕа салбаҕырбыт, улаханнык аймаммыт көрүҥнээх. Г. Угаров
Сөдүөрэ ытаансоҥоон салбаҕырбыт сирэйдээх. Эрилик Эристиин
Хойут утуйан, эрдэ уһуктан сылайбытыттан сирэйэ-хараҕа салбаҕырбыт. «ХС»
2. көр саппаҕыр
2
Салбаҕырбыт санаам Салаҥнык сайҕанна. Өлбөөдүйбүт өйүм Үгүстүк үөрдэ. А. Софронов

туохт.
1. Өлөн баран иккистээн тыыннанан уруккуҥ курдук баар буол. ☉ Оживать, воскресать. Өлбүт тиллибитин курдук санаатыбыт. Таҥара [Христос] тиллибит күнэ
△ Уҥан баран тыынна киллэр. ☉ Приходить в сознание (напр., после обморока)
Биирдэ хайыһарынан хайаттан түһэн иһэн болбуктаҕа …… быарбын быһа түһэн уһуннук уҥан баран тиллибитим. С. Данилов
Хачыгыр урут хотун ыҥырыытын уһаттаҕына хаста да уҥан тиллэрэ. Эрилик Эристиин
△ Ыалдьан баран үтүөр. ☉ Поправляться после болезни
Биир ый иһигэр оҕобут тиллээ ини. А. Софронов
Сөдүөччүйэ …… Маайа кыыһын төрөтөн баран, ситэ тиллибэккэ муҥнаммыта ый кэриҥэ буолла. Амма Аччыгыйа
Быыкаанныыр, тиллэн эрэр киһи быһыытынан, сып-сап аһаан кэбистэ. Н. Павлов
2. көсп. Кыһыҥҥы иһийииттэн, утуйууттан уһугун (харамайы, үүнээйини этэргэ). ☉ Оживать, пробуждаться после зимней спячки (о растениях, живых существах)
Айылҕа уһуктан тиллэрэ, Айылгы силигэ ситэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сотору бырдах түһэр, тигээйи тиллэр. Н. Якутскай
Сайын кэлиэ: эмиэ от-мас тиллэн, Көҕөрүө үрэхпит, алааспыт. Дьуон Дьаҥылы
Балык кыһын ууну кытта муус быыһыгар тоҥон хаалар, оттон саас буоллаҕына муус уулуннаҕына ирэн, тиллэн кэлэр. ДьДьДь
3. көсп. Хат чөлгөр түс, уруккуҥ курдук буол (хол., эргэ тиэхиньикэ). ☉ Быть восстановленным (напр., о технике), оживиться (напр., о производстве)
Быраҕыллыбыт эргэ карьер тиллибит, уһуктубут курдук буолбута. В. Яковлев
Уум мотуора иккиһин тиллибититтэн Саабаҕа муҥура суох махталбын тириэрпитим. МАП ЧУу
Ааспыт үйэлэргэ умнуллубут былыргы култуура иккиһин тиллибит курдук буолбута. Ол иһин саҥа култуура үөскээбит кэмэ Возрождение диэн ааттаммыта. АЕВ ОҮИ
4. көсп. Киһи санаатыгар саҥалыы көбөн кэл. ☉ Вновь приходить на ум, всплывать, возникать, оживать в сознании (о мыслях, воспоминаниях)
Мин санаабар тиллэллэр Оччотооҕу дьулаан күннэр, Төһө даҕаны өллөллөр, Бэриммэтэх дьоруой дьоннор. С. Данилов
Халыма хомунаардара сэһэммитигэр өссө тиллиэхтэрэ. Н. Габышев
5. көсп. Туох эмэ туһалаах, төлөбүрдээх буол (хол., киһи үлэтин, эрэйин этэргэ). ☉ Быть оплаченным, вознаграждённым (о труде, усилиях и т. д.), воздаться
Мин сааһым тухары тохпут хара көлөһүнүм дьэ тиллээрэй. Амма Аччыгыйа
Ханнык да үлэ эрэйэ тиллэр буоллаҕына үчүгэй куолута. С. Ефремов
Оҕуруот аһын олордууга төгүрүк сыллаах кыһамньыгыт тиллэн, өлгөм үүнүүлэниҥ. ЕАМ ББКП
6. көсп., кэпс. Туохха эмэ (хол., дьээбэҕэ) ордук көхтөн, актыыбыр. ☉ Быть падким на проделки, проказы
Максим диэн итинник. Ким да буоллун, аҥаар кырыы ухаживайдаан иһэр. Көннөрүгэ дук-дах бэйэтэ, онно тиллэр. Н. Лугинов
Роман Иванович эмиэ дьээбэҕэ тиллэн «һэ-һэ-һэ» дии-дии күлэн сэһигириир. Л. Попов
Арай кини хаадьыга тиллэн, харахтыын үөрэн, мичээрдээн кэлээччи. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. тирил ‘жить; оживать, воскресать’, тирилмэк ‘оживать, воскресать; пробуждаться’, каракалп. тирилиу ‘ожить’