сыһ. Үөрүүлээхтик-көтүүлээхтик, кыайыылаахтыкхотуулаахтык. ☉ Торжественно, успешно, триумфально
Өрөгөйдөөхтүк сылдьарга алгыыр сылаас сымнаҕас хаһыылар унаарыстылар. Амма Аччыгыйа
Кини [Сметанин] баһархай айар талаана өрөгөйдөөхтүк сайдар суолугар дьэ саҥардыы киирэн иһэн, 1947 сыллаах сайын ыалдьан өлбүтэ. Софр. Данилов

сырдьыгынаа диэнтэн дьаһ
туһ. Кирпииччэ оһоххо биир сып-сытыытык көрбүт улахан эмээхсин алаадьы буһаран сырдьыгыната турар. Айталын
[Үөһүктэн Бөҕүлүк удаҕан] Үс сүүмэх кылы оройуттан үргээн ылан, Уотугар быраҕан сырдьыгынатаат, ол буруотун кытта …… Унаарыс гынан хаалла. ТТИГ КХКК
Гараас таһыгар ким эрэ тимири сыбааркалаан сырдьыгыната турарыгар матасыыкыл кэлэн хорус гына түстэ. ЕХД КТ

даҕ.
1. Кылбаччы сытыыламмыт, сытыы биилээх. ☉ Точеный, наточенный, острый
Арҕаа халлаан дьайыҥа Аалыылаах батыйа кылаанын курдук Кыҥкыныы кылыһыйа кыыста. Саха фольк. Таптыыбын: аалыылаах эрбиибит тииһинии Арыаллаан көстөөхтүүр арҕааҥҥы тыаларгын! С. Васильев
[Мин дьоннорум] охторо буоллар оҥоһуулаах, Саадахтара аһаҕас, Саабылалара аалыылаах. ИСТКТ
2. Игиинэн аалбыт курдук килбэчигэс (үксүгэр тимир өҥүн туһунан). ☉ Блестящий, сверкающий (обычно о блеске металла)
Уһун дьиэ Аанын арыйа тарпыппар, Аалыылаах тимир иэччэх Аҥаатта түстэ. С. Васильев
Эрдэ да, сорох дьиэлэртэн хайыы-үйэ хойуу буруолар көмүс аалыылаах мэндэгэ халлааҥҥа хороһо унаарыспыттар. Н. Габышев
Ойоору оҥостуммут омунугар — Куоһуулаах Кулугуруур хоолдьуга куһуурда, Аалыылаах Алтан таһаа арҕаһа айаарда [сөмөлүөт]. С. Васильев
♦ Сүрэх-быар аалыылаах — киһини куруук эрэйдиир, ааспат-арахпат ыар санаалаах, мунчаарыылаах. ☉ Имеющий тяжелые думы, причиняющие постоянные страдания (горе, печаль, угнетенное состояние, угрызения совести и т. п.)
Баҕар, кини дьиэтигэр-уотугар үгүс сүрэх-быар аалыылаах, мунчаарыылаах буолуоҕа. Суорун Омоллоон

1. даҕ. Сырыынньа, иҥнэри, туруорута суох. ☉ Покатый, пологий
   Суол кытыытынан ньыла халдьаайыларга сир тиэрэллэр, буруонан унаарыспыт солооһуннарга төҥүргэс түөрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Барбахтаатын кытта, ньыла сыырдаах, хомустаах уһун күөлү кыйа улахан суол арҕааттан киирдэ. «ХС»
   Булчут биис уустарын …… туос ураһалара туругурбуттар, ньыла толоон тиэргэннэрэ тэнийбиттэр. ПНС МБХ
2. аат суолт. Туох эмэ иҥнэритэ, сырыынньата. ☉ Покатость, пологость чего-л.
   Халдьаайы ньылатынан тэмтэрийэн, сүүрдэр сүүрэ турабын. Амма Аччыгыйа
   Ньылассын, сыһыарыытын араардахпына, ньыла диэнэ хаалар. Бу бэркэ билэр, ис суолтатын өйдүүр тылбыт. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Ньыла көт (түс) — бэрт буола сатаан илин-кэлин түс, ньылаҥнаа. ☉ соотв. стоять на задних лапках перед кем-л.; ломать шапку перед кем-л.
   Ньыла көтөр дьону мин Билээхтиибин кимнээхтэрин: Ити кинилэр эккэлииллэр Дуоһунастаах сэксээлэҕэр. Айталын
   Испирдиэҥкэ киитэрэй, биригэдьииригэр араастаан ньыла түһэр, дойдутуттан кэһии бөҕөнү таһар. Э. Соколов
   Устин Устинович …… үрдүк дуоһунаска үлэлиир кимиэхэ баҕарар ньыла көтө сылдьар «айылҕалаах» киһинэн биллэр. «ХС»

аат.
1. Кэрдиллибит, эрбэммит мас төрдө, чөҥөчөк. ☉ Торчащий остаток срубленного или спиленного дерева, пень, пенёк
Суол кытыытынааҕы ньыла халдьаайыларга сир тиэрэллэр, буруонан унаарыспыт солооһуннарга төҥүргэс түөрэллэр. Амма Аччыгыйа
Билигин тыа иһигэр биир сыллааҕыта эрбэммит төҥүргэскэ олоробун. ИИФ ИДЫК
2. Туох эмэ тобоҕо, ордон хаалбыт тооромоһо, төрдүгэһэ (хол., өр туттуллан, умайан, алдьанан). ☉ Остаток чего-л. (напр., дома), огрызок (напр., карандаша), обрубок (напр., дерева)
Оскуола тутуутун үөрэҕэ суох, харандаас төҥүргэһин силинэн илитэ-илитэ лабах буолбут кумааҕы туомугар бэйэтэ эрэ билэр гына тугу эрэ бэлиэтиир токур, хатыҥыр оҕонньор Маастар Махсыым салайбыт. Далан
Кэтириис, хоруорбут хардаҕас төҥүргэстэрин үөттүрэҕинэн холботолоон баран, эбии хардаҕастары уурбутугар балаҕан иһэ сырдыы түстэ. Н. Якутскай
Бокуонньук билигин дьиэтин төҥүргэстэрэ эрэ ордон хаалбыттар, бу балаҕан уҥа өттүгэр чочоруһан көстөллөр. Н. Заболоцкай
3. бот. Үүнээйи кыра силистээх эбэтэр силистэнэн эрэр умнаһын төрдө; үүнээйи умнаһа. ☉ Основание стебля растения, пускающего корни; стебель растения
[Москва учуонайдара — саха эдэр натуралистарыгар:] Эһиэхэ араас сиэмэлэри уонна төҥүргэстэри, итиэннэ олору хайдах үүннэрэр туһунан сорудахтары ыытабыт. И. Данилов
Киһи сиир тэллэйдэрэ …… бары сэлээппэлээхтэр итиэннэ төҥүргэстээхтэр. КВА Б
♦ Өтөх төҥүргэстээх, сурт кэриэстээх (буолуохтаах) көр өтөх
Сурт кэриэстээх, Өтөх төҥүргэстээх, Тэлгэһэ чэрдээх, Эрэйдээх кэскиллээх, Сор кэпсээннээх — Мин эрэйбин иэстэһэр буолуоҕа! С. Зверев. Өтөх төҥүргэһэ <сурт кэриэһэ> — ким эмэ оҕото-уруута, кэннигэр хаалар, тэнитэр-ууһатар ыччата. ☉ Продолжатель рода, потомок
Бу орто дойдуттан арахсарбытыгар өтөх төҥүргэһэ, сурт кэриэһэ суох хаалбат — биһигини оҕолорбут солбуйаллар. Софр. Данилов
Ити соҕотох оҕом дии, өтөҕүм төҥүргэһэ. «Чолбон». Туба кижи төҥөч, алт. төҥөш, каракалп. дүҥге, карач.-балк. тенгертке