туохт.
1. Улаханнык долгуйан сүпсүгүр, уолуһуй, ыксаа. ☉ Быть в большом смятении, тревоге, расстройстве
Кэнники диэкинэн дьиэ кэргэнин аймаммыт-саймаммыт олоҕо улам орун-оннугар түһэн испитэ. М. Доҕордуурап
Ытаан-соҥоон, айманан-сайманан, дьон модун сүүрүк курдук, таһырдьа тоҕо анньан таҕыстылар. Э. Войнич (тылб.)
2. Айдаар, күүгүнээ. ☉ Шуметь, поднимать шум
Чуораан чылыгырыы түстэ. Оҕолор айманан-сайманан сырсан киирдилэр, анал миэстэлэригэр олортоон кэбистилэр. Ф. Софронов
3. көсп. Дьалкылын, булкулун, кутулун (хол., өрүс, халаан уутун туһунан). ☉ Переливаться, бурлить, расплескиваться (напр., о половодье)
Аҥхараат-хаҥхараат сирдэрбэр, Айманан-сайманан тураахтаан, Дьигискэн силистэн түлүннэ [халаан уута]. П. Ойуунускай

дьүһ. туохт.
1. Дириҥник тыын, аҕылаа, көбүөхтээ; тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Едва переводить дыхание, запыхаться; судорожно хватать воздух ртом
[Эрдэлиир] Маайыс иннигэр киирэн кыайан саҥарбакка, өрө эппэҥнии турда. Амма Аччыгыйа
Үөһэ тахсан, ампаардаах киһи уҥуоҕун таһыгар тохтоон, биир кэм өрүтэ эппэҥнии турбута. Күннүк Уурастыырап
Кэлин бэл тутуура да суох үһүс этээскэ эппэҥнээн тахсарыттан дьиктиргээбитэ. Е. Неймохов
2. көсп. Өрүтэ көбүөхтээ, дьалкылын, эҥсилин (уу ньуурун, долгуну этэргэ). ☉ Вздыматься, колыхаться, дыбиться, волноваться (о поверхности воды, волнах)
[Оччугуй өрүс] тымныынан тыынна, үрүҥ сиэллээх долгуннарынан эппэҥнээтэ. Л. Попов
Улуу Өлүөнэ эбэ хотун Ортотунан өрүтэ үллэҥнээтэ, Кытыытынан эппэҥнии долгуҥнаата. С. Васильев. Байҕал биир кэм эппэҥниир, Биһиги эрдиибит элэҥниир. Эвен фольк.

туохт.
1. Күүскэ охсулун, тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун, сүүрүгүр (үрэх, өрүс туһунан). ☉ Громко плескаться, биться, ударяться о что-л. (напр., о волнах); с большой силой и шумом протекать где-л., впадать куда-л. (о речке, реке)
Эппэҥниир, түллэҥниир, мэҥийэр байҕалым Эҥсиллэр, дьалкыллар балаһа бааллара Орулаан, барылаан, күрүлээн кэлэннэр, Очуоска иҥнэннэр, кэтиллэ түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэм Иирэтин саба, Үрдүнэн охсо Эҥсиллэн киирдэ. Эллэй
Эппэҥнии, аҕылыы сытар Эҥсиллэр хотун муора Балысхан баалын мунньар Балкыыра тосту-туора. А. Бродников
Кыыс Амма эҥсиллэн, эҥээттэн кутулунна Алдан эбэҕэ. «ХС»
2. Ыраахха диэри уһуннук дуораһыйан, бара тур (хол., ырыа). ☉ Разноситься, раздаваться, звучать громко и раскатисто (напр., о песне)
Дагдаҕар Баатырдаах Чогдоон Бөҕө хаһыылара, көҥдөй маһы охсон көбүргэтэллэрэ тыа баһынан эҥсиллэн ырааттар-ыраатан киирэн бара турбута. Далан
[Тася] уол оҕолуу күүстээх куолаһа, чуумпу тыа салгынын тоҕо силэйэн өссө улаатан, ыраах эҥсиллэ турда. Л. Попов
«Ураа!» хаһыы модун дорҕооно …… Өлүөнэ эбэм эҥээрийэр киэҥ хочотун үрдүнэн эҥсиллэ дуораһыйда. В. Протодьяконов
3. Киһи хараҕа ыларынан ыраахха диэри тэнийэн, нэлэһийэн бара тур (киэҥ нэлэмэн сир туһунан). ☉ Простираться вдаль и вширь, стелиться, насколько хватает глаз (о широкой долине, безлесном пространстве)
Кыыс Хотун киэҥ Кыталыктааҕын кэриччи көрүтэлиир. Ырыых-ыраах эҥсиллэн, тумарыктыйан барара үчүгэйэ бэрт. А. Сыромятникова
Туундара, туундара, Мин тулам тумара, Эргиччи маҥан хаар, Эҥсиллэр киэҥ куйаар. И. Федосеев
[ССРС] хотугу диэки өттүгэр Хотугу муустаах муора эҥээригэр …… уорааннаах салгыннаах туундара балаһата эҥсиллэн барар. БИД
4. кэпс. Ырааҕынан тэлэһийэн сырыт. ☉ Скитаться, бродить, странствовать по земле, дальним странам
Онон-манан эҥсиллэн сылдьар. ЯРС
Дьэ, уол оҕото! Саас Аммаҕа баара, билигин куоракка эҥсиллэн кэлбит. Күрүлгэн

туохт.
1. Туохтан эрэ долгуйан сүпсүгүр, ыгылый, уолуһуй, ороһуй. ☉ Быть в беспокойстве, смятении, расстраиваться, тревожиться
[Ааныс:] Ийээ, эн олус айманыма эрэ! Киһи сүрэҕэ-быара ордук хамныыр. Сэмэнчик баарына ити курдук айманнаххына, хайа, ол киһибит ордук айманыаҕа. П. Ойуунускай
Киэһээ ынах буолла. Чүөчээски син биир киирбэтэ. Дьоно айманнылар. Суорун Омоллоон
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Долгуй, уолуһуй, ыксаа (санаа-оноо, дууһа туһунан). ☉ Быть в душевном смятении, беспокойстве, волнении
Ньургустаана Сандаараба санаата олус аймаммыта. В. Протодьяконов
Ардыгар санааргыам, санньыйыам — Аймаммыт дууһабын үөрдүөҥ дуо? Л. Попов
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна. У. Нуолур
△ Долгуй, сатарый (социальнай көстүүлэр, олох туһунан). ☉ Быть в тревоге, быть расстроенным, волноваться (о жизни, социальных явлениях)
Бахсы тойоно кинээс буолан олордоҕуна, бу дойдуга сут-кураан дьыл буолан, от үүммэккэ бар дьон бэркэ аймаммыт. Саха фольк. Эйэлээх олохпут айманан, Эмискэ алдьархай буолбута: Сидьиҥ фашистар соһумар Сэриинэн саба түспүттэрэ. Күннүк Уурастыырап
2. Эмискэ туохтан эрэ соһуйан, долгуйан улаханнык саҥа таһаар, айдаара түс. ☉ Неожиданно, взволнованно заговорить; громко, тревожно заголосить, загомонить, завопить
«Абыраа, өрүһүй!»— диэн түҥнэстибит тыытын сыыһа-халты харбыы сылдьар дьахтар Наахараны көрөөт айманна. Т. Сметанин
Ынах сүөһү ыксаан, Айманан маҥырыыра, Сылгы сүөһү хоргуйан, Сыһыы аайы охторо. Н. Степанов
Халлааҥҥа туруйа хаһыытыыр, Үөр хаастар айманан ааһаллар. Дьуон Дьаҥылы
3. көсп., поэт. Тыаһаан-ууһаан, эбэтэр тыыннаах курдук долгуйан көһүн (айылҕа көстүүлэрин туһунан). ☉ Издавать тревожные звуки; тревожно носиться (о природных явлениях)
Хара былыттар айманан тахсаннар киэҥ халлаан киэбин устун дьаарбайан бардылар. Эрилик Эристиин
Ах баран иһиллии турабын Айманар долгун куугунун. С. Данилов
Таас хайа тоҥ чэҥэ сүүрүккэ суулунна, Үргүбүт сылгылыы айманан уһунна. С. Васильев
△ Дьалкылын, булкулун (хол., убаҕас ас туһунан). ☉ Переливаться, расплескиваться (о жидкостях)
Ас амтанын тупсаралларынан, үүт үрдүн туталларынан, үрүҥ ас айманан буорту буолбатынан, дьүдьэйбэтинэн, хата итилэр [былыргы кымыс иһиттэрэ] улахан туһалаах иһиттэр буолуохтаах этилэр. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Күүскэ охсулун (хол., биэрэккэ), тыастаахтык дьалкылын (уу балкыырын туһунан); дибилийэ тыастаахтык уһун (хол., үрэх, өрүс). ☉ С шумом плескаться, ударяться, биться (напр., о берег — о волне); с большой силой и шумом течь, катиться, двигаться (напр., о реке)
Элиэнэ хатын Эбэтигэр киирэн, Элбэх уутун Эҥсибитинэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түһэн ааспыт самыыр сыта Саба биэрдэ сүрэхпэр, Тааһы эҥсэр муора тыаһа Намтаан хаалла биэрэккэ. Күннүк Уураастыырап. Оо, албан ааттаах Бүлүү, Олус да кэрэҕин, Көрдүм көҥүл күрүлүүр Көмүөлүҥ эҥсэрин. А. Бродников
△ Сүүрүгүрэн, дьалкыйан, бааллыран сайҕаа, суурай, алдьат (хол., уу — биэрэги). ☉ Смывать волной, разрушать течением, размывать, подмывать
Сыыр тэллэҕин сүүрүк эҥсэн кэбиспит. СГФ СКТ
Муора эҥсэр биэрэгэр Ый барык киэһэ уоттарын Ыйдаҥардар сиригэр, …… Онно, аптаах дьахтар, таптаан Талисманы биэрбитэ. А. Пушкин (тылб.)
2. Ыраахха диэри дорҕоонноохтук дуораһый (хол., ырыаны этэргэ); күүрэкүүрэ дохсуннук сатараа, ньириһий (хол., этиҥи этэргэ). ☉ Разноситься громко, звучно (напр., о песне); грохотать раскатисто, издавать гулкий звук (напр., о громе)
Ырыам, салгыҥҥа көрүлээн, Ыраах эҥсэн дуораһый. Күннүк Уурастыырап. Маннык дьикти чуумпуга Эллэй Боотур саҥата эмиэ дьикти баҕайытык ыраахтан ой дуорааныныы эҥсэн кэлэр. И. Гоголев
Эмискэ саа тыаһа сатараан Этиҥнии эҥсэн түспүтэ. С. Дадаскинов
Этиҥнэр эмискэ эҥсэ дьааһыйаннар Эн үрдүгэр түһээри хаайаллар. Эккин-сииҥҥин тырыта тэбэннэр Иннигин ылыахтарын саныыллар. «Кыым»
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган, өрүтэ тыына-тыына, үөскүн тартарар курдук, уһуутаа; айаатаа. ☉ Испускать вопль, издавать громкий гортанный крик; реветь
Сүүнэ үрүҥ илин атаҕынан буору хаһахаһа, иччитин ыҥырардыы иһин түгэҕиттэн эҥсэн сэттээхтик айаатабыт үһү. И. Гоголев
Салдьыр Саадьаҕай …… кутуругун куйбаҥната-куйбаҥната, иһин түгэҕиттэн эҥсэн, маҥыраан лаҥкынатта. Болот Боотур
Уу оҕуһа тулатын эргиччи көрүннэ, онтон эмискэ иһин түгэҕиттэн эҥсэн ынырык улаханнык орулаан тоҕо барда. Куорсуннаах
3. көсп. Элбэх, киэҥ сирдэринэн сырыт, кэрий. ☉ Объезжать, обходить далёкие места
Эдэр булчуттар, баай хара тыа түгэхтэринэн эҥсэ сылдьаннар тайаҕы, саһылы, бэдэри киллэрэллэр. Амма Аччыгыйа
[Күөх Көппө:] Сорох бэйэтэ төһө эмэ сиринэн эҥсэн, сылайан-элэйэн кэлэн олорор. Суорун Омоллоон
Сур бөрө торҕонноон иһэ экчэччи сиһин тоноҕоһугар хам сыстара, …… булт-ас көрдөөн бэрт ыраах сирдэринэн эҥсэ сүүрэрэ. Далан
4. көсп. Ырааҕынан эргитэн, дириҥник хорутан, уһуннук иҥнибэккэ саҥар, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать долго, подробно, отвлекаясь на ненужные детали
Чэ, доҕор, олус ырааҕынан эҥсимэ, бэтэрээнэн-бэтэрээнэн соҕус! А. Сыромятникова
Барахсан адьас хааһахтан хостоон эрэр курдук саҥарар, бэрт киэҥ сирдэринэн эҥсэр! И. Федосеев
Максим Аммосов киэҥник, баар балаһыанньаны бары өттүнэн ырытан, этэн эҥсэн барбыта. Идэлги
△ Киэҥник хабан, дириҥник олохтоохтук, дакаастабыллаахтык, ылыннарыылаахтык толкуйдаа, санаа. ☉ Думать, мыслить широко и глубоко
Күтүрү, кырдьыга, ити курдук ырааҕынан эҥсэн саныыра буолуо диэбэт этим. Н. Неустроев
Аан дойдуну эҥсэн толкуйдуур үөрэх бөҕө киһи быһыылааҕа. И. Гоголев
Иккиэн билиилээх да дьон эбиттэр, эҥсэн түһэн өйдөрүн көрүөҥ этэ. А. Сыромятникова
Бу үөрэхтээх дьон барахсаттар, эҥсэн түһэн, өйгүт-санааҕыт атын эбээт, доҕоор! И. Семёнов
ср. калм. эҥгэ ‘берег, побережье’