1. дьалкыһый диэнтэн дьаһ. туһ. Уолаттар - Талба уутун баһан дьалкыһытан таһаардылар. Амма Аччыгыйа
   [Оҕонньору] остуол бастыҥар олортулар, көмүс үрүүмкэҕэ ром кутан дьалкыһытан иннигэр туруордулар. Н. Лугинов
   2
   дьалкыһый диэн курдук. Бугуһуйан турар ааттаах ат барылаччы тыбыыран ылаат, көмүрүө хаары бурҕачытан сиэлэн дьалкыһытта. И. Гоголев

даҕ. Улахан, баараҕай. ☉ Большой, огромный
Литератураҕа туох эмэ саҥаны киллэрии, литератураны тугунан эмэнэн байытыы — суруйааччы норуот иннигэр сүҥкэн өҥөтө. Софр. Данилов
Анныларыгар хоту дойду биир сүҥкэн, уордаах өрүһэ Хотун өрүс кимиэллээхтик устан дьалкыһыйар. В. Яковлев
Төрөппүттэр туттар быһыылара-майгылара оҕону иитиигэ сүҥкэн суолталаах. Дьиэ к. Тэҥн. сүндэ, сүүнэ

туохт.
1. Ис-искиттэн илбистэнэн саҥар, ыллаа (ордук ойууну, удаҕаны этиллэр). ☉ Говорить, петь страстно, вкладывая в слова особую магическую силу (в основном о шамане, удаганке)
Саргылаах күҥҥүт салаллыбытын туһугар Санаам таайарынан Сахалыы дьалыһыйан Алҕаатаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин - Уруй-айхал буоллун! А. Софронов
[Тыаһааны удаҕан:] Дьалыһыйа албаан, энэлийэ эккирээн, испэр киирбити таһаарар күнүм буолла. «Чолбон»
2. Түргэнник, дохсуннук хамсаа, хамнан. ☉ Двигаться стремительно, порывисто
[Муора] Хааны көрбүт Хахай кыыллыы Харса суохтук Хаһыытаата, Дьалкыһыйда, Дьалыһыйда, Таһымнаата. Күннүк Уурастыырап
Томтоһуйа устан долгуһуйар Ийэлэр - улуу өрүстэр, Үргүүк табалардыы дьалыһыйар, Аллаах, бардам таас үрэхтэр. Бу биһиги, сахалар, сирбит. И. Эртюков
Хаһан эмэ кымньыытын хамнаттаҕына ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»

I
1. даҕ.
1. Адьас чугас (хол., аймах); кэккэлэһэ, тэллэх баттаһа олорор (хол., ыал). ☉ Близкий, ближайший (напр., о родне); закадычный (напр., о друге), живущий рядом, ближний (напр., о соседе). Ыкса уруум. Ыкса доҕорум
□ Кини миэхэ чугас дьукааҕым, ыкса ыалым буолла. Н. Заболоцкай
Ыкса улууһа, ыал нэһилиэгэ Кыычыкын уола Лэгиэн кинээс диэн баара. Күннүк Уурастыырап
2. Сыл-хонук, кэм ааһан эрдэҕинэ буолар, адьас хойукку, уһук кэмнээҕи. ☉ Поздний, приближающийся к исходу, запоздалый (о времени)
[Уйбаан:] Баайым буоллар, бу курдук ыкса түүҥҥэ диэри үлэлээн муҥнана турар этиэм. А. Софронов
Ыкса күһүн буолан …… өрүс уута аллара аат эрэ харата устан дьалкыһыйар. Н. Заболоцкай
Ыкса киэһэ дьиэ аанын туох да бокуой суох тоҥсуйан либигирэттилэр. С. Никифоров
Ананий мунньахтан ыкса киэһэ кэллэ. М. Доҕордуурап
2. сыһ. суолт. Сыста кэриэтэ, ыга, букатын чугастык (хол., өстөөххө сыыллан тиий). ☉ В непосредственной близости, примыкая к кому-чему-л., совсем близко, вплотную (напр., сидеть)
Дьон кырыыларынан симсэн ыкса кэккэлэһэ олорбуттар. Суорун Омоллоон
Мааппа эмээхсин миэхэ ыкса чугаһыыр. Далан
Өстөөххө ыкса сыыллан тиийэн өмүтүннэрэн саба түстүбүт. И. Егоров
ср. монг. сика ‘подходить, приближаться’
II
сыһ. дьөһ. Төрүт түһүгү кытта хайааһын туох эмэ аттыгар буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении чего-л., возле которого совершается действие (у, к, подле, возле). Хоноһо аан ыкса сытта. Эмээхсин уот ыкса кэлэн олордо
□ Оһох ыкса туруоран, Остуолларын тарданнар Оҕолорбут көһүтэн Олороллор этилэр. Күннүк Уурастыырап