сыһ. Күүстээхтик, имэҥнээхтик. ☉ Страстно, со страстью, горячо
[Дьахтар] Эр киһи эҥин санаатын сэрэйэн, Этэн көрө-көрө Имэҥнээхтик күлэн, Саҥаран көрөкөрө Далыҥнаахтык чачыгыраан [барда]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыһалҕа [ойуун] дьалыҥнаахтык кыырбыта. И. Гоголев
Миитэрэй - баай огдообо эмээхсин мааны, үөрэхтээх уола. Кини ийэтин тэпсилгэнигэр сылдьар хамначчыт кыыһы Мотуруонаны дьалыҥнаахтык таптыыр. Н. Түгүнүүрэп

элэктээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Саҥаран көрө-көрө Дьалыҥнаахтык чачыгыраата, Элбэх элэктэннэ, Алыс хаадьыланна, Олус оонньууланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тогойкин бэйэтин элэктэнэ санаан, сонньуйан ылла. Амма Аччыгыйа
Бу билигин даҕаны [кыыс] элэктэммиккэ холонон, иһигэр аһаҕастык кэпсэтэргэ бэлэмнэнэ иһэрэ. «Чолбон»

хаадьылаа диэнтэн бэй
туһ. Саҥаран көрө-көрө Дьалыҥнаахтык чаачыгыраата. Элбэх элэктэннэ, Алыс хаадьыланна, Олус оонньууланна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Минньигэстик мин ааппын Уларытан ааттаама, Миигин күлэн, кыһытан Хаадьылана оонньоомо. Н. Харлампьева
Хас сырыы аайы хаадьыланар, ити уу-хаар кэпсээнин эгэлгэтэ күн-түүн эбиллэн иһэр. ЛМ А

даҕ. Чэпчэки, судургу, кэбэҕэстик өйдөнөр (тыл). ☉ Лёгкий, доступный пониманию, незамысловатый (о языке)
[И. Гоголев] Тыла-өһө сэксук буолбатах, эмиэ да дьиппэ, эмиэ да ис дьалыҥнаах, улаҕалаах. КНЗ КАӨ
Ол кини күлүм-дьирим, сэк-сук тыллаах суруйууну тумнан, уодаһыннаах тыллаах суруйууга үөрэнэр сыаллааҕын этэр. КНЗ ТС
◊ Сэк-сук буол (тутун) — үөрэн, сүргэҥ көтөҕүллэн сэргэхсий, чэпчээ, эгди буол. ☉ Оживиться, воспрянуть духом, активизироваться
Үөрэн-көтөн, сэк-сук буолбута. Күннүк Уурастыырап
Нил Нестерович илдьитин истэн баран, Вадим Николаевич сүргэтэ көтөҕүллэн, сэк-сук буола түстэ. Н. Босиков
[Кинини] анаан көрсөөрү тиийбитим. Киирбиппэр сэк-сук буола тоһуйбута. «Кыым»

I
даҕ. Үрүт-үрдүгэр кыстаммыт, даркыламмыт. ☉ Сложенный друг на друга слоями
Кулут дьон дьаргыл уҥуоҕунан дьаарыстаммыт, тутуллубут Куораттары ылаттыыллар Куйахтаах колонналар. Л. Попов
Дохсун сүүрүктээх дьаргыл таас үрэхтэр ол тыалары тоҕута силэйтэлээн кэбиспиттэрэ, онон-манан синньээн-кэҥээн, киэҥ дьуура толооттор буолан сиэлэн-хааман иһэллэр эбит. Н. Заболоцкай
Кыыс оҕо оһуор анньа олорор. Кыыс уус тарбаҕын анныттан Московскай государственнай университет таас дьаргыл мэндиэмэннэрэ дьаарыстанан тахсан иһэллэр. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Ньиргиэрдээх, дуорааннаах. ☉ Звонкий, гулкий
Хатан дьаргыл саҥа. ПЭК СЯЯ
Дүҥүр дьаргыл дорҕоонун Тыыннаах олох истибэт. Кини халыҥ кулугутун Саатыыр рок дирбиэнэ. Умсуура
[Тыаһааны удаҕан:] Дьаргыл былаайах оонньуур дьалыҥнаах киэһэтэ үүннэ! «Чолбон»
III
аат., түөлбэ. Сыарҕа адарайа, сэриитэ. ☉ Настил из досок или палок в санях. Оту тиэйэргэ дьаргыла суох сатаммаккын

1. аат., кэпс.
2. Барыылаах-кэлиилээх, элбэх киһи күннэтэ сылдьар, тэпсэр сирэ. ☉ Очень людное место, где ежедневно топчется народ
   [Баһылай:] Бу аҕам оҕонньор …… суол кытыытыгар олох оҥостон кэбиһэн, хас кэлээччи-барааччы тэпсилгэнэ оҥордоҕо. А. Софронов
   Оҕонньоттор …… киирэн-тахсан, аан сабыллара суох, дьиэни тоҥ хаһаа, дэлби тэпсилгэн оҥорон кэбистилэр. В. Иванов. Куораттар, төһө да сайын аайы абитуриеннар тэпсилгэннэрэ буоллаллар, олус «тымныылар». НТП СОЭС
3. көсп. Баттабыл, аҥаардастыы атаҕастааһын. ☉ Притеснение, угнетение
   Дьэкиимэп ойоҕо Натааһа ийэҕин тэпсилгэн гыммыта. Эрилик Эристиин
   [Миитэрэй] ийэтин тэпсилгэнигэр сылдьар, хамначчыт кыыһы Мотуруонаны дьалыҥнаахтык таптыыр. Н. Түгүнүүрэп
   Дьону кытта сатаан быһаарсар, өйгүнэн-санааҕынан атыттары баһыйар буоллаххына, тэпсилгэнтэн өрүһүллэҕин. «Чолбон»
4. даҕ. суолт. Аанньа хараллыбакка, туһаҕа тахсыбакка хаалбыт. ☉ Из-за отсутствия надлежащего внимания ставший бесполезным, непригодным (о чём-л.)
   [Сир быйаҥа] харайбатыҥ да хаалар, тэпсилгэн буолар. М. Тимофеев
   [Таас чох] түөрт уон-биэс уон бырыһыана үлтүрүйэн хочуолунайдар тастарыгар тэпсилгэн буолар. «Кыым»
   ♦ Тэпсилгэн оҥостор — кими эмэ куруук атаҕастыыр, баттыыр. ☉ Подвергать кого-л. постоянным притеснениям, угнетениям
   [Бөҕө Даадай — Харачаевка:] Бүгүҥҥү күнү быһа үөхпүккүтүгэр сөп буолбакка, аны тэпсилгэн оҥостор буоллаххытына, дьэ көрүлээтэхпит. Эрилик Эристиин
   [Ийэм:] Көр да маны, килиэп куһуогунан хомуруйан тэпсилгэн оҥосто сылдьаары... И. Попова

аат., эргэр.
1. Былыргы саха өйдөбүлүнэн ойууну араҥаччылыыр кэриимнии сылдьар тыын, кут-сүр (үксүгэр хаһан эрэ олоро сылдьыбыт ойуун кута-сүрэ буолар). ☉ По представлению древних якутов: блуждающий дух, покровительствующий шаманам (обычно — душа жившего некогда на земле шамана)
Сэттээх быластаах сиикэй тыймыыт тыллаах, Эт бэргэ харахтаах Хааннаах эмэгэттэриэм, бэттэх, бэттэх буолуҥ эрэ! Саха сэһ. I
Эппит тылым иччитэ Эмэгэт буолан Эттэрин сааһынан илэ-бодо иҥнин! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Эбээ, ол өлбүт, көмүллэ сытар ойуун дүҥүрэ хайдах тыаһыырый? — Ы-ыы, бэдик, ойуун эмэгэтэ диэн баар буолар. Ол хаһан да өлбөт. Ойуун эмэгэтэ кыырар. Н. Якутскай
Өксүүнньэ, өлбүт киһи, ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, ойуун эмэгэтэ, баҕа буолан түспүтүттэн …… эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ
2. Былыргы сахалар үҥэр-сүгүрүйэр ханнык эмэ иччилэрэ эбэтэр абааһы дьүһүнүн-бодотун үтүгүннэрэн маһынан, туоһунан уо. д. а. оҥорбут оҥоһуктара. ☉ Деревянные, берестяные и прочие фигурки, изображающие духов, которым якуты поклонялись в старину
Туостан аттаах эмэгэти кырыйаннар, талаҕынан тымтык оноҕостоох куччугуйкаан чаачар сааны оҥороннор, уйаҕа уктулар. Болот Боотур
Ойуурга тахсан эмэх маһы булан киллэрэн, дьахтарга маарынныыр эмэгэт быстардылар. Н. Якутскай
Эмэгэт көрүҥэ ханнык ойуун туох сыаллаах кыырарыттан тутулуктаах. АЭ ТЫС
3. Ойуун кыырар таҥаһыгар сүрэҕин туһаайыытынан тигиллэр киһи ойуулаах харысхал тимир быластыыҥка (үксүн алтантан буолар: устата — ыйар тарбах уһунун саҕа, туората — ытыс аҥаарын саҕа). ☉ Железная (обычно медная) пластинка (длиной с указательный палец, шириной — с половину ладони с изображением человека), которая пришивалась к шаманскому плащу спереди в области сердца как оберег
Кэтэҕэриин диэки көрбүтэ: үс куба лахсыыр көтөрдөөх, түөһүн тылыгар битийэр эмэгэттээх, көхсүн хараҕар тимир күҥэһэлээх …… ойуун киһи таҥаһа ыйанан турар. ПЭК ОНЛЯ I
Дьэс эмэгэтим! Түп гынар түптүрүм Түүлээх кулугутун Төлөрүтэ охсууй! П. Ойуунускай
[Удаҕан дьахтар] Эмиийин кэрэтигэр иккилээх баччыр оҕо Иирэбитийэ, Дьиэрэҥкэйдээн-тэйиэккэлээн иһэрин курдук Иирэр саар кыыһа, имэҥнээх-дьалыҥнаах, Дьэллик дьэс эмэгэтин иилиммит. Күннүк Уурастыырап
4. Сылгы уопсай өҥүттэн атын өҥнөөх атаҕар (буутугар) баар бээтинэ. ☉ Небольшая отметина в виде пятна другого цвета на ноге лошади
Икки буутун таһыгар эмэгэттээх сур ат. ПЭК СЯЯ
[Сылгы туһунан] Тараахтаахай туйахтаах, Баһырҕастаах атахтаах …… Дьуоҕалаахай кутуруктаах, Эмэгэттээх бууттардаах Бэрбээкэйдээх бэрдэ дьэ. С. Зверев
[Хара саарыл сылгы] икки буутун таһа бэчээт курдук эмэгэттээх буолар. «Кыым»
5. көсп. Киһи аҥаардастыы бас бэринэр, таҥара оҥостор киһитэ эбэтэр туох эмэ. ☉ Человек или предмет, которому поклоняются и который обожествляют, идол
Үптээх күлүгүн эмэгэт гынан үҥэрим, Астаах атаҕар таҥара гынан сүгүрүйэрим. Суорун Омоллоон
Урукку олохпутун биллэххэ, Ордук өйдүөхпүт бүгүҥҥүнү. Ол эрээри эмэгэт оҥостон үҥпэккэ, Үөрэтэрдии үөрэтиэх ол өрдөөҕүнү! Л. Попов
Бүгүн Уолл-стрит тахсар күнэ, сүгүрүйэр эмэгэтэ — дуоллар. Киниэхэ норуот хара көлөһүнэ, Кыһыл көмүс буолан, кутуллар. П. Тобуруокап
Эн оҕонньоруҥ баайдары эмэгэт оҥостон көмүскүүбүн диэн, талаһаны мүччү үктээрэй. М. Доҕордуурап
◊ Биэс уон икки күлэр (туос) эмэ- гэт — хаартыны хоһуйан этии. ☉ Эпитет игральных карт (букв. пятьдесят два смеющихся лика дьявола)
Биэс уон икки күлэр эмэгэтинэн көччүтэн, Күн сырдыгын устун Сырыттаҕым дии, оҕонньоор! А. Софронов
Уол аны атын дьарыкка — биэс уон икки туос эмэгэккэ …… ылларбыта. Далан
Мин биэс уон икки күлэр эмэгэт тугу диирин өтөрүбатары этэр эбээһинэстээх киһибин. И. Никифоров
Арыт-арыт, биэс уон икки туос эмэгэт биэрдэҕинэ, баһаарга суон эмээхситтэргэ баран аһаан-иһэн, сымнаҕас баҕайытык утуйан ылара. Н. Павлов
Туос эмэгэт — биэс уон икки күлэр (туос) эмэгэт диэн курдук. Маппыр туруорар хаартытын бэтириктээн, маастаан, холуоккалаан …… кубулдьутан-ибилдьитэн көрөрө да, туос эмэгэт Бадаайаптар тустарыгар бу сырыыга сылаанньыйбатаҕа. Л. Попов
Мин саҥардыы чороччу улаатыым саҕана аҕабыт тугун барытын туос эмэгэккэ матайдаан баран, бэйэлиин сүппүтэ. Ол аньыыта онон. С. Федотов. Хаарты эмэгэт — хаартыһыт хаартыга туһаайан «үп тэбэн биэрэрим, байарымтайарым, баарым-суоҕум, эрэнэрим эрэ эн» диэн үҥэн-сүктэн этэр тыла. ☉ Карта-матушка (обращение картёжника к своим картам с просьбой и надеждой на удачу). Хаарты эмэгэт! Халыҥ харчыта тэбэн биэр эрэ!
□ Хаарты эмэгэт биэрдэҕинэ, кимтэн даҕаны сүүйэри киһи кэрэйбэт баҕайыта. Н. Неустроев. Хатат эмэгэттээх — сылгыга баар буолар хатакка маарынныыр мэҥ курдук бээтинэ. ☉ Пятно на теле лошади, по форме напоминающее огниво
Тордохтоох хоҥуруулаах, орохтоох систээх, хатат эмэгэттээх, саба дьаҕыллаах, уулаах ньилбэктээх саһыл кэрэ [сылгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ураанньыктаах хоҥуруулаах, Улаан ньуурдаах, Орохтоох систээх, Хаҥалас быччыҥнаах, хатат эмэгэттээх Сурулуур сур дьаҕыл Соноҕос атыыр сылгы. П. Ядрихинскай. Эмэгэт былыт — эмэгэккэ майгынныыр быһыылаах субу ардыах курдук уулаах хара дьоҕус былыт. ☉ Небольшое тёмное облако, готовое пролиться дождём, по форме напоминающее фигуру эмэгэт’а (изображение духа в виде человека)
Ардах, силбик бэлиэлэрэ — эмэгэт былыттар намыһах баҕайытык уһуннулар. М. Шолохов (тылб.). Эмэгэт дьаҕыл — сылгы саннын хаптаҕайыгар эбэтэр моонньугар эмэгэт ойуутун санатар кыра хараҥа бээтинэ. ☉ Маленькое тёмное пятно на шее или холке лошади, отличающееся по цвету от основной масти животного и очертаниями напоминающее фигурку эмэгэт’а
Бу сылгыларга айылҕаттан бэриллибит хос бэлиэ наһаа элбэх буолар. Сиһин ороҕо, сиэлин, кутуругун ардайа, кулгаах кэрэтэ, хаҥалас быччыҥнара, уулаах ньилбэктэрэ. Ону таһынан бар дьаҕыл, саба дьаҕыл, эмэгэт дьаҕыл баар буолар. Сылгыһыт с. Эмэгэт дьаҕыл диэн икки өттүгэр дьаҕыла олох кыра буоллаҕына этиллэр. ОМГ ЭСС. Эмэгэт куйааһа — киһи тыына-быара ыгыллар уот куйаас. ☉ Сильнейший зной, жара. Эмэгэт куйааһа сатыылаабыт. Эмэгэт кураан түөлбэ. — улахан кураан сут. ☉ Сильная засуха.
ср. алт. эмегендеры ‘антропоморфные изображения алтайского шаманского костюма’, алт. эмеген ‘почтенная женщина; старуха’, монг. эмэгэн ‘старая женщина, бабушка’