совм.-взаимн. от дьалбарыт =.

сов., спроваживать несов. кого-то ыыт, утаар, дьалбарыт.

алдьан-кээһэн диэнтэн хай
аата. Үлэһит кылаас, былааһы ыллаҕына, алдьаныыны-кээһэниини, суоһаан кэлбит, суту соҕотоҕун эрэ дьалбарытыан сөп. В. Ленин (тылб.)
Үлэһиттэр хаһаайыстыба алдьаныыта-кээһэниитэ, дойду хаалан иһиитэ үөскэппит быстарыыларын, күчүмэҕэйдэрин тулуйан туораабыттара. «Кыым»

дьай (ыар) ньаҥса — ыар, нүһэр (хол., куолас, санаа). ☉ Мрачный, ужасный (напр., о голосе, мысли)
Оҕонньор, тайаҕынан сири тарыйа-тарыйа суланан, ыар ньаҥса куолаһынан саҥара олордо. Эрилик Эристиин
Тойон эһэлэриэм! Кэмэ суохтук Кэлэр диэн, Боччума суохтук Туонар диэн, Тордохтоохпун тоҕорго, Дьүөрбэбин дьөлөрүтэргэ Дьай ньаҥса санааҕытын Дьалбарытыҥ, Уор-умсук Уҕалдьыгытын тохтотуҥ! Суорун Омоллоон

1. сыһ. Таба курдук, табаны санатардыы. ☉ Как олень, напоминая оленя
   Дохсун тыал күүлэйдиир сиригэр, Туундара киэҥ куйаар иэнигэр Ырыган табалыы сиэлэрбит, сэниэ-күүс эстэн сиҥнэрбит. Эллэй
   Өрүкүйэр бороҥ санаалара Үргүбүт кыыл табалыы Үөмэхтэһэ сырсаллар. С. Васильев
2. даҕ. суолт. Табаҕа майгынныыр. ☉ Похожий на оленя, подобный оленю
   Табалыы киэҥ чох-хара хараҕынан дьалбарыттым, өлүү бөҕөнү көлбөрүттүм, халыҥ табаннаатым, хос табаннаатым. ХИА КОВО

1. аат.
2. итэҕ. Былыргы сахалар өйдөбүллэринэн куһаҕан тыыннар дойдулара, ойуун өллөҕүнэ кута онно тиийэр. ☉ По представлениям древних якутов: место пребывания злых духов, загробный мир, куда отправляются души умерших шаманов
   Онон, дьэ киһи эрэ буоллар, дьабыныгар көппүт курдук этэллэр. Күннүк Уурастыырап. Ойуун, эппитин курдук, сарсыарда күн кытара тахсыыта дьабыныгар көппүтэ. И. Гоголев
   Аныаха дылы кини [былыргы үйэтинээҕи удаҕан] кэлэн баар буолуо дуо? Дьабыныгар да көттө ини. М. Доҕордуурап
3. үөхс. Киһини сэнээн, үөҕэн этэр тыл, баҕайы. ☉ Ничтожная тварь, дрянь, негодяй
   Дьабын, аны үөҕэн эрэҕин дуу? Болот Боотур
   «Сонуоккун биэрбэккин! Ходуһаҕыҥ биэрбэккин! Эн бу туоххун саныы-саныы киэбирэр дьабыҥҥыный?» - Сэмэн өрө көбүөлүү түстэ. Амма Аччыгыйа
   Дьабын, дьиккэр, күн ыраахтааҕыга өстөммүккүн, үҥэр таҥараны умнубуккун эккиттэн-хааҥҥыттан иэстээн биллэриэхтэрэ! М. Доҕордуурап
4. даҕ. суолт. Дьабыҥҥа сыһыаннаах, дьабын киэнэ буолар. ☉ Относящийся к месту пребывания злых духов, загробному миру
   Хотунуом, эн толомон тойон аҕаҥ Тиһэх дьабын айаныгар аттанарыгар Ким киниэхэ илин-кэлин сүүрүөй? И. Гоголев
   [Аал уотум] Аллараа аат дьабын аймаҕыттан Аргыар буолан аргыйдахтарына, Хаҥырҕастаах үөттүрэххинэн Дьалбарыта далбаатыы тураар. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Тугунан эмэ (хол., сиппииринэн, тирээпкэнэн) харбаан ыраастаа. ☉ Мести, подметать (полы)
Мин аймааһыны таһаарбыт буруйбар - дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Чочумча буолан баран таһыттан Дааса киирэн, остуолу хомуйар, дьиэни илбийэр, ону-маны оруноннугар уурталыыр. А. Софронов
Кинилэр Шейдманнааҕар атыннара: дьиэни илбийэр, сылабаары сылытар, иһитихомуоһу сууйар этилэр. Эрилик Эристиин
2. Чэпчэкитик (хол., үтүлүгүҥ төбөтүнэн) сот. ☉ Легким движением (напр., кончиком рукавиц) протереть, вытирать что-л. Куонаан оҕонньор бу сырыыга хапкааны бэркэ кичэйэн ииттэ, суолун-ииһин илбийэн, оһорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Солтуохап кинилэри күүппэккэ, тахсан сэргэҕэ баайбыт атыгар кээдьэрэҥнээн тиийэн кырыатын илбийбитэ. П. Аввакумов
3. Имэрийэн эмтээ, имэрий. ☉ Лечить массажем; гладить, поглаживать какую-л. часть тела, легко касаясь ее рукой
Бадьырхай ойоҕо иһэ ыалдьарын илбийэ сылдьар эбит. Ол иһин хойутаан хааллым. Эрилик Эристиин
[Ойуун] одурууну тылынан салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына, барыта үтүөрэн, тиллэн кэлэрэ үһү... А. Бэрияк
4. көсп. Имэрийэр курдук чэпчэкитик үр (тыал туһунан). ☉ Слегка, приятно обдувать (о ветре)
Тыал дьон сирэйин илбийэр. Н. Габышев
5. көсп. Үүр, киэр кэбэлит; суох оҥор. ☉ Убрать кого-что-л. прочь, подальше; выметать
Кинини уоттаах сиппииринэн баартыйа иһиттэн илбийэн таһаарар киһибит турар... П. Ойуунускай
Сыҕаайаптар ыамаларын уонна да атын бурсуйдар быччаҕардарын бэрт сөпкө илбийэн таһаарбыккын истэн, үөрэ сылдьабын... Амма Аччыгыйа
Өстөөх төлөнүн өһөрөргө, Дьайдаах санаатын дьалбарытарга, Уордаах хааннааҕы уҕарытарга, Сидьиҥ бииһин илбийэргэ Кэрэ дьон кэккэлээбит. С. Зверев

сыһ.
1. Сирэйгинэн аллара диэки (хол., түс, сыт, бар). ☉ Лицом вниз к земле или полу, ничком (напр., лежать, упасть)
[Серёжа] күөх оттоох кырыска умса түһэн сытан, сэниэтэ эстиэр диэри ытаан-ытаан баран, устунан утуйан хаалбыт этэ. Н. Лугинов
Дьиэ ааныгар чугаһаан иһэммин, мастан иҥнэн умса баран түстүм. Н. Заболоцкай
Ипатий муоһатын мүччү харбаата, сирэйинэн буорга умса хоруйа түстэ. М. Доҕордуурап
2. Аллара, сир диэки хайысхалаахтык (хол., көр, туттан олор). ☉ По направлению к низу, к земле, вниз (напр., смотреть, опускать что-л.)
Дьон сирэй-сирэйдэрин көрсүһэн бараннар, умса көрөн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Маппый киэпкэтин умса уурунна. А. Фёдоров
Кыыс итиниэхэ хап-сабар эппиэттээбэтэ, саарбаҕалаан умса тутунна. Н. Заболоцкай
△ Аһаҕас өттүнэн түҥнэрэн, саба, түҥнэһиннэри уур (хол., иһити). ☉ Вверх дном (опрокинуть, перевернуть — напр., посуду)
Икки дьааһык умса ууруллубуттар. Н. Габышев
Кини дьиэ туттуохха айылаах хатырык хастаан сиргэ умса уурталаабыта. М. Доҕордуурап
Ааныс тумуска быыкаа тыы умса ууруллан субу ууга бараары сытарын көрдө. Н. Заболоцкай
♦ Умса ас көр ас II
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ. Н. Неустроев
Харабыллар киирэннэр Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. Биир харабыл таһырдьа тахсар. С. Ефремов
Дьэ онон, Онтоон, соҕотох оҕоҕун кыайан иитимнэ холкуос хотонугар умса анньаҕын дуо? Дьэ, тимир сүрэхтээх аҕаҕын. М. Доҕордуурап. Умса (умсары) көрдөр (баттаа, тэбис) — кими эмэ баһыйан бас бэриннэр, утарыласпат оҥор. ☉ Сломить кого-л., подавить, подчинить своей воле; сбить спесь с кого-л.
Саспыты арыйар саргыланаар, Куоппуту ситэр дьоҕурданаар, Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр, …… Дьайдаах тыыннарын Дьалбарыта хампарытаар. С. Зверев
[Охоноон:] Саҥардыы харахпытын өрө көрөн иһэн, эмиэ хараҥа батталга умса тэпсиллиэх муҥтут дуо? Софр. Данилов
Ити дьүһүннээх оҕонньорго аҕаҥ умса баттаан биэрэн эрдэҕинэ, биир тылы мин диэки көмөлөһө саҥарбатыҥ. Эрилик Эристиин. Умса (умсары) миин — кими эмэ харыстаабакка, аһыммакка көлөһүннээ. ☉ Нещадно, безжалостно эксплуатировать кого-л. «Айымньы» холкуоска холбостор эрэ үлэнэн умса мииниэхтэрэ. М. Доҕордуурап
Олору барыларын батталлаах баай кылааһа умсары миинэн олорор. Бэс Дьарааһын
Массыына суох буолан, атахтаах сылгыны былдьаһа сылдьан умса миинэн ырыаран кэбиһэллэрэ. «ХС». Умса сытый кэпс., үөхс. — өл. ☉ Подыхать, издыхать, околевать
Ээ, бүрүстүүпүнньүктэр бары да умса сытыйаллара буоллар син буолуох этэ. П. Ойуунускай
Бөтөстөрбүнэн сэймэктэтиэм диэн куттаабытыҥ... умса сытый! Пьесалар-1960. Умса (умса-төннө) түс — тохтоло суох тугунан эмэ дьарыктан; күүскүн-күдэххин харыстаабакка сүүр-көт, түбүгүр. ☉ Работать без продыху, усиленно заниматься чем-л., хлопотать, не жалея сил
Ол күннэргэ Кубаачалаах, Кунаакап Дьөгүөссэлээх Олорон баран турбатылар, Уруоктарыгар умса түстүлэр. С. Васильев
Сааһын тухары ыал хамначчыта буолан ыарахан үлэҕэ умса көлүллэ сырыттаҕа. Болот Боотур
Кэскили, сарсыҥҥыны умнан, күннээҕигэ умса түһэр курдукпут дии. «Кыым»
Умса түс (хоруй) көр түс I. Оҕом барахсан Умса түспүт сураҕыттан Уйадыйдым быһыылаах. П. Ойуунускай
[Сөдүөт:] Оок-сиэ, бу сылдьан ханна эмэ умса хоруйдахпына, кэннибэр хаалааччым суох дии. Н. Кондаков
Бэрт бэһиэлэй Виталий Седалищев эмиэ сэрии толоонугар умса түспүтэ. С. Федотов. Умса түстэҕинэ сүүһүттэн өйүүр, (тиэрэ түстэҕинэ кэтэҕиттэн өйүүр) <киһитэ> көр түс I — Умса түстэхпинэ сүүспүттэн өйүөх буоларыҥ, тиэрэ түстэхпинэ кэтэхпиттэн өйүөх буоларыҥ эбээт. Саха фольк. Умса (умсары) уур — 1) кими, тугу эмэ суох гын, эс, кыдый. ☉ Уничтожить, истребить кого-что-л.
Аан дойду иккис сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуус норуоттара биир түмсүүлээхтик фашизмы утары охсуспуттарын уонна кинини умсары уурбуттарын курдук, уот курааны кытта охсуһуллуохтаах. М. Доҕордуурап
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! «ХС»
[Дыраамаҕа] өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи саха эдэр дьахтарын сордоохмуҥнаах дьылҕата, умса ууруллубут таптала көрдөрүллэр. «ХС»; 2) кими, тугу эмэ атаҕастаа, түһэр, үлтү тэбис. ☉ Унизить, попрать, втоптать в грязь
Орто дойду баһылыга буолбут Оруос Баай обургу дьаалыны Умсары уурдум, тиэрэ тэптим, Уодьуганын туттум, Тэһиинин таттым. П. Ойуунускай
Коля диэн оҕо дьэ сатамматах киһи үөскээбит, дьону барытын умса ууран эрэр эбит. Болот Боотур
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Умса уур, тиэрэ (иттэннэри) уур (бырах) — үүт-үкчү, үүт-маас (кимиэхэ эмэ майгыннаа). ☉ соотв. точь-в-точь, как две капли воды
Ол көрдөһүү төрдө бу атырдьах ыйыгар биллэн хаалбыт: умса уур, тиэрэ уур — Оҕуурап Оҕуурабынан, үүт-маас Уоһук курдук оҥоччу көрбүт уол оҕо эбит. П. Аввакумов
Сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара, бэл, ымах гынара — үүт-маас эйиэнэ. Умса уур, тиэрэ бырах — Дойдокунов Дойдокуновынан. «ХС»