кэтэсманас диэнтэн хай
аата. Өстөөх снайпера кинилэри эмиэ кэтиир быһыылааҕа. Утарыта кэтэһии-манаһыы буолла. Н. Якутскай
Лаборатория олоччу кини күлэ-оонньуу тонун хабан ылбытыгар кэтэһии-манаһыы бүрүүкээбит салгына мэлис гынан хаалбыта. В. Гаврильева
Сиэри таһынан кэтэһии-манаһыы оҕону, ордук улаатан иһэр оҕону, хомотор, кэлэтэр. Дьиэ к.

арҕахтаа диэнтэн бэй
туһ. Алта аппа айаҕар арҕахтананнар, үс үрэх төрдүгэр уйалананнар, кэлэри кэтэһэн, барары манаһан оһол уйата буолан олорбуттара. П. Ойуунускай
«Мин саныахпар, били атыыр эһэ Дьаҥхалаах сиһигэр арҕахтаммыта чахчы!» — диэтэ улахан уола Сэмэн. «ХС»
Саарба кыыл сырбайбыт, Лөкөй тайаҕа бөлүөхпүт, Адьырҕа эһэ арҕахтаммыт, Киһи-сүөһү сылдьыбатах Киҥкиниир киэҥ тайҕам! С. Зверев

кириэтээ 1, 3 диэнтэн бэй
туһ. Мунньах кэнниттэн кириэ бөҕөнү кириэтэммит Никита Моргусов бэрт дьаныардаахтык манаһан, Булугасовка киирдэ. Э. Соколов
Соторутааҥҥа диэри кэнниттэн кириэтэнэ үүрүүгэ-үтүрүйүүгэ, хаамыыта ааҕылла сылдьыбыт киһиэхэ туохха холобурдаах буолуой, ходуһа киэҥ дуолугар көҥүл босхо тыынара. У. Нуолур

аат., сэнээн. Киһи аахсыбат эбэтэр туохтан эмэ төрүөттээн абааһы көрүллэр киһи. ☉ Никчёмный, бестолковый человек, с которым не считаются
Тугу-тугу кэпсээн эрэр тойооску буолла. А. Софронов
Киэҥ сырыылаах тойооску буолуо, таба харбатыа суоҕа, хонтуораҕа кэтэс-манас. В. Протодьяконов
Холоон тойооскугун. Хоргуйан өлүөх хоргус сордооххун. «ХС»

туохт. Кими, тугу эмэ кистээн кэтээ, сибикилээ. ☉ Присматриваться, прислушиваться к кому-чему-л., выслеживать кого-что-л., тайно собирать сведения о ком-чём-л.. Майаҕаттаны атын алаас ааттаах бөҕөлөрө, өлөрөөрү …… бэркэ сураан-чуҥнаан көрө-көрө дьулайан тумнан, саһан сылдьаллара үһү. Саха сэһ
1977
[Бөрө] өтөх таһыгар табалары манаһан чуҥнуу сылдьан баран, биһигини билэн тэскилээбит. Я. Семёнов
Биһиги чуҥнаан көрөөччүлэрбит …… утуйан оҥторбуттар быһыылааҕа. ГСС
ср. др.-тюрк. тыҥ ‘слушание’, тыҥла ‘слушать’, тыҥчи ‘шпион’, алт. чуҥда ‘окружать; прислушиваться; подслушивать’, чув. танла ‘слушать’, монг. тагнах ‘разведать, разузнать, шпионить’

даҕ.
1. Аҥаара суох буолбут, аҥаар эрэ өттүлээх. ☉ Ущербный (месяц), имеющий только одну сторону, один бок (напр., шалаш)
Балаҕан үрдүгэр кэлтэгэй хамыйах сытар үһү (тааб.: ый). Кэлтэгэй отуу аттыгар оллоон, уонна суон бэрэбинэ төрдө баар. Суорун Омоллоон
Саҥа үүнэн эрэр кэлтэгэй ый өлбөөркөй сырдыгар бары-барыта хайдах эрэ улаатан, үллэн-баллан барда. Н. Заболоцкай
2. көсп. Толорута суох, итэҕэс. ☉ Неполный, частичный, ограниченный, односторонний
Кэнэҕэс мин туспунан Кэпсээри гыннаххына, Кэлтэгэй буолан хаалыа. А. Софронов
Мин санаабар, эйиэхэ кэлтэгэй силиэстийэ тахсыбыт быһыылаах. Н. Павлов
Ити син сөптөөх эппиэт да буоллар аһары кэлтэгэй, биир эрэ өрүттээхтик быһаарар. «ХС»
♦ Кэтэһэн-кэтэһэн (кэтэһэрбэр) кэлтэгэй буоллум — олус өр күүттүм, күүтэн эрэйдэнним. ☉ Ждать томительно долго, измучиться (букв. окривел, покосился от долгого ожидания). Кэтэһэнкэтэһэн кэлтэгэй буолбут, манаһан манаһан маҥаас буолбут (өс хоһ.). Кэлбэтэҕэ ыраатта суругуҥ, Кэтэһэрбэр Кэлтэгэй буоллум… В. Гольдеров
Танкистар дьэ кэллилэр! Кэтэһэн кэлтэгэй буоллубут! К. Симонов (тылб.)
◊ Кэлтэгэй кэппиэйкэ кэпс., сүөл. — аҕыйах, кыра харчы; харчы (харчы суолтатын намтатан эбэтэр мыынан этэргэ тут-лар). ☉ Копейка, монета; деньги, гроши (употр. для того, чтобы принизить значение денег или сказать об их неудовлетворительном количестве)
Эмээхсин хаартытын торуойун бэйэтэ харайар, кэлтэгэй кэппиэйкэни да биэрбэт. И. Гоголев
Төһө да үчүгэйдик, барыыстаахтык эргиммитин иһин, кэпсэппит, бэдэрээттэспит үбүттэн ордук эйиэхэ биир кэлтэгэй кэппиэйкэни дук гыныа дуо, саараама! Н. Якутскай. Кэлтэгэй кэппиэйкэ иһин уҥуоҕуҥ салҕалыыр. А. Федоров
ср. монг. хэлтгий ‘кривой, косой’, бур. хэлтэгэр ‘кривобокий’, алт. келтегей ‘половина (целого), один из пары; убогий’

1. даҕ. Быһаарыыта суох; туга-ханныга биллибэт. ☉ Неопределенный; нерешительный; двусмысленный
   Кыыча туһунан иэрэҥ-саараҥ санаа кинини улаханнык эрэйдииһи. Софр. Данилов
   Улам-улам Аласов, тугу эрэ кэтэспит-манаспыт курдук, иэрэҥсаараҥ олохтоох кэлэктиипкэ кэлбитин, учууталлар баар быһыыны-майгыны, билэ-билэ, саҥарбаттарын өйдөөн барар. ОГГ СМ
   Иэрэҥ-саараҥ санааҕа ылларан олордохпутуна, саҥа иитээччибит Василий Афанасьевич киирэн кэллэ. «ХС»
   △ Саарбах, эндир, эрэлэ суох. ☉ Сомнительный, ненадежный. Оттон кэбирэх, иэрэҥ-саараҥ оҥоһуулаах сыарҕа уонна киниэхэ анаммыт быа-туһах, алдьаннахтарына-кээһэннэхтэринэ даҕаны, илии анныгар баар отунан-маһынан, тирбэҕэ сыыһынан үүйүллэ охсоллор уонна эмиэ айаннаабытынан бараҕын. Я. Семенов
2. сыһ. суолт. Тугу гынары, хайдах буолары билбэккэ; икки саары икки ардыгар. ☉ В нерешительности
   Суруйар сатаныа суох дуу диэн иэрэҥ-саараҥ сырыттахпына А. Зилберштейн «ойоҕоско аста». Үтүөкэн хараабыл туһунан Саха сирин ааҕааччыларыгар билиһиннэрдэххэ сатаныыһы. «Кыым»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

туохт.
1. Кими, тугу эрэ кыһанан, сорук оҥостон күүт. ☉ Ждать, поджидать, дожидаться (долго, упорно)
Кэтээбитэ үһүс хонугун туолуутугар күн тахсыыта икки куба курдук үрүҥ таҥастаах дьон көстөн баран, мэлис гынан хаалаллар. Саха фольк. Кыыһыгар биэрээри сибэкки үргээбит, Тапталын этээри, Чараҥҥа кэтээбит. Күннүк Уурастыырап
Сэрии элбэх сиэртибэлээх, Ол да буоллар миигин кэтээ, Тыылга, кытаат, үлэлээ! Баал Хабырыыс
2. Кими, тугу эмэ көрө-истэ, билэчуҥнуу сырыт (үксүгэр кистии-саба). ☉ Наблюдать, следить, подсматривать за кем-чем-л. (обычно тайком)
Уһун күнү быһа Ону-маны манаһа Уора-көстө кэтиир Убаһалыы кистиир. Болот Боотур
Кэнники хас да сыл күнү-дьылы кэтиир, сылгыны чинчийэр сэптэри кытта бодьуустаһан таҕыста. П. Филиппов
△ Харабыллаа, манаа. ☉ Караулить, сторожить, охранять кого-что-л.. Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана (өс ном.)
♦ Сүөһү кутуругун (кэннин) кэтээ (манаа) — атынынан дьарыктаммакка наар сүөһү иитиитинэн эрэ дьарыктан. ☉ Постоянно заниматься разведением крупного рогатого скота, не ведая никаких других занятий
Ыччаттар промышленнаска барбаттар. Наар сүөһү кутуругун манаан ханна ыраатыахтарай. [Быыпсай:] Биһиги былыргылыы сүөһү кэннин кэтиир дьон, аны дьон буолуохпут дуо. Суорун Омоллоон
◊ Кэтээн көрүү — туох эмэ уларыйыытын сорук оҥостон чинчийии. ☉ Изучение чего-л., наблюдение за изменениями, происходящими в чем-л.
Саҥа Долбор олохтоохторо ыарыыга ордук ылларымтыаларын туһунан эн кэтээн көрүүҥ олус интэриэһинэй. Г. Угаров
Кинигэлэр иллюстрациялара даҕаны, кини [Шапошников] …… олоҕу, айылҕаны кэтээн көрүүлэрин түмүктэрэ. Эрчимэн
ср. тув. кэдэ ‘подстерегай, подкарауливай’

туохт., кэпс.
1. Тугу эмэ бүтүннүүтүн сабардаа. ☉ Занимать, закрывать собой что-л. (напр., какой-л. проход)
Бу сибэккини киллэриэххэ. Туох да сиэрэ суох улаатан хаалла. Манна кыараҕас даҕаны, түннүгү олоччу сабарайдаан турар. В. Гаврильева
Арай эмискэ көрө түспүтэ, былыт сабарайдаан халлаан аҥаарыгар тиийэн эрэр эбит. А. Сыромятникова
«Бу!» — диир кини наара аҥаарын олорчу сабарайдаан турар мас дьааһыгы илиитинэн тоҥсуйа-тоҥсуйа. Агидель к.
2. Туохха эмэ саба кэл, саба сабырый. ☉ Надвигаться на кого-что-л., заслоняя собой что-л. Биирдэ сайын ортото кинилэр ый муҥутаан улаатан, хайдах эрэ кинилэргэ чугаһаан, субу сабарайдаан тахсар бириэмэтин манаһан, ол ыйы тугунан эмэ батары анньарга соруктаммыттар. Я. Семёнов
Халыҥ тыа бөһүөлэк дьиэлэрин умса сабарайдаабыт, субу иҥнэс гынан ити дьиэлэри барыларын хонноҕун анныгар кистии куду анньыныахха дылы. А. Фёдоров
Аркаадьый аҕабыт, баттаҕа арбайан, уһун сонун унньулуччу тутан, …… кыыраары гыммыт ойууннуу таҥнары сабарайдаан олорбут. Эрилик Эристиин
△ Уһаан сабырый, сабырыйа үүн (мас мутугун-лабаатын этэргэ). ☉ Разрастаться, ветвиться, становиться разлапистым (о ветвях дерева)
Мастар умнастара холуонналар курдук үрдээн тахсаллар, арай үөһээ өттүлэригэр хойуу лабаалара уонна сэбирдэхтэрэ сабарайдаан тураллар. КВА МГ
Кырдьаҕас дууп, киэҥник сабарайдыы үүнэн баран, киэһээҥҥи күн сардаҥатыгар долгулдьуйа талбааран турар. Л. Толстой (тылб.)