көр дьоһуннаахтык
Харалдьыкка туруйа Дуодалдьыйда дьоһуннук, Саас кэлбитин хоһуйан Лоҥкунаата чуор-чуордук. И. Гоголев
Чаҕыл Иванович, бу ытык кырдьаҕас бэйэтин толуу сэбэрэтигэр дьүөрэлээхтик, дьоһуннук, лоп бааччы саҥарарын истэистэ, кинини бэйэтин эһэтэ оҕонньорго маарынната санаата. С. Никифоров
Сахалыы сис туттан таатаҥнаан, Наҕыллык хаамабын, Бытааннык, дьоһуннук хардыылаан Кытылга барабын. А. Абаҕыыныскай
Кини, куолутунан, сүр дьоһуннук туттан сылдьар, кимиэхэ барытыгар бэйэтин санаатын туруору, булгуччу этэр. Л. Толстой (тылб.)

сыһ.
1. Атыттартан бэйэҕин улаханнык сананан, улахамсыйар курдук. ☉ Важно, напыщенно, заносчиво
Иккиһэ тойон-хаан ньуурдааҕа, Улуутук туттара. С. Данилов
Кинини киинэҕэ устаары, хаартыскаҕа түһэрээри көтө сылдьаллар үһү. Көр, оннук бэйэтин улуутук сананара. Э. Соколов
2. Дьоһуннаахтык, боччумнаахтык. ☉ Горделиво, величественно, достойно
Таптаа Ийэ дойдугун Кыраһыабайдык, улуутук, Халлаан көҥүл урсунун Таптыыр үрүҥ былыт курдук. И. Гоголев
Улахан дэриэбинэ чуумпуруоҕунан чуумпурбут, улуутук уорастыйбыт. В. Протодьяконов
[Хара улар] улуутук туттан хааман дуодалдьыйара. И. Федосеев

тыаһы үт. туохт.
1. Сөҥнүк дуораһыйан тыаһаа (хол., куолакалы этэргэ). ☉ Издавать сильный гулкий звон, гулко звенеть, гудеть (напр., о колоколе)
Мин санаабар: куолакаллар хоҥкунууллар, лоҥкунууллар Алтан аалыы дорҕооннор Айаара кутуллаллар. М. Ефимов
Куондараны үрдүнэн тойон куолакал лоҥкунаан, улуйан эрэрдии тыа һаан санаарҕабыллаахтык санньылый быта. Бу улуус кулубатын Сапп ы й а а н а бы к ө м ө р э н и ск э н н э эх т ы а с э т э. М. Доҕордуурап
2. Дорҕоонноохтук сөҥ куоласкынан саҥар. ☉ Говорить громко густым басом
Сирэй-харах арылыйан, куолаһа лоҥкунаан, дьэ, дьиҥнээх эр киһи. Болот Боотур
Арамаан уһаат иһиттэн саҥарардыы лоҥкунаата. С. Федотов
△ Дуораан наахтык, сөҥнүк айаатаа, хаһыытаа (хол., сүөһүнү, көтөрү этэргэ). ☉ Гулко реветь (напр., о быке) или кричать (о крупных птицах)
Харалдьыкка туруйа, Дуодалдьыйан дьоһуннук, Саас кэл битин хоһуйан Лоҥкунаата чуорчуордук. И. Гоголев
Ойуур тумул саҕатыгар оҕус айаатаан лоҥкунуура, Ынах далын иһигэр Ыыспа күөдьүйэн уйаарара. С. Васильев
△ С ө ҥ н ү к к ү ү г ү н э э , лү ҥк ү н э э ( хол., ыҥырыаны этэргэ). ☉ Громко жужжать (напр., о пчеле)
Санааларын түмээри, куоластарын холбоору Тойон ыҥырыа лоҥкунаан кэлбит, Туора-маары кириэстии көппүт. П. Ойуунускай
Үрдүлэринэн тойон ыҥырыа эргийбэхтээн лоҥкунуур. П. Аввакумов. Тэҥн. лөҥкүнээ
ср. турк. лоҥкулдамак ‘ехать трусцой; бежать мелкой рысью; испытывать тряску, трястись’

эб.
1. Араас даҕааһын ааттары, даҕааһын суолтатыгар туттуллар тыллары кытта предмет чопчу бэлиэтин, хаачыстыбатын эмоциональнайдык күүһүрдэр. ☉ Служит для эмоционального усиления конкретного признака предметов, употребляясь с различными прилагательными и словами, выступающими в их значении
Нап-нарын, быычыкаа бэйэлээх, эдэркээн кыыс сүүрэн кэллэ. «ХС»
Төгүрүк иһигэр будьурхай бэйэлээх эрбэһин үүнэн лөглөйөн тахсыбыт. Р. Кулаковскай
Ыкса кэлэн баран өйдөөн көрбүтүм, хата, тэптиргэ туһахха маҥан бэйэлээх иилиллэн биэтэҥнии турар. Р. Баҕатаайыскай
Хайа, уонна, сибиинньэтэ диэн, кууруссата диэн, быһата, быр бааччы бэйэлээх ыал. Р. Кулаковскай
Айыы бэйэлээх айылҕам Маннык муҥутуур уйгутун Муҥур үйэбэр көрбөтүм. И. Чаҕылҕан
△ Бу суолтаҕа сорох күүһүрдэр суолталаах (диэн, хаан, да уо. д. а.) эбиискэлэри кытта сэргэстэһэр. ☉ В значении 1 сочетается с некоторыми усилительными частицами (диэн, хаан, да и т. п.)
Хаҥас болкуонтан хотун хаан бэйэлээх, толуукан диэн быһыылаах дьахтар үөһэттэн таҥнары кини диэки көрөн олороро. Н. Лугинов
Эриэккэс түүлээҕи үөскэтэҥҥин Эҥинэ да бэйэлээхтэри Иҥэринэн турдаҕыҥ диэммин, Эт сүрэҕим эймэнийдэ. С. Зверев
△ Курдук диэн эбиискэлээх ааттары, тэҥниир холбоһуктары кытта эбэтэр ити эбиискэ түспүт түбэлтэтигэр тэҥниир суолта дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с именами, сравнительными оборотами с частицей курдук, или при опущении данной частицы, приобретает оттенок сравнения
Кырынаас курдук бэйэлээх үп-үрүҥ, сүүнэ улахан кыыс ньохолдьуйар. И. Федосеев
Сыҥынаҕы өрө аспыт курдук бэйэлээх баай тайҕа толомон көтөрө улуутук туттан, хааман дуодалдьыйара. «ХС»
△ Ардыгар элбэх ахсаан суолтата дэгэттэнэр. ☉ Указывает на то, что речь идет о большом количестве кого-чего-л.
Бу манна, Намҥа, кэлэн баран, гостиницаҕа киирбитим — киһи диэн бэйэлээх үп-үллэҥнэс. И. Федосеев
Кыра кулуупка оҕо бэйэлээх ыга симилиннэ. «ХС»
△ Ыйар, ыйытар, быһаарыылаах, быһаарыыта суох, түмэр, түмэр-буолбат солбуйар ааттары кытта хаачыстыбаны, кээмэйи чопчулаабакка ыйан күүһүрдэр. ☉ С указательными, вопросительными, определительными, неопределенными, обобщительными, обобщительно-отрицательными местоимениями усиливает признак предмета, меру его проявления путем абстрактного указания
Ити бэйэлээх үөрэхтээх, үтүө киһиэхэ эргэ тахсыа буоллаҕа. П. Ойуунускай
Ханнык да бэйэлээх улуу артыыс сыанаҕа сырыы ахсын, долгуйа-долгуйа тахсар дииллэр. Софр. Данилов
Бу алдьархайдаах сэриигэ төһөлөөх маннык бэйэлээхтэр эчэйэн төнүннүлэр. Н. Заболоцкай
Биллэн турар, итинник бэйэлээх кэрэ кыыс сүрэҕин туппут уол уһулуччу дьоллоох буолуоҕа. «ХС»
Хайа бэйэлээх хатан сүрэхтээх дьахтар көстөн, бар дьон дьулайар сүөһүтүн атыыр оҕуһу быалыы-туһахтыы туруой? С. Федотов
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта хайааһын оҥоһуллар тэтимин, кыаҕын эмоциональнайдык күүһүрдэр. ☉ С формами причастий, выступающими в роли определения, выражает эмоциональное усиление действия в плане его силы и частоты совершения
Кэлбит-барбыт бэйэлээх Кирилэлиир биэлсэри: «Кэрэ киһи!»— диэбиппин, «Киһи бэрдэ буолуоҕун — Киһиргэһэ бэрт», — дииллэр. С. Данилов
Мунуон сатаммат, туома, бу үрэх тардыыта кини билэр бэйэлээх дойдута буоллаҕа. «ХС»
Киһи тылын истиэх бэйэлээх уол буолбатах. «ХС»
2. Кэпсиирэ буолар, кини састаабыгар киирэр аат туохтуурдары кытта хайааһыны экчи бигэргэтии сиэринэн күүһүрдэр. ☉ С глагольными формами, выступающими в роли сказуемых или в их составе, выражает усиление действия со значением категорического утверждения
Биһилэҕи, ытарҕаны Билиммэтэх бэйэлээх. Күннүк Уурастыырап
Кыыһа күүс үлэҕэ сыратын эһэрин сэмэлии сатыыр да, эдэр эт-хаан истиэх бэйэлээх буолбатах. У. Нуолур
Өскөтө, миигин үлэ биир идэтигэр үөрэппиттэрэ буоллар, ама, үлэлээбэт, баһылаабат бэйэлээх буолуо этим дуо? «ХС»
Ол иһин, кини обургу үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
3. Аат тыллары, сорох сирэй, ыйытар, быһаарыыта суох, түмэр буолбат солбуйар ааттары кытта этиллэр предмеккэ ытыктаан, үрдэтэн, сөҕөр-хайгыыр дэгэттээх сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ С именами существительными, некоторыми личными, вопросительными, обобщительно-отрицательными местоимениями выражает почтительно-уважительное, возвышенное отношение говорящего к предмету речи с оттенком восхищения
Киһини ыҥырар-тардар, сүрэҕин сүүйэр эҥин араас сирдэр Орто Халыма бэйэлээххэ кэмнээх буолуохтара дуо? Н. Заболоцкай
Оҕо санаатын билбэккэ эрэ кэлэн, эн бэйэлээххэ тыл таһаара сылдьыам дуо. А. Софронов
Күн уотунан күүстэнэн, Этиҥ уотунан эрчимнэнэн, Эһиги бэйэлээхтэр Үөрэх бөҕөнү үрдэтиҥ! С. Зверев
Үлэлээбэт дуу: кини бэйэлээх тоҕо тыаһа-ууһа иһиллибэтий? Софр. Данилов
Кинилэр бэйэлээхтэр кэрэ саас самаан сайыны аһаран, көмүс күһүн күрэниэр диэри күрэхтэспиттэр. Г. Колесов
Кэнэҕэһин даҕаны Ким да бэйэлээхтэн Кэхтибэт кэскиллээх …… Улуу дьон обургулар эбиттэр. «ХС»
4. Мин, биһиги диэн сирэй солбуйар ааттары кытта арбанан-киһиргэнэн этиини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями в 1-м лице выражает бахвальство говорящего
[Арыгы] Мин бэйэлээх Саалаах киһи харабылланан Дойду аайы чохчолонорум, Сир аайы кыстанарым. С. Зверев
Мин бэйэлээҕи, өллөхпүнэ даҕаны үөн-көйүүр сиэ суоҕа. П. Ойуунускай
Биһиги бэйэлээхтэри Буулдьа булара, Сибиниэс да Ситэрэ биллибэт. А. Софронов
△ Синонимнаһар диэтэх эбиискэни кытта сэргэстэһэн, бу суолтата күүһүрүөн сөп. ☉ Может сочетаться со своим синонимом — частицей диэтэх, еще более усиливая значение 4
Мин диэтэх бэйэлээх килбиэннээх киэҥ иэним итиннээҕэр буолуоҕу уйан уһаарар оҥоһуулаах. Н. Павлов
5. Саҥарааччы үгэргээн-күлэн, сөбүлээбэккэ этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает иронию, отрицательное отношение говорящего
Ээ, оттон аҕалбакка, кини бэйэлээх [Микиитэ уол] туох улахан наадаҕа кэлбит үһүө? Амма Аччыгыйа
[Сайсары:] Тоойуом, мунчаарыма, — бу бэйэлээх өлөн куотуом суоҕа. Суорун Омоллоон
Тахсан ити бэйэлээх эһэҕэр көһүн, күтүөр! Амма Аччыгыйа
Бардаххына бар! Маннык бэйэлээх Баарысынаттан матан Маккыраччы ытыахпыт Пакаа биллибэт! П. Тобуруокап
Чэй! Бу бэйэлээх тиэйии оккун сүөкээбэккэҕин итиннэ даллайан туруоҥ дуо?! Софр. Данилов
◊ Маа (мааҥы, мааҥыа) бэйэлээх — үтүө бэйэлээх, кэрэ. ☉ Такой хороший, прекрасный
Байбал маа бэйэлээх хапхара куударатыттан, дьүдьэх оҕо ньуолах аһын курдук, сип-синньигэс күүкэнньик буолбут аҕыйах түү хаалбыт этэ. Д. Кустуров
Мааҥы бэйэлээх хатыҥ чараҥым сэбирдэҕин тугу да тулуппатах, тимир тиистэммит аһыҥа супту уулаабыта, тэһитэ кэбийбитэ. Н. Босиков
Маа эрэ бэйэлээх биэбэкэйбин былдьаттахпын. Ньургун Боотур
Бии мааҥыа бэйэлээх Үрүҥ Аар тойонтон үөскээн баран, Туох маннык тостутуора чугуччу түспүт бэйэтэй?!! П. Ойуунускай