туохт. Дууска суун. ☉ Принять душ. Куйааска сөрүүн уунан дуустанар үчүгэйин!

туохт. Босхо бар, хамсаа. ☉ Расхлябаться, разболтаться, ослабеть, расшататься
Ачыкы иитэ холкуҥнаан хаалан, ачыкы киһи хоҥоруутуттан аллара сулбуруйан түһэр үгэстээх. ДьХ
Дууска холкуҥнаабатын диэн укка олоруутугар урут туос кыбыталлара. ПАЕ ОСС

иҥиннэр диэнтэн төхт
көрүҥ. Онтукаларын [ачыкытын тааһын] түннүк диэки ыйдаҥардан кыҥастаһан баран, дуускаларын аа-дьуо кулгааҕар иҥиннэртээбитэ уонна, эмиэ халты көрөн олорон, сэниэтэ суох …… саҥарбыта. Софр. Данилов

тэл I диэнтэн бэй., атын
туһ. Тобурахтаары турар туман былыттар тоҕута тэлиллэн долгулдьуһа уһуннулар. Эрилик Эристиин
Намырыын уу үрдэ тэлиллэр. Л. Попов
«Дуусканы тирииттэн тэлиллибит быанан баайар ордук, хайа да диэки хамсаппат», — диир. ПАЕ ОСС

1. халбаҥнаа диэнтэн дьаһ. туһ. Тыылаах киһи, бу дойдулуу чараас оҥоһуулаах синньигэс халбархай тыыны биллэр-биллибэттик халбаҥнатан, эрдэн чалымнатан, субу тиийэн кэллэ. Н. Габышев
   Хотуур төбөтө умса түһэр эбэтэр өрө көрөр буоллаҕына, дууска баайыытын халбаҥнатан тэҥнэниллэр. ПАЕ ОСС
   Остуолу халбаҥнат. ЯРС
2. көсп. Уларыт (хол., эппит тылгын, санааҕын). ☉ Изменять что-л. (напр., мнение)
   Бэйэбин кытаанахтык туттуохха. Дьон өйүн-санаатын халбаҥнатар сылтаҕы биэримиэххэ. Болот Боотур
   «Петя, доҕоор, эһиил университекка киирэр санааҕын халбаҥнаппат инигин?» — диэн ыйытар Балаҕанныырап Петя Ивановтан. С. Никифоров

аат., эргэр.
1. Ыраахтааҕы былааһын саҕана, сиринэн туһанар иһин судаарыстыбаҕа биэрэр төлөбүр, түһээн (үксүгэр түүлээҕинэн – кииһинэн, саһылынан төлөнөрө). ☉ В старину: полная подать за пользование землёй, ясак.
2. Сир үллэһигэр ким туох өлбүгэни төлүүрүнэн тиксэр өлүү ходуһа (саһыл өлбүгэҕэ орто үүнүүлээх ходуһа, киис өлбүгэҕэ — бастыҥ ходуһа). ☉ В старину: надельный сенокосный участок (пай)
Бу хочо, уон алта күрүөлээх сир – бүтүннүүтэ Никифоров кинээс өлбүгэтэ. М. Доҕордуурап
Баайдар-тойоттор бастакы «кылаастаах» өлбүгэни анаталлара, ол орто өлбүгэттэн икки төгүл, оччугуй өлбүгэттэн түөрт төгүл улахан буолара. И. Аргунов
Сири киис өлбүгэ, саһыл өлбүгэ диэн ааттаан үллэстибиттэр. «ХС»
◊ Дуус өлбүгэ — сири кылааһынан туттуу саҕана саамай кыра өлбүгэ сир. ☉ Подушный надел
Былыр биир өлбүгэ солкуобайтан эрэ тахса харчы буолар. Өлбүгэ аҥаара дуус өлбүгэ диэн баара. Ол дууска биэс уон харчы буолар этэ. Саха сэһ. II. Киис өлбүгэ – ыраахтааҕы саҕана, сиринэн туһанар иһин судаарыстыбаҕа кииһинэн бэриллэр түһээн. ☉ Соболиный ясак, ясак соболем
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһээни, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
Бу Солук Баатыр үйэтигэр нууччалар аан бастаан сахаларга киис өлбүгэни түһэрбит кэмнэрэ эбит. Багдарыын Сүлбэ. Саһыл өлбүгэ – ыраахтааҕы саҕана сиринэн туһанар иһин судаарыстыбаҕа саһыл тириитинэн бэриллэр түһээн. ☉ Ясак, даваемый лисьими шкурками.
монг. өглигэ

даҕ.
1. Иэҕэн оҥоһуллубут. ☉ Гнутый, изогнутый
Биир хайыһара иэҕиилээх күөнүн төрдүнэн тас араҥата көбүс-көнөтүк быһа баран хаалбытыгар хаар кыбыллан, синньигэс дьураа тардыллыбыт. Амма Аччыгыйа
Кини сиһэ олус көнөтө бэрт этэ, моойдуун, кэтэхтиин барыта биир күдьүс буолан, киил мас биитэр иэҕиилээх хайыһар курдук чинэччи тарда сылдьар эбит. Н. Заболоцкай
Иэҕиилээх дуусканы Эпсэри туттарабын. Баал Хабырыыс
2. көсп. Хайа эрэ диэки халыйыылаах. ☉ С уклоном в какую-л. сторону
Маппый, кырдьык, «ойуур оскуолатын» баһылаабыта, ол гынан баран, ити баһылааһына бэйэтин эрэ туһатыгар ордук иэҕиилээх буолбута. П. Аввакумов

сущ.
дууһа

1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ

сууттаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Өлбүт дьон саарыстыбаларыгар дууһа эрэ барыта түбэһэр буолбатах: Осирис өлбүт дьон дууһаларын сууттаталыыр эбит. КФП БАаДИ