прил. 1. (неопрятный) дьабара, чанчарык; 2. (небрежный) дьалах, дьабара; неряшливая работа дьалахтык үлэлэммит үлэ.

тыаһы үт. туохт. Кылгас синньигэс саҥаны таһаар, оннук саҥар (хол., дьабараны этэргэ). ☉ Издавать короткий звонкий писк (напр., о суслике). Дьабарааскы, куттанан, чус гынна

сущ
кыра сохсо (кутуйахха, моҕотойго, дьабараҕа)

I
оҥор диэнтэн холб. туһ. Урукку дьадаҥы быраатым Кылбаарар тыытыгар олорсуом, — Уһуктан тиллибит кыраайым Кыратын олоҕун оҥорсуом. Күннүк Уурастыырап
Берлиҥҥэ тиийэ Сэбиэскэй Аармыйаны кытта похуот оҥорустум. М. Доҕордуурап
II
оҥос диэн курдук
Истиэпкэ дьабаралар хороонноро оҥоруһан сыталлар; бэйэлэрэ сэрэммиттии иһиирэн сырылаталлар. М. Шолохов (тылб.)

аат.
1. Тууһа элбээн, үүнээйи кыайан үүммэт буолбут буора. ☉ Засоленная почва, солончак
Ынахтар күөл тураҥын салыы хааллылар. Амма Аччыгыйа
Тиийбиппит — күөл омооно Тураҥынан көрө сытар. Н. Харлампьева
Сүрэхпэр кытта минньийэн киирдэ Сүмэлээх тураҥ сыта. А. Бродников
2. Мээккэ буор, быыл. ☉ Дорожная пыль
Уһун, киэҥ суол тураҥа Бүрүйүө халтаһабын. И. Гоголев
[Уот кураан туран] сир быһыта баран, туустаах тураҥ оргуйда. А. Фёдоров
Тураҥ көтөн кэннибэр Тунаарыйа хаалыаҕа. Эҕэрдэ СС
◊ Сүүмэх тураҥ фольк. — дэлэгэй үрүҥ ас, уйгу-быйаҥ. ☉ Изобилие, достаток, богатство
Сүүмэх тураҥ олохтоннун. ПЭК СЯЯ
Отут биэс биис ууһа Сүөгэй сүдүрүүнүгэр, Сүүмэх тураҥыгар Сүһүөҕүнэн тирэннэҕинэ …… Киһи буолуох этэ. П. Ойуунускай
Тураҥ ото — дьабара эрбэһинэ диэн курдук (көр дьабара). Хаар бастаан ууллуута сүөһү тураҥ отун таптаан сиир. С. Окоёмов
Үүт тураҥ көр үүт. Үүт тураҥ туундараны борук-сорук үллүйдэ. Н. Габышев

аат., бот. Тураҥнаах ходуһаларга, дьон олорор сиригэр, өтөхтөргө, оһорбо бааһыналарга, сэппэрээктээх о. д. а. сирдэргэ хойуутук сиппиир буола, бөлөҕүнэн үүнэр кырыылардаах сэбирдэхтээх кыра араҕас сибэккилэрдээх, дороххой, уһун умнастаах араас көрүҥнээх сыыс от. ☉ Общее название сорных трав; полынь
Эрбэһиннэргэ чооруостар олоро-олоро көтөллөр. Амма Аччыгыйа
Эрбэһин быыһынан кутуйах, хороонугар бурдук куолаһын аҕалаары, сыбыгырайар. И. Сосин
Кубарыйа хаппыт эрбэһининэн күкээрбит үрдүк хонуу күнүһүн алтан отунан бүрүллэр. В. Сыромятников
◊ Арбаҕар эрбэһин — сиппиир курдук сахсаҕар төбөлөөх эрбэһин. ☉ Полынь метельчатая (веничная)
Арбаҕар эрбэһини эмкэ тутталлар. Дьабара эрбэһинэ көр дьабара. Дьабара эрбэһинэ оһорбо сирдэргэ ордук хойуутук үүнэр. Иэдьэгэй эрбэһин көр иэдьэгэй. Иэдьэгэй эрбэһин өтөххө саба үүммүт. Кыа эрбэһин — кыа уга (кыа от) диэн курдук (көр кыа). Овсюг, кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Саха эрбэһинэ — дьабара эрбэһинэ диэн курдук (көр дьабара). Саха эрбэһинэ — икки сыллаах эмтээх үүнээйи. Сытыган эрбэһин көр сытыган. Тэлгэһэҕэ аны сытыган эрбэһин ыга анньан тахсар. Н. Якутскай
Хаһааҥҥыта эрэ ыаллар олоро сылдьыбыт өтөхтөрө сытыган эрбэһининэн бүрүллүбүт. Р. Кулаковскай. Таас эрбэһинэ — өрүс кытылын эниэтигэр үүнэр эрбэһин. ☉ Полынь каменная
Үс дьарҕаа балыгы таас эрбэһининэн суулааммын киниэхэ ууммутум. Н. Абыйчанин
Тимир эрбэһин көр тимир II. Тоҕо сүөһүбүтүгэр халдьаайы тимир эрбэһинин тиниктэтэрбитин мин кыайан өйдөөбөппүн. Амма Аччыгыйа
Урукку быйаҥнаах бааһыналар тимир эрбэһининэн тэлгэммиттэрэ. С. Федотов. Түүлээх эрбэһин — хойуу, көп төбөлөөх эрбэһин. ☉ Полынь пушистая
Быраҕыллыбыт бааһынаҕа түүлээх эрбэһин саба үүммүт. Үрүҥ эрбэһин көр үрүҥ. Үрүҥ эрбэһин, ландыш …… уонна да атын эмтээх үүнээйилэр бааллара биллэр. КВА Б
Үрүҥ эрбэһин (валериана) элбэх сыллаах эрбэһинниҥи от үүнээйи. МАА ССЭҮү
Хатыылаах эрбэһин көр хатыы II. Хаппыт буордаах суол устун кыһаммакка сүүрүөххэ сөп оннооҕор хатыылаах эрбэһини үктээтэххэ да кыһаллыбат эбиккин. Сайа
[Түүлгэ] хатыылаах эрбэһин — салгытыылаах буолуу, сүпсүлгэн. БРИ ТТ
Ытырыык эрбэһин көр ытырыык. Бүрүүкэтигэр ытырыык эрбэһин туораахтара хатаммытын ытыһынан дьукку аста. А. Фёдоров
Өбүгэлэрбит өтөхтөрүгэр Үүнэр ытырыык эрбэһин. Баал Хабырыыс
Эрбэһин от — 1) эрбэһин диэн курдук. Аһыҥалар эрбэһин от быыһыгар төһө сырдырҕаһалларый? И. Сосин
Дьиэ иччитэхсийбитэ, тулата эрбэһин отунан бүрүллэ үүммүтэ. ЛНН АДь; 2) арыыга үүнэр дороххой, кытаанах от. ☉ Грубая островная (заливная) трава, горец. Арыы өр оттоммокко, талаҕынан, эрбэһин отунан саба үүммүт

туохт.
1. Олорор сиргэр-уоккар, төрөөбүт сиргэр бар; дойдугар бар. ☉ Отправляться в родные места, на родину
Сарсын эн дойдулуоҥ, сарсын мин өрөгөй тардыһа, аат-сурах былдьаһа барыам. П. Ойуунускай
Биһиги төрдүө буоламмыт, тэлиэгэлээх аттаах киһини кытта аргыстаһан, куораттан дойдулаан истибит. Амма Аччыгыйа
2. истор. Өлбүгэ сирдээ; өлүү ходуһатын анаа. ☉ Выделять земельный надел, сенокосное угодье
Былыр миигин Дьабара үрүйэтинэн дойдулуу сылдьыбыттара. М. Доҕордуурап
♦ Хаайыы (түрмэ) дойдулаа кэпс. - хаайыыга утаар, хаайтар. ☉ Заключать кого-л. в тюрьму
Наһаалаабыт дьону …… Түөкүҥҥэ дьүөрэлиирим, Түрмэ дойдулуурум. С. Зверев
Киренскэй [ыраахтааҕы чиновнига] - күөх албын, таҥнарааччы. Кини тыла эрэ мүөттээх. Биһигинньиктэри син биир хаайыы дойдулуо. Н. Якутскай

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов

I
аат эб.
1. Сөбүлээбэт, абааһы көрөр, кэлэйэр, сэниир сыһыаны көрдөрөр (сүнньүнэн аат тыллары кытта тут-лар). ☉ Выражает неодобрение, осуждение, сильное разочарование, пренебрежение, отвращение (употр. в основном с сущ.)
Манна Мохсойор баҕайы көһүннэ дуо? Суорун Омоллоон
Бэл, дьабара баҕайы тахсыбыт эбит: хороонун тула хаары илдьи кэспит. Н. Габышев
Эр киһи баҕайы дьиэ эрэйин кытта аахсыбата, сүрэҕэ-быара кытаанаҕа итинник! Н. Заболоцкай
Уолаттар баҕайылар акаарылара бөҕө! И. Гоголев
2. Ыйытар солбуйар ааттары кытта мунаарыы дэгэттэнэр. ☉ С вопросительными местоимениями приобретает оттенок сомнения и колебания
Дьиҥнээх аата ким баҕайы эбитэ буолла? Н. Якутскай
Туох баҕайы диэн суруйуохха сөбүй. «ХС»
II
сыһыан т. Саҥарааччы сэниир, сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительноосуждающее отношение говорящего. Баҕайы, итини да билбэт. Били баҕайы, баар дуо?
III
эб.
1. Түмүктээх ааспыт кэмнээх туохтуур буолар форматын кытта хайааһын мэлдьи, эбэтэр элбэхтик буолбутун, оттон буолбат форматын кытта хайааһын мэлдьи эбэтэр биирдэ да буолбатаҕын көрдөрөр. ☉ С глаголами прошедшего результативного времени в положительной форме выражает, что действие совершалось постоянно и многократно, а с теми же глаголами в отрицательной форме – то, что действие совершалось постоянно или не совершалось ни разу
Бу суолунан күһүн-саас сылдьыбыт баҕайыта. «ХС»
Билбит баҕайым – иһээччи Биир да тылыгар турбатаҕын, Арыгынан эмсэхтэнээччи Атас-доҕор буолбатаҕын. «ХС»
Ньыкаандыр киэһээҥҥи оскуола диэни истиитин истэрэ да, онно кимнээх үөрэнэллэрин туһунан үөйбэтэх-ахтыбатах баҕайыта. С. Федотов
Мин бэйэм чааһым үйэм тухары биирдэ да үҥсэн көрбөтөх баҕайым. Софр. Данилов
2. Хайааһын үгэс курдук буоларын көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает обычность совершения действия (употр. с гл. наст
вр.). Онон мин биир ньирэй оҕо оттон өлөр да баҕайы, төрүүр да баҕайы дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Киһи куруук оҕо сылдьыбат баҕайыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сааскы күн уота күүһүрүүтүгэр бэрт кыра кыымтан тыа умайар баҕайыта. П. Ойуунускай
3. Хайааһын буолуохтааҕын туһунан кэпсэтээччини үөрэтэн-такайан этэри көрдөрөр (билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбыт этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает долженствование в конструкциях поучения и наставления собеседника (употр. с гл. наст
вр. в составе предложения, непосредственно адресованного собеседнику). Куталаах күөлгэ букатын да сөтүөлээбэт баҕайы. Т. Сметанин
Ынах эмиийин наһаа күүскэ тардыалаабат баҕайы. В. Яковлев
Өйдөөх оҕо сүрэҕэлдьээбэт баҕайыта. П. Ойуунускай
△ Дуо эбиискэни кытта сэмэлиир, сирэйхарах анньар дэгэттэнэр. ☉ С частицей дуо приобретает оттенок упрека и замечания
Учууталы кытта бу курдук кэпсэтэр баҕайы үһү дуо? Софр. Данилов
Үлэһиттэри кытта, ити курдук, санаа түһүүлээхтик, кэпсэтэр баҕайы дуо? В. Яковлев
Өлөн-алдьанан эрэри Өргөскө өтөрү түһэн, Өрүһүйэр баҕайыта дуо?!! П. Ойуунускай
4. Бэлиэни күүһүрдэр суолтаны көрдөрөр (үксүн даҕ. кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление признака (чаще всего употр. с прил.)
Арыт дириҥ баҕайы уһаакка үөһэттэн ууну кутар курдук, тигинэс бүтэй тыас иһиллэр. Т. Сметанин
Тыаллаах баҕайы күн этэ. П. Тобуруокап
Көр эрэ, иһэ ыраас баҕайы. С. Ефремов
△ Да, диэн эбиискэлэри кытта иэйиилээх күүһүрдүү дэгэттэнэр. ☉ С частицами да, диэн приобретает оттенок эмоционального усиления
Ычча! Тымныы да баҕайы! Күндэ
Сытар эбит ээ кини күтүр: улахан диэн баҕайы кыһыл эһэ! Суорун Омоллоон
«Маайыс, эн тахсыбытыҥ үчүгэй да баҕайы. Тууй-сиэ, көр, эмиэ сатаан кэпсэппэтим ээ. Өй кылгаһа диэн баҕайы»,– диэн курутуйа санаата Туллай. Н. Павлов
△ Сүнньүнэн буолуу сыһыаттарын кытта туттуллар. ☉ В основном употребляется с наречиями образа действия
Ол ыраах баҕайы иһэр киһиттэн хайдах ыйытабын. С. Ефремов
Эмискэ баҕайы ааттаах систиэмэ ырылыйан тахсыбыта. В. Яковлев
△ Быһаарыы буолбут аат туохтуурдары кытта туттуллар. ☉ Употребляется с причастиями, выступающими в роли определений
Арай бу тиийбиппит, барбыт баҕайы мииннээх сыалаах эт үүтээммитигэр тардыллан турар буоллун. Далан
Бэрт нарын, ис киирбэх баҕайы кыаһаан дьүһүннээх кыыс. Л. Попов
△ Хайаан сыһыат туохтууру кытта диэн эбиискэлиин эрэ туттуллар. ☉ С деепричастием на -ан употребляется только с частицей диэн
Ол түүн төбөм ыалдьан диэн баҕайы. Т. Сметанин
5. Ини эбиискэни кытта эрэмньилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ С частицей ини выражает уверенное утверждение
Бу сырыыга баҕас Костя уҥа-хаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
Кини күрээбэтэх баҕайыта ини, таах тыл буолуо. «ХС»
Оттон кини тоҕо сырбатарый? Иэс күүппэтэх баҕайым ини. М. Доҕордуурап
6. Буолла эбиискэни кытта хайааһыны оҥоруон иннинэ саҥарааччы мунаахсыйыытын, муҥутахсыйыытын, билэ сатааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей буолла выражает сомнение, затруднение, желание разобраться, прежде чем совершить действие
Хайдах гыныах баҕайы буолла. Н. Неустроев
Син биир итиччэ сорунан баран, эргэ биэрси, хайдах-хайдах гыныах баҕайым буолла? Эрилик Эристиин
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
7. Дуу эбиискэни кытта саҥарааччы саарбахтааһынын, халбаҥнааһынын көрдөрөр. ☉ С частицей дуу выражает сомнение, колебание говорящего
Үөһэ туох эрэ барыгылдьыйарга дылы этэ ээ. Былыт устарын көрбүт баҕайым дуу. Софр. Данилов
Хайыах баҕайыный? Баран ыйытан көрүөх баҕайы дуу. Н. Неустроев
Бээ, этиэх баҕайым дуу, этимиэх баҕайым дуу? Н. Лугинов