1. далёкая лёгкая дымка; марево; киэҥ унаар хочо широкая долина, подёрнутая лёгкой дымкой; күөх унаар синее марево; далёкая синяя дымка (в летний зной); 2. 1) длинный; унаар салама уст. длинный волосяной шнур (натягиваемый в священных местах, на деревьях); унаара биллибэт уу безбрежная вода; 2) перен. продолжительный; длинный; унаар куйаас продолжительная жара; 3) перен. протяжный, медленный, тягучий; унаар ырыа протяжная песня.

нареч. 1) медленно, плавно и высоко (тянуться, виться —о дымке); отуу буруота унаарыччы таҕыста высоко вьётся дымок от костра; 2) протяжно, заунывно (напр. петь); унаарыччы ыллаа = петь протяжно; 3) перен. задумчиво (смотреть); унаарыччы көр = смотреть задумчиво.

I
туохт. Ыраахтан эбэтэр хараҥаҕа маҥхайан, сырдаан көһүн. ☉ Неясно белеть, смутно просвечивать издали или в темноте (о чём-л. белом)
Күөл мууһа, күөх халлаан курдук көҕөрөн, тунааран көстөр эбит. Н. Заболоцкай
Сүөдэр оргууй төбөтүн өндөтөн көрбүтэ — ийэтин оронун сыҥаһатыгар хараҥаҕа маҥан таҥас тунаарара. П. Аввакумов
Хаар үрүттэммит үүт курдук тунаарар. А. Фёдоров
ср. каракалп. түнериу ‘мрачнеть, помрачнеть’
II
1. аат. Туох эмэ сырдаан көстүүтэ. ☉ Лёгкая, застилающая что-л. пелена, дымка
Күөх хонуу үрүҥ тунаарынан бүрүллэн көстөр. П. Аввакумов
Халлаан оройо күп-күөх тунаар, онтон саҕахха намтаан истэҕин ахсын кылбайдар-кылбайан тымныынан тыйыһырбыт. Э. Соколов
Туундара! Эргиччи хаар да хаар, уҥуоргута-улаҕата көстүбэт үрүҥ тунаар! ГНА ТС
2. даҕ. суолт. Сырдаан көстөр. ☉ Застилающий пеленой, дымчатый
Куораты үрдүнэн эмиэ да былыт, эмиэ да туман — тунаар күдэн ыйаммыт этэ. Далан
Туруук хайа тумсугар Тунаар буруо унаарыйда. Эллэй
Тунаар толооннору үрдүлэринэн туйаарар чыычаахтар туойан дьырылаттылар. Д. Таас

сов. что 1. (покрыть туманом, дымкой и т. п.) күдэнинэн бүрүй, туманынан сап; затуманить горизонт саҕаҕы күдэнинэн сап; 2. бүөлээ; слёзы затуманили мне глаза хараҕым уута харахпын бүөлээтэ; 3. перен. (сделать непонятным) туман оҥор, бүдүгүрт, бутуй; затуманить смысл ис хоһоонун бүдүгүрт.

сов. 1. (покрыться туманом, дымкой и т. п.) кудэннир, туман буол, саппаҕыр; 2. (о глазах) туман буолан хаал, бүөлэн; глаза мой затуманились слезами харах-тарым ууланан туман буолан хааллылар; 3. перен. (стать непонятным) туман буол, бүдүгүр, бутулун.

несов. 1. (тлеть, гореть) буруолаан умай; 2. (выделять пар, дымок) бургучуй, буруолаа; вулкан курится вулкан бургучуйар.

унаарыс гын = момент, от унаарый=; күөх буруо унаарыс гынна мелькнул синий дымок.

бур-бур буруо небольшие клубы дыма; бур-бур буруо тахсар клубится дымок (т. е. недалеко жильё).

I
туохт.
1. Оргууй аҕай биир тэҥник сыыйылла үөһэ диэки уһун (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Медленно и плавно подниматься вверх (о дыме, тумане)
Алаас тула өттүттэн түптэ буруота унаарбыт. С. Данилов
Тарпыт табахтарын буруота үрдүлэригэр кыра былыт буолан, унаара устаҥныы сылдьар. А. Сыромятникова
Онно-манна отуулар күкээркэй буруолара күөх халлааҥҥа унаара уста турдулар. А. Бэрияк
2. Чараас буруонан бүрүллүбүт курдук тунааран көһүн. ☉ Подёрнуться лёгкой дымкой, туманом
Оччоҕо ол көстөр мырааммыт Күөх торҕо өҥүнэн унаарыа. Күннүк Уурастыырап
Унааран көһүннэ ахтар сайылыгым, Түптэтин буруотунан өрө күдээрийэн. Л. Попов
Күөх төлөн тунаарар Кэрии тыа кэтэҕэр Солко долгуннуу унааран Ситтэ сир симэҕэ. Баал Хабырыыс
3. Кыра тыалтан чуумпутук, холкутук, нус-хас долгулдьуй (уу ньуурун, үүнээйи туһунан). ☉ Спокойно, безмятежно колыхаться от лёгкого дуновения ветра (о водной глади, о растениях)
Ол үрэх уҥуоргу өттө урут бүтүннүү араҕас көмүс подсолнуҕунан, сэлиэһинэй бурдугунан уйаара-кэйээрэ суох унааран олорор буолара. Суорун Омоллоон
Онно, сыһыы толооҥҥо Бурдук буһан саһарда, Долгун курдук унааран Оргууй аҕай тыалырда. С. Васильев. Өрүстэрдии унаара Үрэх уута устар. Н. Туобулаахап
4. Киһи хараҕа ыларын тухары киэҥнэлэмэн буолан нэлэһийэн сыт (киэҥ иэннээх сыһыы, толоон, халлаан туһунан). ☉ Занимать необозримое широкое пространство, простираться
Устатаулаҕата көстүбэт Унаарар Улуу киэҥ сыһыы Айгыр налыр киистэлээх Аарыма Арыы дууп ойуур. С. Васильев
Баар буолбут ыраах саҕахха Тиийэ унаарар бааһына. Бу кэлэн күндээрийэр харахха Буһан эрэр бурдук долгуна. Р. Баҕатаайыскай
Халлаан, көҕөрө унааран, үрдүк да үрдүк. П. Аввакумов
5. көсп. Наҕыл, холку куоласкынан саҥар. ☉ Говорить спокойным, мягким голосом
«Суун, Тиихээн, чэйдиэхпит, бастакы оҕурсуу амсайыахпыт», — Мотуруона кулгааҕы сымнатар намыын саҥата тэпилииссэ диэкиттэн унаарда. Э. Соколов
6. көсп. Бытааннык, холкутук, аа-дьуо аас, уһун (күн-дьыл туһунан). ☉ Медленно, неторопливо идти, течь, тянуться (о времени)
Ол күнүм унааран бүппүтэ, Билигин эн суоххун, дьэ, сэгээр. Эллэй
Эйэ илгэтинэн тыынар, Күөх саас сыллара унаардыннар. И. Эртюков
Сүрдээх үчүгэй түүл курдук Ол саас унааран ааспыт. Баал Хабырыыс
7. Туохтан да ымыттыбат, долгуйбат курдук холкутук туттан тугу эмэ гын. ☉ Делать что-л. спокойно, безмятежно, бесстрастно
Сүрэҕи нүөлүтэ көрөр Сүрдээх үчүгэй харахтар Уоттарын сахпакка эрэ Унаара көрөр буолбуттар. И. Эртюков
II
1. даҕ.
1. Устата-улаҕата көстүбэт, тунаарыйа дьиримнээн көстөр. ☉ Широкий, ровный, простирающийся вдаль, подёрнутый лёгкой дымкой
Унаар байҕал обургу Уотунан өрө уһуурда, Оонньуу-көрүлүү долгуйда. Эллэй
Уҥуоргуттан иһэр киһи Отон саҕа оччоон көстөр Кэтит унаар хочотугар Кэбиһии бара турар. Д. Апросимов
Мин бэйэм да билбэппин, Ол унаар толооннортон Ордороро сүрэҕим Улуу тойон Мүрүнү. Дьолбут к.
2. Уһун, субурхай. ☉ Длинный, протяжённый
Унаар саламаны тартылар. П. Ойуунускай
Түүлээх дөлөҕөһүн сэлэтин Төргүүтүгэр баанна. Тоҕус былас уһуннаах Унаар салама улкумдьутун тутуурданна! Саха фольк. Лоҥкууда бөһүөлэк унаар уһун уулуссатын кылбаа маҥан остуолбалар кырылаччы туран киэргэттилэр. М. Доҕордуурап
3. Биир тэҥ холкутук, бытааннык үөһэ диэки тахсар (буруо, туман туһунан). ☉ Поднимающийся вверх медленно и плавно; спокойно, мягко курящийся (о дыме, тумане)
Ыылаах тиэргэн ыраатта, Дьоллоох тиэргэн тунуйда, Унаар түптэ олохсуйда. Саха нар. ыр. II
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас үрдүгэр Унаар буруону субуйда. С. Васильев
4. Туох да сүпсүлгэнэ суох, холку, чуумпу, сынньалаҥ (хол., киэһэ, түүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, спокойный, без суеты и тревог, размеренный (вечер, ночь)
Тыалар, сирдэр тыын ыланнар Унаар түүҥҥэ Уһун күҥҥэ Наҥнастылар, Налыстылар. И. Эртюков
Уоттаах куйаас уостуута, Унаар киэһэ буолуута Тиэргэннэргэ субуйбут Буруо сыта тунуйбут. С. Тимофеев. Оҕо аймах мунньустар Күөх айылҕа тапталыгар, Уонна үрүҥ түүн устар Унаар солко туналыгар. А. Бурцев
5. көсп. Өр кэмнээх, уһуннук турар (хол., уһун куйаас туһунан). ☉ Продолжительный, долгий (о жаре)
Үтүө дьыл өҥөйдө, Унаар куйаас оонньоото, Күдэн куйаас көрүлээтэ, Сиэрэй сэбирдэх силигилээтэ. Саха фольк. Улуу дойдум уһуктубут, Оһуор ойуу хамсаабыт, Унаар куйаас уолуйбут. С. Зверев
Унаар куйаастар буолаллар, Уһун ардахтар куталлар. С. Васильев
6. көсп. Наҕыллык иһиллэр, бытаан, холку, нарын (ырыа, муусука туһунан). ☉ Протяжный, медленный, тягучий (о песне, музыке). Иэйиим күөдьүйэн, күүһүрэн, Курус да буоллар дьол түстээх Унаар ырыа үөскүүр аргыый. Түһүлгэҕэ т.
2. аат суолт.
1. Салгын сылыйан саҕах, халлаан буруолаах курдук буолан тунаарыйан көстүүтэ. ☉ Лёгкая дымка, синеватый (иногда сизый) туман, появляющиеся с наступлением тёплых дней, марево
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Билигин саас саамай үчүгэй кэмэ — сир дойду ситэн-силигилээн, күөх унаар урсуҥҥа сууланан, уста-долгуйа турар. А. Бэрияк
Халлаан кытта көҕөрүмтүйэ тунаарбыт. Кырдьаҕастар унаар түспүт диэччилэр. Быһата, сааскы салгын самнаархай кэмэ. Ити аата саас кэлиитэ. ВН СС
2. Киһи хараҕа ылар бараммат биир көстүү. ☉ Безбрежные дали, необозримо широкое пространство
Өртөн ыла эриэккэс Биир баҕа санаалаахпын, Аарыма бэс буоламмын Лена чэлгиэн унаарын Харабыллаан, манаан туруом. Н. Тобуруокап
Хамсаабат тунал салгын, Долгуйбат уу унаара, Үчүгэйиэн ыам ыйын Киэһэтэ сиргэ баара! И. Гоголев
ср. монг. унийар, бур. уняар ‘дым; дымка, туман, марево’

I косуля.
II : туртас гын= момент. от туртай = внезапно, вдруг забелеть, показаться — о чём-л. белом; саа буруота туртас гынна вдруг показался белый дымок выстрела.