тыаһы үт. туохт. Салгын күүскэ, тыастаахтык үрэрин курдук тыаһаа. ☉ Издавать равномерный гудящий звук, ровный гул
Көмүлүөктэрэ маннык эбит дии, буорунан хороччу симиллибит, күүдэпчилэнэр төлөнүн, кытыастар кыымын үөлэһинэн өрө үрэн күүгүнэтэр. Болот Боотур
Семен Табунанов оҕонньор күөттээн күүгүнэтэр. М. Доҕордуурап
Анфиса дуоннаах үүтү ыабата. Кини сибилигин ыабыт ынаҕыттан уол атын үлүгэрдик күүгүнэттэ. С. Федотов

дьүһ. туохт.
1.
лаппарый диэнтэн холб. туһ. Лаппарыһан олорор мончууктары оҥороругар …… эргэ чууркаҕа олорунан кэбистэ. Н. Босиков
2. Бииртэн биир лаппайан көһүн (үгүһү этэргэ). ☉ Быть один другого приземистее
Таһаҕаспытын барытын кэриэтэ лаппарыспыт намыһах аттарбытыгар ыҥыырдан баран, …… айаннаан дуоннаах сири барбатыбыт. Тумарча

сыыс II 2 диэнтэн атаах. Уо, оҕом сыысчаана, Умайар хараҕыҥ Уутуттан сэрэниий. Эллэй
Көрбүттэрэ буоллар ол туос тыы сыысчаанын тоҕута үктүүр туох дуоннаах буолуой? Далан
[Хоонньуттан хомуһун таһаарар] бу тимир сыысчаанын уоннаахпыттан ыла илдьэ сылдьабын. Ол курдук кини мин сүрэхпэр убанан хаалла. Суорун Омоллоон

аат. Сүөһүгэ эбии аһылык курдук сиэтиллэр, сиэмэ, туораах мэлиллибитин кэннэ хаалбыт хаҕа, тобоҕо. ☉ Остатки от оболочки зерна после его размола, употребляемые как корм для скота, отруби
Былырыын саас кыһыҥҥыттан ордубут отучча куул уотурба хотоҥҥо хаалбыта. Н. Лугинов
Көтөр аһылыга дуоннаах буолбат, бурдуктаах, уотурбалаах, балыктаах буол да бүтэр. ВМП УСС
Ыанньыксыттар ынахтарын ыахтарын иннинэ уотурбаны, мээккэлэммит оту сылаас ууга булкуйан сиэтэллэр. «ЭК»

туохт. Күүһүҥ тахсыар диэри үлэлээн, хамсанан эбэтэр уһун ыарыыттан сылай-элэй, мөлтөө. ☉ Чувствовать крайнюю усталость, сильно уставать, изнуряться (от непосильной работы, продолжительной болезни и т. п.)
Дойдубун ахтыбытым бэрт буолан, түүннэри-күнүстэри хааман илистибиппин даҕаны. А. Софронов
Оҕотун уонна кэргэнин аһыытыгар илистибит ыарытыган көрүҥнээх эдэр дьахтар …… оһох иннигэр умса туттан олордо. Амма Аччыгыйа
Кинилэр хас да күөлтэн мэлийэн, илистэн, сылайан-элэйэн, Соболоох диэн күөл атаҕар, көҕөн бэркэ түһэр, аһылыктыыр сиригэр киирдилэр. Н. Заболоцкай
Суол куһаҕаныттан көлөҕө дуоннаах таһаҕаһы тиэйиллибэт. Ол да буоллар, көлө илистэн өр барбат, сотору ырар. Эрилик Эристиин

I
аат., эргэр.
1. Синньигэс талаҕы эрийэн оҥорбут кэлгиэ, талах кэлгиэ. ☉ Бечевка, вязка, сплетенная из тонкого тальника
Сулламмыт мастары көпсөнөн эрийэн болуот оҥороллор. А. Федоров. Биир киһи саҥата: — Болуот көпсөтө быһынна, — диэт, сүгэни хаба тардан ылан уһаммытынан барбыта. И. Никифоров
Сохсо үрдүгэр тахсан, көпсөтүн быатын быһа кэрдэн убайын быыһаабыт. И. Сосин
2. Ураһа туруору ураҕастарын (сиэрдийэлэрин) үөһээ өттүнэн холбуур талаҕынан, чэчиринэн эрийэн оҥоһуллубут тиэрбэс. ☉ Кольцо, свитое из тальника или молодой березы, надеваемое на макушку урасы (берестяной юрты) для скрепления жердей. Ураһаларын төбөтүн бөҕө көпсөнөн холбообуттар
3. Ньирэйдэри ындыынан тиэйэн илдьэргэ анаан оҥоһуллубут талаҕынан өрүллүбүт ньолбуһах быһыылаах оҥоһук (моһуонунан улахан корзинаҕа эбэтэр талах тымтайга маарынныыр). ☉ Плетенка из тальника для перевозки телят вьюком (наподобие большой корзины из редко скрепленных между собой тальниковых прутьев). Ньирэйдэрин көпсөҕө уган тиэйэн барбыттар
ср. п.-монг. көбчи ‘тетива, струна; связь, ряд’, бур. хөөбше ‘тетива лука, струна’
II
даҕ.
1. Көрүҥнээх буолан баран тугу да кыайбат, мөлтөх киһи. ☉ Недостаточно сильный при внушительном виде
Күүстээхтэрдиин көрсүһэн Күрэхтэһэр күнүгэр, Көрүҥүгэр быдан тиийбэт, Көлөпүүнэ быа курдук, Көпсө үөдэн буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Аныгы дьон диэхтээннэр, — көпсөлөр буоллахтара дии. Истэрэ-хоойдоро улаханын сөҕүөҥ. Сорохторо миигиннээҕэр икки бүк улахан, суон буоллахтара үһү. «ХС»
2. кэпс. Чиҥэ суох, көпсөркөй. ☉ Рыхлый, неплотный
Көпсө кэбиһиилээх оттон дуоннаах тахсыбат. СГФ СКТ

там гыннар кэпс. — ыйыстан кэбис, иһэн кэбис (үксүгэр арыгыны этэргэ). ☉ соотв. промочить горло (обычно вином, водкой)
Саҥа атастыылар икки кыһыл сыыһын дуоннаах уһатыахтара дуо — начаас там гыннаран кэбиспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
[Сэргэй:] Оттон кыратык там гыннардыҥ да, кэнники, хата, испэт киһини сэмэлиигин, сыҥалаан туран иһэрдэҕин. Л. Габышев. Чэ, уолаттаар, кыратык там гыннарыҥытыый… Улдьаа Харалы. Там да гыммата кэпс. — 1) букатын топпото; төрүт астыммакка хаалла (аһа кыра буолан). ☉ соотв. ни в одном глазу (совершенно не пьян; совсем не наелся)
[Уолаттар] Аҕыйах пиибэҕэ там да гымматылар. Күрүлгэн
Ас барахсан үчүгэй да амтаннаах буолар эбит! Там да гыммата, хата ордук аһыан баҕарда. «ХС»; 2) тугунан эмэ астыммата. ☉ Остаться неудовлетворённым чем-л.. Кини Күннүк Уурастыырап «Лоокууттуун кэпсэтии» диэн хоһоонун нойосуус лап-бааччы ааҕан биэрбитэ
Бэйэтэ поэма саҕа, киһи күннүктээн ааҕыах балачча уһун хоһооно этэ да, там да гымматах курдук туттубута — биир даҕаны тылга уурастаан ылбатаҕа. С. Руфов; 3) кими эмэ тулуппата, киһилээбэтэ (үксүгэр күрэхтэһиигэ). ☉ Легко справляться с кем-л., легко, без усилия побеждать, осиливать кого-л. (в состязаниях)
— Оччугуйун көрүмэҥ, баҕар ити киһиҥ иһигэр буорахтаах ыччат буолуоҕа. — Э-э, суох, көрөн туран, Күүстээх Көстөкүүн кинини там да гыныа суоҕа. «ХС»
ср. узб. там ‘вкус, смак; привкус’

I
1. аат. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ сөбүлээбэти биллэрии. ☉ Чувство недовольства, обиды
Оҕонньор уонна эмээхсин …… кырдьаҕас дьон сиэринэн: «Тоҕо сылдьыбат буоллуҥ?» — диэн күүппүттэрин биллэрэн, хомнорун этэ тоһуйаллар. А. Бэрияк
Үгүстэр хомуруйан, үөҕэн хомнорун этэн саллааттарга хаһыытыыллара. М. Горькай (тылб.)
2. даҕ. суолт. Туохтан эмэ астыммат, ситэ сөп буолбат (үксүгэр киһи санаатын туһунан). ☉ Недовольный, обиженный. Көмөлөһө сатаатыбыт да, киһибит билигин да санаата хом. СТБКТ
♦ Хом санаа көр санаа II
Саша тириэньэрэ кини урукку боччума суох ситиһиилэригэр тэҥҥэ үөрсэр бэйэтэ, бүгүҥҥү өрөгөйүн үллэстибэтэҕиттэн хом санаата. Н. Лугинов
Кини быйыл сэттэ уонус хаарын уулларда. «Кылгастык олордум, кыраны оҥордум» диэн кини хом саныаҕар дьүөрэтэ суох. «Кыым». Хом түс — туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар. ☉ Опечалиться, загрустить
Харбаев иллэрээ киэһээҥҥи ыалдьыттааһынтан санаабыт санаата хом түһэн иһэр. П. Аввакумов
Баһылай үөрбүтүн эбэтэр хом түспүтүн биллэххинэ, туохтанын тута сэрэйэҕин. Н. Лугинов
ср. хак. хом ‘грусть, досада’, бур. хом ‘недовольство’
II
аат. Туох эмэ (хол., иһит) ойоҕосторун үрдүгэ, төһө үрдүк бүүрүктээҕэ. ☉ Высота боковых стен (напр., о посуде). Бу хобордоох хомо кырата бэрт, онон дуоннаах ас киирбэт. СТБКТ. Арыый хомноох иһиттэ булан арыыта ууллар. СТБКТ

аат.
1. Айанныырга, таһаҕаһы таһарга аналлаах икки сыҥаахтаах көлүнэр тэрил. ☉ Сани
Харытыай таһырдьа таҕыстар эрэ сыарҕа тыаһын иһиллиир дьарыктаммыт да, били күүтүүлээх көмө кэлэн быстыбатах. Софр. Данилов
Доромоон арыытын ампаарыттан көтөҕөн киллэрдэ, Сиэҥкэ тахсан сыарҕаттан ыйааһыны киллэрдэ. Күндэ
Хабдьы өрө көтөн иһэн төннөн кэлэн, аны сыарҕа ойоҕоһугар догдос гына түстэ. Н. Заболоцкай
2. Биир сыарҕа тиэйии туох эмэ (хол., от, мас). ☉ Один воз, одни сани чего-л. (напр., сена, дров — якутская мера объёма)
[Байбал:] Дьэ таарыйа оккун көрөн баран хас сыарҕа тахсыыһыгын этиэм. А. Софронов
Кини аны күһүн «Эргиттэҕэ» боппууда бурдук сирин солуур, кыһыныгар сүүс сыарҕа маһы кэрдэр буолла. Амма Аччыгыйа
Биһиги күһүн эрдэ икки оһоххо биэс уон сыарҕа кыстыыр маһы бэлэмниирбит. «ХС»
♦ Сыарҕа сыҥааҕын курдук (тэҥнэр) — тэбис-тэҥнэр, хайалара да чорбойбот. ☉ соотв. ухо в ухо, ноздря в ноздрю (бежать, идти)
Аттар сир ортотугар кэлиэхтэригэр диэри, сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбис-тэҥҥэ хатыһан иһэллэрэ көһүннэ. В. Чиряев
Кинилэр иккиэн биир сыл оскуолаҕа киирбиттэрэ. Сыарҕа сыҥааҕын курдук, тэбистэҥник үөрэнэллэрэ. Н. Түгүнүүрэп. Сыарҕата бытаарбыт — тугу эрэ бириэмэтигэр, кэмигэр оҥорботох, хойутаабыт. ☉ Медлить с чем-л., задерживаться, мешкать
Сылы сыллаан айбатахха Сыарҕабыт адьас бытаарыаҕа. Онон оргууй саҕалыахха, Онтон бэйэтэ барыаҕа. С. Тарасов
Ити, уҥа диэки остуолга олорооччулар сыарҕаҕыт тоҕо бытаарда? Тумарча. Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр — кими, тугу эмэ мэлдьи хомуруйа, сэмэлии сырыт. ☉ Цепляться, придираться к кому-л.; попрекать кого-л. чем-л. (букв. полозья его саней цепляются (за кого-л.))
Саҥара эрэ түстэргин миэхэ сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥнэн биэрэр ээ, сааскар. Болот Боотур
Мин ити биир ынахпар тоҕо эн сыарҕаҥ сыҥааҕа иҥиннэ? С. Ефремов
Киһи кыһыйыах бары сыарҕаларын сыҥааҕа миигиттэн иҥнэр буоллахтара үһү. Ф. Захаров. Сыарҕа үрдүттэн (отун, аһаа) — оту, маһы эбэтэр аһы-үөлү эрдэттэн хаһааммакка эрэ күннээҕинэн олор. ☉ Не иметь запасов (дров, сена, продуктов), жить чем бог пошлёт (букв. с саней топить, кормиться)
Кыһыҥҥы тымныыга сыарҕа үрдүттэн оттор куһаҕан эбит. Болот Боотур
Биир бытаан оҕуһунан алтахтатан күҥҥэ дуоннаах оту тиэйбэт, пиэрмэлэр сыарҕа үрдүттэн сүөһүлэрин аһатан олороллор. В. Протодьяконов
Билигин пиэрмэлэр үгүс хотонноругар от саппааһа диэн суох, сыарҕа үрдүттэн аһатан олороллор. «Кыым»
◊ Ат сыарҕата — аты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Сани, в которые запрягают лошадей
Тэрэнтэй, нэк суорҕаҥҥа сууламмыт, ытаан бэбээрэр кыһыл оҕону көтөхпүтүнэн, көлүллэн бэлэм турар хара ат сыарҕатыгар олоро охсоот, дьиэтин диэки куйаардыбыта. Л. Попов
Мин маннык түргэн ат сыарҕатыгар үйэлээх сааспар иккиһин олорбуппун өйдөөтүм. Эрилик Эристиин. Бүрүөлээх сыарҕа — халыҥ таҥаһынан бүрүллүбүт кыһыҥҥы сыарҕа. ☉ Крытый экипаж, повозка; кибитка
Бүрүөлээх сыарҕанан айаннаан кэллим. Доруобунньа сыарҕа көр доруобунньа. Оҕонньор оту доруобунньа сыарҕатыгар саас-сааһынан уура турда. Н. Габышев. Кыһыҥҥы сыарҕа — кыһын туттарга аналлаах тимир ыллыктаах сыарҕа. ☉ Зимние сани с полозьями с металлическим покрытием
Кыһыҥҥы сыарҕа сыҥааҕа тостубут. Наарта сыарҕа көр наарта. Намчы оҥоһуулаах наарта сыарҕа хаарга сыстар-сыстыбат сыыйыллар, арыт ох курдук субуруйар, арыт хаар туманыгар киирэн көстүбэккэ тыалы кытта тыал буолан көтөр. Т. Сметанин
Саха, эбээн Уот оттон Уруулуу курдук тоһуйбуттар Наарта сыарҕанан, Талыы табанан, Соноҕос атынан, Болбуот көтөҕөн Көмө оҥорбуттар, Күүс укпуттар. С. Зверев. Оҕус сыарҕата — бурҕалдьы олордуллубут, тиит силиһиттэн оҥоһуллубут оҕус көлүллэр сыарҕата. ☉ Бычьи сани с ярмом из лиственничных корней, дровни. Дьиэ таһыгар оҕус сыарҕата турар
□ Сыраан уус уолаттарынаан …… сүөһү сүрэҕин саҕа тимир таастары хомуйан бугул оҥортоон баран муус турбутун кэннэ икки-үс оҕус сыарҕатынан тиэйэн киллэрэр эбит. «ХС». Сайыҥҥы сыарҕа — сайын туттарга аналлаах тимир ыллыга суох сыарҕа. ☉ Лёгкие летние сани без металлических полозьев
Ханнык сыарҕаны оҥоробун. Сайыҥҥы сыарҕаны дуу, кыһыҥҥыны дуу? В. Протодьяконов
Силис сыарҕа көр силис. Холлоҕос эриэн кунаныгар Холуокка мас бурҕалдьытын, Томороон силис сыарҕатын Тоҥхойо көлүнэн Тобуох Соппуруон Соххоно Хонооһойдуун Хотугу күөлгэ, Хотуулаахтык хаамтаран, От кээһэ бардылар. С. Зверев. Сыарҕа ат — сыарҕаҕа көлүллүбүт ат. ☉ Лошадь, запряжённая в сани
Хоту, соҕуруу, илин, арҕаа барар суолларынан сыарҕа аттаахтар сырылата, сатыы дьон чоочурҕаһа турдулар. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр ити курдук ону-маны кэпсэтээт, Лоҥкуудаҕа сыарҕа атынан үлэлии киирдилэр. М. Доҕордуурап. Сыарҕа атаҕа көр атах. Оһох аттыгар сыарҕа атаҕа буолар хатыҥ куура турар
□ Кини [Буокай оҕонньор] сыарҕа атаҕа буолар маһын мүлүрүччү кыспыт, …… ханан да киһи илиитэ сыстыбат гына ньалҕарыппыт. А. Сыромятникова. Сыарҕа кыһаҥата — сыарҕаҕа, элбэх таһаҕас тиэйилиннин диэн, эбии оҥоһуллубут өйөбүл мас. ☉ Дополнительные продольные жердины с обеих сторон саней, предназначенные для увеличения груза. Сыарҕа кыһаҥата от үрдүгэр сытар. Сыарҕа от — тиэйии кээмэйин өйдөбүлэ (урукку кэмҥэ от хомуурун тиэйиинэн ааҕаллара: биир тиэйии — сыарҕа от). ☉ Воз сена как мера (в старину оценка объёма заготовленного сена производилась в возах, напр.: один воз сена)
Билигин биирдии сыарҕа оту биирдии ынах айаҕар биэрэр, бу туох үлүгэр алдьархайай, биитэр бүтүн алаас куортамыгар биэрэр. МНН
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Былыр алтасэттэ сыллааҕыта Сэмэн Нээстэр оҕонньортон сыарҕа аҥаара оту ылбыт эбит. Бэс Дьарааһын. Тэҥн. тиэйии. Сыарҕа сыҥааҕа — инники өттө иэҕиилээх, үксүн хатыҥ мастан оҥоһуллар сыарҕа саамай сүрүн уонна халтарыйар чааһа. ☉ Полоз
Саха оҕонньотторун кытта үгүс хайыһары, элбэх сыарҕа сыҥааҕын иэҕистим ини. Амма Аччыгыйа
Кини [Баанча] титирэстээбит сөмүйэтинэн сыарҕа сыҥааҕын хайдыбытын үүттүү олордо. Л. Попов. Сыарҕа сэриитэ — от тиэйиллэр сыарҕатыгар кэккэлэччи туора ууруллубут мастар. ☉ Жердины, сложенные поперёк саней для перевозки сена
Хас да кураанах от күрүөтүн аастылар. Арай күрүө тоһоҕолорун тоһута тардан ылан, сыарҕа сэриитигэр эптилэр. Ф. Захаров. Сыарҕа таба түөлбэ. — биир турку таба, бииргэ холбоммут икки таба. ☉ Одна оленья упряжка, пара оленей
Кыһыҥҥы Ньукуолун саҕана мин икки сыарҕа табанан Дьааҥы куоратыгар баран истим. Н. Неустроев
Уон биэс сыарҕа таба сөп буолуо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Уучах сэтиилээх биир сыарҕа таба. Болот Боотур. Сыарҕа тайаҕа түөлбэ. — табаны салайан биэрэр уһун мас, таба үүрэр күрэй. ☉ Шест для понукания оленей, хорей
Бу диэки сыарҕа тайаҕа кылгас буолар: талахтан оҥороллор. СТТТ. Сыарҕа <суолун> туруута — хаар түһэн, сыарҕанан сылдьар кэм буолуута. ☉ Время, когда открываются зимние санные дороги
Мин аны күһүн сыарҕа турдаҕына эрэ барабын. Болот Боотур
Үрэхтэр муустара тоҥмута, сыарҕа турбута аҕыйах хонно. Бэс Дьарааһын
Күһүн сыарҕа суола турарын аҕай кытта Сергей Иванович уокуругу кэрийэ, ыарыһахтары эмтии айаннаабыта. И. Федосеев. Тэҥн. суол туруута. Сыарҕа хаара — сыарҕа сылдьарыгар сөптөөх халыҥ хаар. ☉ Слой снега, позволяющий ездить на санях
Хаар түһэн никийэн кэбистэ. Түһээри түһэн өлгөмнүк түстэ, сыарҕа хаара, кыстык хаар. Болот Боотур
Оҕонньор сыарҕа хаара алдьаныан арыый иннинэ манна көһөн тахсар идэлээх. И. Гоголев
Ыкса күһүн дьыл хойутаан кэлэн, урут сыарҕа хаара түһэр кэмигэр сир хара турбута. Кэпсээннэр. Сыарҕа ыйа — алтынньы ый (кыстык хаар түһэн сыарҕанан сылдьыһыы буолбут кэмэ). ☉ Санный месяц — октябрь (время, когда начинается езда на санях). Сыарҕа ылаҕа — хара үөттэн оҥоһуллар сыарҕа сыҥаахтарын атахтарын туттарыы талах. ☉ Поперечные скрепы саней, сделанные из чёрной ивы
Ол сылдьан арай Болот атаҕа, кырдьык, хаар анныгар туохха эрэ кэлэн иҥнэ түстэ. Хаһан таһаарбыта, эргэ сыарҕа ылахтара буоллулар. Н. Заболоцкай. Таба сыарҕата — табаны көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут сыарҕа. ☉ Оленный возок
Тайах муоһа күрдьэххэ олорон баран, состорон дьурулаатахха син биир таба сыарҕатыгар иһэр курдук сананаҕын. Н. Тарабукин (тылб.). Ыт сыарҕата — ыты көлүйэргэ анаан оҥоһуллубут чэпчэки сыарҕа. ☉ Собачий возок
Уон ыт сыарҕата хоту дойдуну уҥуордаан Дьокуускайдаан иһэр. А. Алдан-Семёнов (тылб)
ср. алт. шырка ‘волокуша, посредством которой перевозились грузы на верховых животных’, хак. соор ‘сани’, монг. чарга, бур. шарга ‘сани; санки, салазки’