даҕ. Бөлтөйө сылдьар улахан, улахан бөлтөйбүт дьүһүннээх. ☉ Большой и сильно выпуклый, выпученный (напр., о глазах)
Дьахтар саҥарбат, табалыы бөлтөркөй хара харахтарынан уһун-уһуннук тула көрүтэлиир. Н. Габышев

1. табалаа диэнтэн бэй. туһ. Хас да тыһыынча үөрдээх табаланар. «ХС»
2. Табанан айаннаа. ☉ Ехать на оленях (верхом или в упряжке). Мантан антах айаммар табаланабын

даҕ. Бэрт кыраттан да соһуйар, куттанар (үксүгэр сүөһү, кыыл туһунан этэргэ). ☉ Склонный к испугу, всего боящийся, пугливый (обычно о скоте, животных)
Үрэххэ баппатах үрүҥ түүлээҕи, үргүүк хаҥылы бүтэй туйахтааҕы үксэтэ олордуннар. П. Ойуунускай
Сорох ынахтара олус үргүүктэр, кырыктаахтар, үүттэрэ суох. А. Фёдоров
Үргүүк үөр табалыы өрүтэ быыраттан, Таас хайа быарыттан таҥнары сырсаллар, Ыһылла буралла ытыллар долгуннар. М. Ефимов

сыһ. Даллаччы соҕус туттан, намыыннык, биир кэминэн (дайбаан хаамп — саха дьахталлара хаамалларыгар дайбыыр быһыыларын этэргэ). ☉ Плавно, свободно, слегка разведя руки в стороны (идти, ходить — о походке женщин)
Уҥа илиитин тарбахтарын быыһынан үс сүүмэх үрүҥ кылы кыбытан тайаарыччы далбаатыы сылдьан, Дыгый ыстаапка кыыран күөгэйдэ. Амма Аччыгыйа
Уҥа илиитин күөрэччи тутта, …… аҥаар илиитин тайаарыччы соҕус дайбаан, дьиэтин диэки үргүүк табалыы чэпчэкитик туттан сүүрэ турда. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин кымньыылаах илиитинэн тайаарыччы дайбаан, ынаҕын кэнниттэн батыһан истэ. А. Фёдоров

I
туохт. Көөнньөн баран, уһуннук сылааска туран аһый (үксүн үрүҥ ас туһунан). ☉ Скисать вследствие долгого брожения в теплом месте (обычно о молочных продуктах)
Айах тутаары көөнньөрбүт Кымыстара кыйырда. С. Данилов
Кэтириинэ саар саҕана Эриэккэскэ эрэ кэлэр Эриэн килэгир бэчээттээх Дьэҥкир ыраас иһиттээх Ыксарытык кыйырбыт Оруомнуура арыгы. С. Зверев
Өссө иэдьэгэй кыйырбыт эбэтэр амтаннаах буоллаҕына үүттээх уу булкуспут суурадаһынынан иэдьэгэй үрдүгэр кутуллар, онтон мөлтөх уокка сылытыллар. ДьСИи
II
даҕ. Бытархай уонна элбэх (үксүн киэҥ сиринэн халыҥнык сытар таас эбэтэр муус туһунан). ☉ Мелкий, измельченный (напр., камень, лед, покрывающий большую площадь)
Хаамар экскаватордар …… тимир тиистэринэн кыйыр тааһы үлтү хадьырыйан самасыбаалларга кутан лүһүгүрэтэллэр. Суорун Омоллоон
Кыйыр муус кырылаата Кытылга анньыллан, Халҕаһалыы уһунна Буур табалыы харсыһан. Доҕордоһуу т. Арыт кыйыр тааһынан, арыт ыт мунна баппат симилэҕинэн айанныыллара. «ХС»

1. туохт.
2. кэпсээ диэнтэн бэй., атын. туһ. Ыраас таптал туһунан үгүс да кэпсээн кэпсэммитэ, үгүс да ырыа ылламмыта буолуоҕа. Суорун Омоллоон
   [Кыыс] остуоруйаҕа кэпсэнэр кыһыл көмүс муостаах табалыы, биирдэ көстө түһээт, мэлийэн хаалбыта. Н. Лугинов
   Үлүйэртэн өһүллүбүт Үүдэһиннээх бу дьоннор — Кыайыыларын кэпсэммэт, Кырдьык, сэмэй да дьоннор. Р. Баҕатаайыскай
   Кистэлэҥмитин билсэбит эрээри саха киһитин үгэһинэн кэпсэнэ барбаппыт. ВВ ТТ
3. Бэйэҕин киһиргэнэн саҥар, кэпсээ. ☉ Хвалиться, нахваливать себя
   Кини: «Мин моҕотойу тыыннаахтыы тутуом», — дии-дии кэпсэнэ истэ. Суорун Омоллоон
   Илья Васильевич сураһар дьоҥҥо бэйэтин буҕаалтыр курдук кэпсэнэр. Н. Габышев
   «Ити аата, били баайдар кырган бүтэрдибит диэн кэпсэммит бассабыыктарын илиилэригэр былаас киирдэҕэ», — диэбитэ кини. Эрилик Эристиин
4. буолб. ф-ҕа даҕ. суолт. Тылынан сатаан этиллибэт. ☉ Неописуемый
   Сатаан кэпсэммэт, кыайан хоһуллубат кэрэ Талба өрүс. Амма Аччыгыйа
   Дьэ манна мин маҥнай көрүстүм Уһуктуу кэпсэммэт үөрүүтүн! Баал Хабырыыс
   [Күһүн] Кэпсэммэт кэрэ туспалаах. Баал Хабырыыс

I
сэлибирээ диэнтэн холб. туһ.
II
даҕ.
1. Тэлибириир, илигириир. ☉ Трепещущий, дрожащий
Силлиэттэн силлибит Сэлибирэс сибэкки Сиэмэтэ тилиннэ. Эллэй
Мин Ленини аан-маҥнай дьэ көрсүбүтүм. Бу мүнүүтэни күүтэн да биэрбитим, сүрэҕим биир кэм сэлибирэс этэ. ФЛА ВИЛО
2. Олус ыксаабыт, өрүһүспүт курдук түргэн (саҥа, айах хамсаныыта). ☉ Очень быстрый, торопливый (напр., о речи, движениях губ)
«Луу, чаанньык наада буолуо», — сэлибирэс саҥа хабан ылла. Н. Габышев
«Чэ, түргэнник бүтэ охсуоҕуҥ. Ким тугу этэрдээҕий?» — сэлибирэс түргэн саҥа сураста. «ХС»
3. көсп. Чэпчэки майгылаах, дьоһуна суох. ☉ Легкомысленный, легковесный, несерьёзный
Оттон мин эр киһи ити дириэктэр курдук чиҥ-чаҥ, волялаах буолуохтаах дии саныы испитим. Сэлибирэс эр киһи диэн! Далан
[Табалаан:] Һы-һы-һы, тыал курдук тылыбырас, сэбирдэх курдук сэлибирэс эрэйдээх быһыылаах. Пьесалар-1954.

туохт.
1. Кумаары үүрэн сапсый, дэйбиирдээ. ☉ Отгонять комаров
Ыл, кэл эрэ, көхсүбүн кумаардаа. Түүнү быһа утуйбакка кумаардаан таҕыстым. — Сүөһүлэр күөх оту үргээн турдурҕаталлар, кумаардаан кутуруктарынан дэйбиирдэнэллэр. «ХС»
2. Тэһииргээ (үксүгэр сүөһү туһунан). ☉ Страдать от укусов комаров (обычно о рогатом скоте)
Сүөһүлэр кумаардаан үүттэрэ тарпыт. — Кыыс …… үөгүлүүүөгүлүү …… оҥочо диэки кытаанах сииктээх кумаҕынан кумаардаабыт табалыы ыстаммыта. Н. Габышев
3. көсп., кэпс. Кимиэхэ-туохха эмэ кыһан, суолта биэр, кими-тугу эмэ аахай (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Беспокоиться о чем-л., обращать внимание на что-л., придавать значение чему-л. (обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Дьаакыбылап Кулуба маҥнай утаа кыра уол күрээбитин соччо кумаардаабатаҕа, сылгылаппатаҕа даҕаны. Н. Якутскай
Дьаҕараан кинээс ойоҕо Долгун Боскуо кыһыл оҕо өллөҕүнэ уҥа-уҥа ытыыра, оттон бу үөрэхтээх, өйдөөх-санаалаах бастыҥа Киэсэ курдук оҕо өлбүтүгэр кумаардаабата даҕаны. Эрилик Эристиин
Буруйданааччы холкута мустубут дьону сөхтөрөр. Кинилэр көрдөхтөрүнэ, киһилэрэ кумаардаабат да курдук туттар. П. Филиппов
ср. тюрк. кумар ‘соблазн, азарт’, кумарлан, комарлан ‘входить в азарт, увлекаться, пристраститься’
♦ Кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт — туохха да кыһаммат, кими, тугу да болҕомтоҕо ылбат. ☉ Не обращать внимания, не реагировать, не замечать
Ыстапаан туохтан ытыырын түөрэ кэпсээн биэрбитэ. Онуоха бу турар оҕолор кини эрэйигэр-кыһалҕатыгар төрүт да кумаардаан көрбөтөхтөрө. И. Никифоров
Кинини көрсөн баран, киниэхэ да, кини саҥа бостуон көстүүмэр да кумаардаан көрбөтөх Таня өйүттэн арахсан биэрбэтэ. Н. Заболоцкай
[Ян] ийэтэ мөҕөр-этэр тылларыгар кумаардаан да көрбөтө. «Чолбон». Тэҥн. кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот