бурҕай диэнтэн төхт
көрүҥ. Дьаамнаах киһи моонньун ыгдаччы туттан, тыалы күлүктүү олорон, икки ытыһын иһигэр уматыллыбыт испиискэнэн табаҕы уматан, тыал хоту аһыы буруо бурҕайталаата. Эрилик Эристиин

аат., истор. Марксистскай түөрүйэҕэ олоҕуран сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар Россияҕа төрүттэммит большевистскай баартыйа чилиэнэ. ☉ Большевик, член большевистской партии России
Бассабыык күүһүн дьэ мин бэркиһээтим. Били үүтүкчү ырыаҕа ылланарын курдук. Дьэ, хайаан да хотуулаах, хоннохтоох дьон эбит. Суорун Омоллоон
Байҕал уута барылыы баалланар. Бассабыыктар эмиэ оннук бараммат күүстээхтэр. Күннүк Уурастыырап
[Дмитриев – Дьаамнаах эмээхсинигэр:] Ыл, эмээхсин, этэ тарт. Оҕонньоруҥ бассабыыгы ханна саһыарда? С. Ефремов

бүт диэнтэн дьаһ
туһ. Өрө дабайыыларын бүтэрэн, сис дьогдьоотун таҥнары атын аппа баһын диэки сыҕарыйан истилэр. Эрилик Эристиин
Өлөксөөс түөрт сыл үөрэнэн, Ленинградка медицинскэй институту бүтэрэн баран, анабылын ылан, дойдутугар, Саха сиригэр, баран испит. А. Бэрияк
Табаарыс начальник, мин пограничнай сулууспаны билбэппин, Байыаннай оскуоланы бүтэрбитим. Н. Якутскай
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Хата, билигин били үрүҥ тойотторо кэлэн тоҕо бассабыыгы эппэтигит диэн, дьэ, бүтэрэллэрэ буолуо. С. Ефремов

(БАРЫТА, БАРЫ) түмэр солб. аат. Ханнык баҕарар киһи, киһи барыта. ☉ Кто угодно, кто бы то ни был
Кур сылгы баһын уҥуоҕуттан ким барыта куттанар үһү. Суорун Омоллоон
Ким бары мичээрдиир, Ким бары мэниктиир, Дьон бары айхаллыыр. П. Тобуруокап
[Дьаамнаах эмээхсинэ:] Биһиэхэ саалаах ким баҕарар тойон. С. Ефремов

тыаһы үт. т. Улахан ыт быһыттаҕастык үрэр саҥата («ньах» диэннээҕэр бүтэҥитик иһиллэр). ☉ Звукоподражание отрывистому лаю крупной собаки, пса (звучит более грозно, глуше, чем ньах)
[Дьаамнаах:] Таҥара баарына, бүгүн ыт да «ньаҥ» диэн ааспата. С. Ефремов
[Ыт] уҥа-хаҥас сэллэрийэр. Кэлэн ааһар массыынаны Кэнниттэн эккирэтэн үрэр: — Ньаҥ-ньаҥ, куоттаҕа сааттааҕын, Ньачаас үүрэн кулуһуннаатым. Р. Баҕатаайыскай. Тэҥн. ньах

туохт., кэпс. Өй-санаа өттүнэн көтөҕүлүн, өрүкүй, долгуйа үөр. ☉ Впадать в радостное возбуждение, быть в приподнятом настроении, воодушевляться
[Вронскай] чуо дууһаҕа баар суолунан өрүкүдүйэн суруйуу баар буоларын кини өйдүөн сатаммат этэ. Л. Толстой (тылб.)
Бу эдэр дьаамнаах киһи итиччэ үлүгэр омуннаахтык сонурҕаабытыттан мин эмиэ дьиибэтик өрүкүдүйэн сэһэргэһэн киирэн барбыппын бэйэм да билбэккэ хааллым. В. Короленко (тылб.)

I
тиэр I диэнтэн атын
туһ. Моҕой хаҕын устарыгар тириитэ кэлимник тиэриллэн түһэр. ББЕ З
II
тиэр II диэнтэн атын
туһ. Дьаамнаах киһи саҥа тиэриллибит бурдук сирин хат-хат эргиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Холкуос аайы, нэһилиэк аайы Кырдал кырылаччы тиэрилиннэ. С. Васильев

сыһ.
1. Наһаа тиэтэйэн, ыгылыйан. ☉ Спеша, второпях
Тоҥуйдук туттан аттыбынан Ааһаллар дьоннор ыксаан. Н. Харлампьева
Таһырдьаттан Дьаамнаах эмээхсинэ ыксаан киирэр. С. Ефремов
2. Туохтан эмэ уолуйан, айманан. ☉ Теряясь от неожиданности, испытывая беспокойство
Билигин ытыа! Ыксаан кини саатын туора астым. И. Гоголев
Дьоно ыксаан бырааһы ыҥырдылар. А. Фёдоров
Маша эмиэ да эрэйин-муҥун барытын санаан, ыгыллан, ыксаан ылар. М. Доҕордуурап

даҕ., көсп. Туох эмэ (үксүгэр, куһаҕан) буоларыгар төрүөт, сылтах буолар. ☉ Служащий причиной чего-л., поводом для чего-л. (преимущественно дурного)
Мин, Арастаал үлүгэр быалаах, Үүнүүлээх оту үллэччи тиэйэн, Өлүүгэ түстүм... Эллэй
[Дьаамнаах:] Михаиллаах Тоҕо төннүбэтэхтэрэ буолла, өлөр быалаах буоллахтара. С. Ефремов
◊ Быалаах кинигэ эргэр. — улахан суолталаах испииһэги суруйар сурунаал (быанан тиһэ анньан баран сургуустаммыт лиистэрдээх). ☉ Штрафной журнал
Таҥара дьиэтигэр быалаах кинигэҕэ астарарга тээтэҕэ уон биэс буут дьаарыссаны бэриллэр. Эрилик Эристиин. Быалаах кэрэмэс — орохтоох систээх кэрэмэс саһыл. ☉ Сиводушка (помесь черно-бурой и рыжей лисицы) с поводом (полосою) на спине
Кыһыл саһыл кыалыктаах, хара саһыл хаппардаах, Быалаах кэрэмэс кымньыылаах Ойдоох буурай оонньуулаах Баай Барыылаах Тойон эһэм! Өксөкүлээх Өлөксөй

аат., суут-сок.
1. Силиэстийэҕэ эбэтэр суукка (буруйданааччыны, туоһуну, эмсэҕэлэнээччини, уорбаланааччыны) буруйу оҥоруу түгэнин чуолкайдаары ыйыталаһыы. ☉ Допрос
Романов, эн доппуруоска ыҥырыллаҕын. Амма Аччыгыйа
Миигин саа луоһунан кэнэйдээн …… эмиэ доппуруоска киллэрбиттэрэ. Н. Габышев
[Дмитриев:] Коля, эн доппуруос боротокуолун суруй. С. Ефремов
2. кэпс. Кимтэн эмэ туох эмэ туһунан билээри иҥэн-тоҥон, хаайан, ыган туран, ыйыталаһыы, туоһулаһыы. ☉ Настойчивое, подробное расспрашивание
Чурумчуку сордооҕу Тоһоҕо-бөҕө доппуруоска Тобуктатан туруордулар. Эллэй
«Доҕоруҥ Толбонноох Ханна барда, дьиккэр?» - диэн, Доппуруос буолла. С. Зверев
[Дьаамнаах:] Бу ханна сырыттыҥ? Тоҕо сырыттыҥ? - диэн доппуруос бөҕөнү түһэриэхтэрэ. С. Ефремов