сырдырҕаа диэнтэн дьаһ
туһ. Тогойкин тиэтэйэн [хайыһарын] сыыйа тэбэн сырдырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Удаҕан дьахтар …… Дьаргыл тааһа былаайаҕын Сытыары соҕус туттан, Сыыйа охсон сырдырҕаппыт. Күннүк Уурастыырап
Болугур оҕонньор чыырын киллэрэн хатырыктыыр, кыһан сырдырҕатар. Н. Якутскай

аат. Хаһыллыбыт омуһах, иин эбэтэр оҥхой. ☉ Вырытое или образовавшееся в земле углубление, яма
Дьаамаҕа баппат Дьаргыл уҥуох Дьаарыстанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыараҕас хоруопка угаммыт, кинини биһиги сүкпүппүт, Үс арсыын усталаах дьаамаҕа Доҕорбут уҥуоҕун көмпүппүт. Эллэй. Аһыҥа ылбыт сирин күрүөлүү дьаама хаһыталаатылар. А. Федоров

1. аат. Ото-маһа суох, сыгынньах дьаргыл таас хайа, оннук сис хайа үрдэ. ☉ Скала, лишенная растительности; голая поверхность каменной гряды
   Адаардаах арҕастаах таас дьааҥы анныгар, Аргыардаах Аммаҕа, мууһурбут буоругар Хааннарым тохтоннор мин өлөн эрэбин. П. Ойуунускай
   Хотой таас дьааҥы чабырҕайыгар тахсан далларыс гына олоро түспүт. Амма Аччыгыйа
   Дьааҥылар тараҕай сүүстэрэ күн уотугар сымнаан, тиритэн-хорутан, үрдүлэрэ күдэннирэн, оргууй буруолуу олорбуттара. Н. Заболоцкай
   Саха дьоно туох да үүммэт, сыгынньах таас хайаны дьааҥы диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
2. даҕ. суолт. Ото-маһа суох сыгынньах, дьаргыл таас. ☉ Каменистый, скалистый, лишенный растительности
   Туруук дьааҥы дурдалаах, Кырса, саһыл кыбыныылаах холкуос кыыһа Долгунча. Күннүк Уурастыырап
   Таас дьааҥы хайалары хампарытан Сир баайын көдьүүскэ күөрэттибит. С. Зверев
   ◊ Дьааҥы бочугураһа - барабыайдар этэрээттэригэр киирсэр кугастыҥы эриэн дьүһүннээх, төбөтүгэр көҕүллээх тыаҕа олохтоох обургу чыычаах. ☉ Птица отряда воробьиных с пестрым коричневым оперением, хохолком на голове, свиристель
   «Бүлүү тардыытын көтөрдөрө» диэн кинигэтигэр дьааҥы бочугураһын баттахтаах чыычаах диэн ааттыылларын бэлиэтээбит. АБН ПВБ
   эвенк. йаҥ, дьаҥ

I
дьааһый диэнтэн төхт
көрүҥ. [Сэгэйэр ойуун] дьааһыйталаан баран, дьаргыл былаайаҕынан дүҥүрүн үстэ дөрүн-дөрүн охсор. Л. Попов
Мин дэлби сылайбытым. Субу-субу дьааһыйталаан харахпын ньуххаммытым. П. Аввакумов
Орлосов сылайан, утуктаан, минньигэс-минньигэстик дьааһыйталаата. Н. Габышев
II
дьааһый диэнтэн төхт
көрүҥ. Сүллэр этиҥ эмиэ онно [тыалга] кыттыһан Ыар-ыардык сөҥүдүйэ дьааһыйталыыр. М. Ефимов
Онтон, утаакы буолаат, били иилии түһэн сытар харыйа сиикээн кэтэҕиттэн өстөөх артиллерията дьааһыйталаан барбыта. А. Бэрияк

аат.
1. Ойуун дүҥүрүн охсор түүлээх тыс бүрүөһүннээх кэдэгэр мас лаппаакыта. ☉ Колотушка от шаманского бубна, покрытая мехом оленьих ног (или собачьих лап). Ойуун дүҥүрүн, былаайаҕын ылар, үстэ хатан баҕайытык үһүүрэр, үстэ суордуур, үстэ кэхтэн дьааһыйар. А. Софронов
Айыы-хаан атын Аата үрдүө буоллар, Дьаргыйа оонньуур Дьаргыл таас былаайаҕым Олоро түс! П. Ойуунускай
Биир сиргэ үс дүҥүр тыаһа ньиргийэрэ уонна ыт тыһа бүрүөлээх былаайахтартан уот сардыргыыра. Н. Якутскай
2. эргэр. Былыр сахалар туой иһити (күөһү, көһүйэни) оҥороллоругар туттар кыракый мас лаппаакылара. ☉ Маленькая деревянная лопаточка, которой пользовались древние якуты — мастера горшечных дел
Былыргы маастардар туой иһити бэлэмнииллэригэр таптайар кыракый мас лаппаакы (былаайах) уонна илитэр иһит (хорууда) курдук боростуой тэриллэринэн туһаналлара. «Кыым»

даҕ.
1. Олус түргэн, күүстээх, үлүскэннээх (сүүрүк). ☉ Бурный, стремительный (о течении)
Устар дохсун сүүрүктээх Улуу Днепр өрүс. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ эбэ Эриллэр дохсун сүүрүктээх. С. Васильев
Дохсун сүүрүктээх дьаргыл таас үрэхтэр. Н. Заболоцкай
2. Хабараан, тыйыс, олус улахан (тымныы). ☉ Лютый, жгучий (о морозе)
Торолуйбут дохсун тымныы. Күннүк Уурастыырап
Тохсунньу дохсун тымныыта сирэйин муус салаппаанынан салаамахтаан ылла. М. Доҕордуурап
Туманынан бурҕачыйан Турда Дохсун тымныыбыт. А. Абаҕыыныскай
3. Олус күүстээх-уохтаах, олус түргэн сырыылаах (ат). ☉ Буйный, горячий (о лошади)
Субуоталарга дохсун тураҕас атынан кэлэн, хонон бараллар. Амма Аччыгыйа
Сындыыһап дохсун тураҕас атыырын миинэн, субу иннибэр аҕай харбыалатан иһэр эбит. Н. Заболоцкай
4. көсп. Баламат, бардам, кэрээнэ суох, быһымах. ☉ Дерзкий, наглый, резкий
Сэмэн кулуба бэрт тордурҕас, дохсун майгылаах киһи этэ... Н. Якутскай
Маппыр хабараан, дохсун тойон буолбута. Л. Попов
Кини харахтарыгар туох эрэ эр киһилии дохсун майгы, сороҕор баламат да быһыы баара. Ч. Айтматов (тылб.)

I
тыаһы үт. туохт.
1. Туохха эмэ охсуллан, биир күрүстүк ньиргиэрдээхтик доргуйан тыаһаа (туох эмэ улахан предмети этэргэ); тыастаахт ы к к у у г у н а а ( хол., о һ о ҕ у э т э р г э ). ☉ Ударяясь обо что-л. твёрдое, производить гулкие, громкие, раскатистые звуки (о т яжёлых больших предметах); гудеть (напр., о печной трубе)
Ампаар дьиэ ортотугар турар буор оһох тыаһаанууһаан умайан лиҥкинээн барда. Эрилик Эристиин
[Эһэ] дьаргыл таас олбоҕор лиҥкинии устар Индигир эбэ тымныы сүүрүгүн одуулаан турбахтыыра. Н. З аболоцкай. Атаҕым анныгар сир титирэс тээбитэ, эриэлсэлэр лиҥкинээбиттэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Сөҥнүк, ньиргиэрдээхтик саҥар. ☉ Го ворить гулким, трубным голосом. Тохороон саҥата дьон айдаанын ортотугар туспа лиҥкинээн и һ и л и н н э. А мма Аччыгыйа
△ Ньиргиэрдэнэн иһилин. ☉ Звучать гулко, громко, раскатисто
Титиик диэки Сынтараалка [оҕус] мөҥүрүүр саҥата сир түгэҕэр лиҥкинээтэ. В. Титов
II
туохт. Суон уонна өрө кулуһуйбут үрдүк буол (сүнньүнэн үүнэн турар маһы этиллэр). ☉ Быть очень высоким и крепким снизу доверху (в основном о деревьях)
Дьэ, лиҥкинээн мастар да мастар буолан бардылар. Суорун Омоллоон
Оччолорго өрүс сүнньүн бата тэҥкэ тииттэрдээх түбэ лиҥ кинээн турара. М. Ефимов

I
туохт.
1. Саҥар (өтөнү этэргэ). ☉ Ворковать (о диких голубях)
Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө, кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа (өс хоһ.). Сайыҥҥы күөх сарсыарда Куула аайы кэҕэ этэр, Суон үөттэргэ өтөн үөтэр. И. Гоголев. Үрэх түбэтин диэкиттэн өтөн үөтэр бүтэҥи куолаһа ортолуу тардан иһэн бөтө бэрдэрэр. В. Фёдоров
2. кэпс. Ааспыты, былыр үйэтээҕини аҕын, саҥалыы эргитэн кэпсэт. ☉ Ворошить прошлое
Үтүөнү оҥорор үчүгэйин Үлүһүйэн туран үөтүө. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр, өбүгэлэрин үөтэ-үөтэ, аһаан-сиэн тунайдаан испиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Өр да өр олорон чэйдиэхпит, Үгүһү, быданы үөтэммит. Урсун
3. эргэр. Урут өлбүт өбүгэлэр үөрдэрин (дууһаларын, куттарын) ыҥырдаҕым диэн кинилэр ааттарын ааттаа (ордук ойууҥҥа, удаҕаҥҥа тут-лар). ☉ Заклинать именем предков, взывать к предкам, духам (о шамане). Туох диэн эттэ диэтэххинэ, Үөһээ дойдуга үүрүллэр күммэр Үөтэр күнүм буолла. Саха фольк. Тоҕус улуу Ойуун киһи Туойан чопчуруйдулар, Кыыран чыҥыйдылар, Алҕаан аарыгырдылар, Кэнийэн киирдилэр, Үөтэн түстүлэр. Күннүк Уурастыырап
Үөһээ уолун Өлөрө охсон, Аҕаскын Айыы Дьаргыл удаҕаны ыҥыран, Үөтэн, алҕатан Үөһээ дойдуга Үтэттэрэн кэбис! С. Васильев
ср. др.-тюрк. өгүт ‘восхвалять’, др.- тюрк., тюрк. өт ‘петь; издавать звуки’
II
аат. Имигэс лабаалардаах, синньигэс сэбирдэхтэрдээх, сутука хатырыктаах мас эбэтэр сэппэрээк. ☉ Кустарник или дерево с гибкими ветвями и узкими листьями, ива
Тыа саҕатынааҕы үөттэр быыстарынан туох эрэ суола орҕочуйан барбыт. Амма Аччыгыйа. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыгырайа устар. П. Аввакумов
Өлүөнэ өрүһү таҥнары өҥөйөн Өрүтэ будуллар долгунун көрбүтүм. Будьурхай баттахтаах үөттэргэ өйөнөн Буурҕалаах түүннэри мин эмиэ өйдүүрүм. П. Тулааһынап
◊ Үөт чыычааҕа көр чыычаах
Ити күөлгэ иэҕэйэ үүммүт иирэҕэ, үөт чыычаахтара бырдаҕы ытыра-ытыра эккирэтиһэ оонньууллар. Н. Павлов
ср. др.-тюрк., тюрк. сөгүт ‘дерево; ива’

I
1. даҕ.
1. Ойоҕосторо маҥан, эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх (ынах сүөһү). ☉ Белобокий, в белых полосах поперек туловища, белополосатый (о рогатом скоте)
«Ласпайаана» диэн ынаҕыттан курдаах ала тыһы ньирэй төрөөтө. Ону «Кустуктаана» диэн ааттаата. М. Доҕордуурап
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт. С. Зверев
Аччыгыйкаан Арыйаан Аччыктаабат буолбута, Ала ынах маҥыраан Айманара ааспыта. Эллэй
2. Улахан үрүҥ элэмэстэрдээх, элэмэс, дьаҕыл-элэмэс (сылгы сүөһү). ☉ Пегий, пестрый (о лошадях). Кэрэ биэ кэлэр, ала биэ ааһар (тааб.: халлаан сырдыыта уонна хараҥарара). Төрөөбүт хотугу кыраайын айылҕатын, олоҕундьаһаҕын — күөгэйэ намылыйбыт күөх нуоҕай мутукчатыттан ала дьоруо атыгар тиийэ …… Күндэ хомоҕой хоһоонугар холбообута, ыллам ырыатыгар ыпсарбыта. Софр. Данилов
Космоһы хоһуйуу, Космоска хоҥкуйуу — Биһиги кэммит Поэзиятын муодата, Атах мээнэ тэбиммит Ааттаах аллаах Ала ата. Күннүк Уурастыырап
3. Толбонноох, эбирдээх, чуоҕурдаах. ☉ Пестрый, пятнистый
Моонньун ортотугар эргиччи синньигэс үрүҥ сурааһыннаах, кутуругун төрдүттэн өрө иэҕиллибит күөхтүҥү-хара түүлээх, ууга ала буолан көстөр, кэрэттэн кэрэ атыыр көҕөн бэркэ сибиэркиир... Амма Аччыгыйа
Өрүөстээх самыытыгар биэс тыҥырах суола үрүҥ түүнэн саба үүммүт, оттон арҕаһа ала чуоҕурдардаах — эмиэ чэрдийбит баас онно. Л. Попов
2. аат суолт. Элэмэс, эриэн, эбир өҥнөөх сүөһү; туох эмэ элэмэһэ, эриэнэ, эбирэ. ☉ Скот белобокий, пестрой, пегой масти; пестрота, пятнистость чего-л.
Саадьаҕайы алаҕа холоото, Аланы саадьаҕайга аҕалла, сыыһа саҥаны саҥарда, Кирдээх тылы киллэрдэ, Кэр-дьэбэр кэбилэннэ. С. Зверев
Ньирэйдэр тигээрдээн сырсаллар, Эргэ дьиэ күлүгэр мусталлар. Ньирэйдэр эриэннэр, алалар, харалар — буобура курдуктар. С. Данилов
Байыкка өйдөөбөт, түүн, борук-сорукка бэйэтэ да ала элбэҕэ бэркэ дылы этэ, сиргэ түспүт хаардыын киниэхэ ала буолан көстүбүттэрэ. Н. Заболоцкай
3. эб. суолт. «Олус, наһаа, сиэрэ суох» диэн күүһүрдэр суолтаны биэрэр эбиискэ курдук туттуллар. ☉ Употребляется в качестве усилительной частицы со значением «очень, безмерно, крайне»
Ат оҕус көлөнөн Ала муҥу көрөн, Аан күдэн тыыннанан Араскаат бөҕөнөн айанныырбыт. Саха фольк. Бэрт диэн бэйэлээх, алыс диэн айылгылаах, анаарартан ала дьикти, көрөртөн көрө түктэри оҕону илиититтэн сиэппит. ПЭК ОНЛЯ I
Елисейи «Духоборкаҕа» биһиги дьоммут мунньахтыы олороллорун тыллаабыт диэн букатын сымыйанан этэллэр. Ити Прокосов ойоҕо ала кубулҕат тарҕаппыт тыла. Эрилик Эристиин
тюрк. ала
♦ Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин — олоҥхоҕо Аллараа дойду абааһыларын ийэлэрэ. ☉ В олонхо — мать всех абаасы Нижнего мира
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут, Адаҕалаах Ала Буурай, Аан-Дьааһын диэн ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай
Онуоха Арсан Дуолай оҕонньор, Адаҕалаах Ала Буурай эмээхсин икки киэҥ көҕүстэрэ сүүтүктээҕэр кыараата, уһун санаалара саптааҕар кылгаата. Ньургун Боотур. Ала буркун — сир-халлаан ыпсыыта биллибэт хаардаах силлиэ. ☉ Снежная буря, пурга. Ала буркун аарыгырбыт Арыы тыалларын силистэри ылҕаан Киэҥ кэскили тирэхтиир, Кэлэр иннибитин эрчимниир тыраахтар көлө. С. Зверев
Сир-халлаан көстүбэт ала буркуна аҕыс хонугу мэлдьи сэллээбэккэ иһиирэ турда. И. Данилов
Таһырдьа киһи сирэйин чыпчаххайынан биэртэлиир айылаах ала буркун дьаарбайар. У. Нуолур. Ала буурҕа — ардахтаах, хаардаах күүстээх силлиэ. ☉ Сильная вьюга, снежная буря
Дьол быатыгар, Сор быатыгар Ыйыстар ыас хараҥа, Ытыллар ала буурҕа... П. Тобуруокап
Дууһаҕа кимиилээх ыар аймалҕаны кытары кырдьыы аргыһа — мөлтөөһүн, кыаммат буолуу, аһыы өйдөбүллэрэ, ала буурҕа курдук саба халыйан киирдилэр. Н. Лугинов. Ала бэлиэ — харахха быраҕыллар, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөр. ☉ Бросающийся в глаза, особенно приметный; выделяющийся чем-л. на общем фоне из однородных рядов
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ. Амма Аччыгыйа
Үтүө киһи, тыллыын-өстүүн ала бэлиэ. Наар дьон иннигэр кыһана сылдьар. Д. Таас
Биилкэнэн лэппиэскэни Ойуулаабыт кэриэтэ, Көрөбүт хаарга кини [лааскай суола] ала бэлиэтин. Баал Хабырыыс. Тэҥн. ала-чуо. Ала бэлиэтик — харахха быраҕыллар гына, уопсай кэккэттэн тугунан эрэ чорбойон уратытык көстөрдүү. ☉ Бросаясь в глаза, выделяясь, особенно приметно
Граната оскуолкалара көхсүн тырыта сүүрбүттэрэ, чэрдийэ оспуттара ала бэлиэтик килэрийэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Кини [С. Данилов] ырыата-хоһооно бүүсбүтүннүүтэ элбэх национальностаах литература модун куолаһыгар ала бэлиэтик киирэн холбосто. П. Аввакумов. Ала дуурай фольк. — кыһын уорааннаах тымныытын хоһуйар уларыйбат эпитет. ☉ Постоянный эпитет, живописующий зиму с ее лютыми морозами
Аҕыс ыйга адаҕыйбыт Арахсыбат аргыардаах Ала дуурай кыһын обургу Аргыардаҕа алыһын! Саха нар. ыр. II. Ала дьаргыл фольк. — олоҥхоҕо бухатыырдары баайар, оҕуурдуур аптаах быаны хоһуйар кубулуйбат эпитет сорҕото. ☉ В олонхо — часть сложного постоянного эпитета, живописующего волшебный аркан для пленения, скручивания богатырей
Ала дьаргыл ап-чарай быанан Умса оҕуурдатан ылан, Уол оҕону Аллараа дойдуга Таҥха биһиккэ Таҥхалата ыыппыт [Дьылҕа Тойон]. П. Ойуунускай. Ала кулугунай балык фольк. — «Ньургун Боотур» олоҥхоҕо ахтыллар, куутунан бухатыырдар ох сааларын сиһин силимнээн оҥорор эпическэй балык. ☉ Упоминаемая в олонхо «Ньургун Боотур Стремительный» эпическая рыба (из ее пузыря приготовляется клей для склеивания дуги богатырского лука)
Ала кулугунай балык куута кууттаах [ох саа]. ПЭК СЯЯ
Ала кулугунай балык Аҕыс үөстээх Куута кууттаах …… көрүлүүр көр муос саатын сулбу охсон ылла. П. Ойуунускай. Ала кулуну төрөппүт — түүн дэлби тоҥон кыайан утуйбатах, титирээн тахсыбыт. ☉ Ночью сильно продрог и не спал (букв. родил(а) пегого жеребенка — родившиеся ранней весной жеребята покрываются инеем так, что кажутся пегими — шутл. выражение)
Өксүөннэнэн, силлиэлэнэн, Өрүс илэ силбиэтэннэ. Ала кулуну төрөтөр Амыр айан онно буолуо. Күннүк Уурастыырап
— Хантан истиэмий [уолаттар түүн чөкчөҥөлүү сылдьыбыттарын], — оттон Көөстөөнтөн ыйыттым, бөлүүн бииргэ тоҥон, ала кулуну төрөтөн, быһыкка хоммут доҕоргуттан!.. Н. Заболоцкай. Ала моҕой — олус кутталлаах, уодаһыннаах. ☉ Очень опасный и коварный (соотв. змея подколодная)
Арҕаа диэкиттэн адьарай биистэрэ, Аҕыс салаа кутуруктаах Ала моҕой кыыл буолан Алдьатан киирдилэр. Нор. ырыаһ. [Дэдээһэп — Үүттүүрэпкэ:] Бу [Өрөпкүөм ойоҕо] ала моҕой ээ
Ону эн киһи курдук саныыгын. Эрилик Эристиин. Ала мондоҕой фольк. — хотой мифологическай аата. ☉ Одно из мифологических названий орла-горбоноса
Атара кутурук, Алтан сабарай, Ала мондоҕой, Тайбыыр дьаҕыл, Сүҥкэн эрэли, Хомпоруун хотой кыыл буоламмын өрө көттүм. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала Мылахсын хотун (хатын) фольк. — аан дойду иччитин аата. ☉ Имя духа-хозяйки земли
[Манчаары:] Аан дойдум иччитэ, Ала Мылахсын хатын, Арыһыйа көрүмэ, Алгыскыттан матарыма! А. Софронов. Ала тойон — күрэҥ дьүһүннээх, маҥан кутуруктаах, боруллуотааҕар арыый улахан, тыҥырахтаах көтөр. ☉ Орлан-белохвост
Ала тойон үксүгэр сордоҥунан аһылыктанар. СГФ СКТ. Ала тураах — суордуҥулар кэргэннэригэр киирсэр, кынатыгар үрүҥ куорсуннардаах, уратытык талыгыраан саҥарар, тураахтан кыра көтөр (Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр). ☉ Сорока. Ала холорук — наһаа күүстээх тыал. ☉ Буйный вихрь
Анысхан тыал хайысхата уларыйа турара, ала холорук эбии сэтэрэн испитэ. СГФ СКТ. Ала чахчы — харахха быраҕыллар, көстөн турар. ☉ Очевидно; в самом деле, действительно
Ала чахчы бэрдин даа, Ала — Таайы хайата! Эллэй
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыта. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ала чоккуруос — олус сырдык өҥнөөх харахтаах. ☉ Человек с очень светлыми глазами, белоглазый. Туос ала — эбириэн, эриэн (үксүгэр маҥан, сырдык өҥ баһыйар). ☉ Пестрый, пятнистый (обычно с преобладанием светлого цвета, светлых тонов)
Улуутуйар Улуу Суорун оҕонньор уоллаах кыыһын атыырдарыттан аҕыстыы кырыылаах, тоҕус сиринэн туос ала, токуруччу туттахха, чиккэччи тэбэ сылдьар икки кылы бэрдэрдэ. П. Ойуунускай. Оксиэ, туос ала — Туус Кубалаҥ хайалар, Күн, ый таптала — Уот чаҕылы хайалар! Киэҥ сир сүрэҕин Үөс тымыра эһигиэ? А. Бурцев. Туҥуй ынах муоһа Туос ала мээмэтинэн Чачата-чачата да буоллар Чалбааттаан аһатан барда. Саха фольк.
II
аат. Табаны туркуга көлүйэргэ табаҕа нотуруускалыы (моонньун төрдүнэн уонна хонноҕун аннынан уган) кэтэрдиллэр кэтит, хаптаҕай тирии быа. ☉ Тяговый ремень через плечо, шлейка (в оленьей упряжке). Сэтиигэ иһэр биир таба алатыттан атаҕын таһааран баран, моонньо быстыах айылаах айанныыр. Тэҥн. аалык

аат.
1. Киэҥ, улахан айан суола; сүрүн суол. ☉ Большая проезжая дорога, тракт; столбовая дорога. Айан аартыга. Аартыкка киир
□ Аартык ааттаах, суол сурахтаах (өс ном.)
Аллара дьурулуйан киирбит солооһуннаах киэҥ аартык устун хас да аттаах киһи хаамтаран сукулдьутан киирдилэр. А. Бэрияк
Бу соломмут, оҥоһуллубут суолу олохтоохтор «Аккыырай аартыга» диэн ааттыыр буолбуттара. Н. Якутскай
Киэҥ тайҕа дьиэллигэстэнэн, Киирии-тахсыы дэхсилэнэн, Улахан суол оҥоһулунна, Оройуон аартыга аһылынна. С. Васильев
2. Хапчааннарынан, намыһах сирдэринэн хайаны дабайан уҥуордуур айан суола. ☉ Горный перевал
Үрдүк аартык үрдүттэн Өрүс нөҥүө ыраахтан, Үрүлүйэ дьэргэйэн, Үгүс элбэх үрүҥ көмүс Хоруоҥканы тиспиттии, Куорат уота күлүмнүүр. Күннүк Уурастыырап
Сылайа быһыытыйбыта сонно тута ааһан, хайыһарын сүгэн, бу намыһах аартыгын өрө хааман тахсан, уҥуоргу алыыга таҥнары дьулурутта. Болот Боотур
Уол үрдүк аартыктан туут хайыһарынан анньынан кэбистэ. «ХС»
3. Улахан, киэҥ айан суолун төрдө. ☉ Въезд на проезжую дорогу, тракт. Аартык төрдө. Куораттыыр аартык. Бүлүү аартыга
□ Биһиги олохпут — кинилэр суолларын аартыга. Софр. Данилов
Ньурбаны Саха сиринээҕи салгын суолун арҕааҥҥы аартыга диэн ааттыыллар. И. Данилов
Били тахсан барыахтаах аартыктарын төрдүн диэки ытыалаһыы хат хойдо түһээт, олох уурайбыта. Болот Боотур
4. Кымырдаҕас уйатыгар киирэр, тахсар хайаҕастар. ☉ Отверстия в муравейнике для входа и выхода муравьев
Кымырдаҕас уйатын таһыгар сэдэх уонна аартыктарын аана бүөлээх буоллаҕына, ардах күүтүллэр. «Кыым»
5. Хайа эмэ диэки барар, айанныыр хайысха. ☉ Направление движения, маршрут
Аартыкпытын оруобуна тутуһан иһэр эбиппит, аҕыйах хонугунан Күһүүргэ тиийиэхпит. Е. Неймохов
Халлаан-космос аартыгын Гагарин маҥнай аспытын — Илэ-чахчы долгуйан, Ис сүрэхтэн биһириибин. Күннүк Уурастыырап
Аҕаҥ тааһын анныгар Атахтаһан сыппатыҥ, Кыргыс хааннаах аартыгар кыламаҥҥын саппытыҥ. П. Тулааһынап
6. көсп. Инники үүнэр-сайдар хайысха; үүнүү-сайдыы суола (үксүн публ., поэз. тут-лар). ☉ Столбовой путь развития, движения вперед; открывающаяся перспектива (обычно употр. в публ., поэз.). Эдэр Эллэй поэтическай талаана сылтан сыл ситэн-хотон, айар үлэ киэҥ аартыгар тахсыбыта. Софр. Данилов
Аны кини иннигэр эйэлээх айар үлэ аартыга нэлэһийбитэ. П. Филиппов
Оройуоҥҥа биллэриллибит култуура эстэпиэтэтигэр кыттан, биригээдэнэн күрэхтэһииттэн саҕалаан, Найахы сельскэй кулуубун самодеятельнай артыыстара киэҥ аартыкка тахсыбыттара. «Кыым»
♦ Аартыгы арҕар — араас суолларынан, аартыктарынан киэҥник тэлэһийэ сырыт; киэҥ сиринэн, ыраах суолларынан тэлэһийэ сылдьан тугу эрэ дьаныйан көрдөө. ☉ Много ездить по широким дальним и ближним дорогам; много ездить по дорогам в упорных (обычно тщетных) поисках кого-чего-л.
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин, Арыт... Арыт мин хахай хаана хааннанабын Эн эрэ, эн эрэ соргугун көмүскээммин. С. Данилов. Аартыгы арый — 1) саҥа аартыгы тэлэн (солоон, дэхсилээн эҥиннээн) суолу таһаар. ☉ Проложить новую широкую дорогу
Ону [хорҕолдьуну] хостуурга тохсус мэндиэмэн оҥоһуллуохтаах эбит. Суол солуур, аартык арыйар дьон наада буолтар. С. Федотов; 2) ыраах, уһун унньуктаах суолга тур, айаҥҥын саҕалаа. ☉ Начать долгий изнурительный путь, отправиться в долгий путь
[Оннук оҕо] Улуу дойдуларынан урбачыйыа, Киэҥ сирдэринэн тэлэкэччийиэ, Амырыын аартыктары арыйыа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах суолу тобулла. С. Васильев
[Чачыгыр Таас ойуун] уйаара-кэйээрэ биллибэт уһун аартыгы арыйбыт, айаннаан-айаннаан, дьон көнчөйө көһүйбүттэрин кэннэ, ананан барбыт сиригэр тиийэн охсуолаан чабырҕатан барбыт. П. Ойуунускай
Аартыгы ас көр аартыгы арый. Бу аҕыйах сыл иһигэр сис тыалары сиҥнэри солооммут, сүүһүнэн айан аартыктарын астыбыт. Амма Аччыгыйа
«Илин өттүбүн ибирдээмэҥ, иэдээҥҥэ охсумаҥ! Аартыкпын аһыҥ, суолбун тобулуҥ!» — диэтэҕэ [ойуун]. П. Ойуунускай
Охсуһуулаах ахсым сыллар Аартык аһан, буому туораан, Аарыгыран аастылар. С. Данилов. Аартыгы дабай — ким, туох эрэ туһа диэн дьүккүөрдээхтик, сыралаһан үлэлээ, элбэхтик кэл-бар. ☉ Напряженно трудиться, много ездить, добиваясь чего-л. (напр., в интересах простых людей)
Оо, барахсан, үлэһит дьон туһугар киэҥ сырыыны сылдьыбыт, аргыардаах аартыктары дабайбыт киһи эбит ээ. А. Кривошапкин (тылб.). Аартыгы тобул — саҥа аартыгы таһаар; урут сылдьыбатах аартыктарынан аан бастаан айаннаа. ☉ Проложить новую широкую дорогу; впервые отправляться ранее нехоженными (тобою) дорогами
Үһүс уол мохсоҕол буолан, Өрө көтөн таҕыста. Оттон аҕата аартык тобула, Арҕаа айаннаата. Эллэй
Аартыгы тэлэй көр аартыгы тобул. [Доҕордуулар] Сэрии аартыгын тэлэйэн Ыраатан иһэллэрэ. Баал Хабырыыс. Аартык-аартык ахсын (аайы) албан ааттаммыт — олус киэҥник сураҕырбыт, аата-суола ханна баҕарар иһиллибит, уос номоҕо буолбут. ☉ Широко прославленный, ставший известным каждому далеко за пределами своего обитания
Аартык-аартык ахсын Албан ааттаммыт киһи Илэ бэйэбинэн, чахчы дьүһүммүнэн Илбис эҥээрдэнэн иэнигийдим курдук. П. Ойуунускай
Арыылаах саламааттанан, Сөҥ сүөгэй сүдүрүүннэнэн Мин Сахам сирэ барахсан Аартык-аартык аайы Албан Ааттанан аарыгырда. С. Зверев. Аартыкка баппат албан аат фольк. — аатсуол, арбаныы муҥутуурун хоһуйан этии. ☉ Слава, переполнившая все дороги, кричащая на всех перекрестках (формульное описание высшей славы или непомерного самовосхваления). Аартыкка баппат Албан ааппын, Суолга баппат Суо модун сурахпын Кэлэр үйэҕэ, Кэнэҕэски дьылга Ким эмэ бэйэлээх кэскиллиэҕэй. Саха фольк. Аартыкка баппатах акаары фольк. — акаарыны үөҕэн, киниттэн кэлэйэн хоһуйан этии. ☉ Глупец, какого свет не видывал; дурак, известный на всех перекрестках (описательная формула-характеристика глупца)
Ити далга баппатах далаҕа, ити дьиэҕэ баппатах дьэллик, ити аартыкка баппатах акаары эйигин атаҕастаата. П. Ойуунускай
◊ Аараан аартык — үгүс сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах, дьалхааннаах үөс аартык. ☉ Оживленная магистральная дорога, трасса
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Ыһыахтар кэннилэриттэн аараан аартыктар, дорҕоон суоллар эмиэ бүтэ оһон, бүүрэ үүнэн хаалаллар. «Чолбон». Аартык аана (айаҕа) — аартык хайа хапчааныгар, дьиэллигэһигэр киирэр, онтон тахсар сирэ; аартык саҕаланыыта. ☉ Вход перевала в ущелье и выход его из ущелья; подъем (начало) дороги, перевала на гору и спуск с горы; начало пути
Аан ийэ дойдубутуттан тахсаммын Аартык аанын арыйбытым. П. Ойуунускай
Чэбдик эриэн бургунас Ахтаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Ат барахсан …… аартык айаҕын устун, кустук ох курдук сиэлэ сирилээн, кутуруга куугунаан, таҥнары сыыйыллан испитэ. П. Ойуунускай. Аартык ийэ хотун — аартыгы ытыктаан, киниэхэ сүгүрүйэн хоһуйан ааттааһын. ☉ Почтительное, церемонное обращение, называние широкой дальней дороги (букв. Госпожа-матерь дорога)
Тоҕус тоҕойдоох Толомон маҥан суолу Тобулан кэлэн турабын, Аҕыс адаардаах Аартык ийэ хотуну Арыйан кэлэн турабын. П. Ойуунускай. Аартык иччитэ миф. — былыргы итэҕэлинэн аартыгы дьаһайар, ааттастахха, бэлэх-туһах биэрдэххэ этэҥҥэ сырытыннарыан, араҥаччылыан сөптөөх күүстээх улуутуҥу иччи. ☉ Дух большой дороги (сильный, грозный, к-рого для благополучия дороги следует умилостивить алгысомзаклинаниями и поднесением подарков, к-рые обычно навешивались на деревьях у въезда на перевал, дорогу)
Аартык иччитин ыллаабыт киһи ырыатын кыайбата. Олус түргэнник ыллаата. Бу ырыа чиҥ, хатан, дириҥ, илбистээх, улуутуҥу соҕус буолуох тустаах. П. Ойуунускай
Олоҥхо бухатыырдарын айаннарын аартык иччилэрэ курдат билэ олороллорун курдук, Дабдарыйа Настааччыйа Мачайар Баһылайдаах Дьокуускайтан иһэллэрин эрдэттэн истэн, кэтэһэн олорбут. Эрчимэн
Аартык иччитэ өлөрдүм диэн үөрэн, өтүөстэнэн иһэн өлбөтөҕүн билэн, үөгүлээбитинэн өтөрү түһүөр диэри уһун тыыныы быстыҥа ааста. Д. Апросимов. Аҕыс хараҕалаах аартык — уһун сындалҕаннаах айан суолун улуутутан хоһуйан этии. ☉ Долгая изнурительная дорога (букв. широкая дорога с восемью засовами — поэт. образное описание)
Паровоз обургу Айаҥҥа турунан, Аҕыс хараҕалаах Аартыгы арыйда, Тоҕус кулугулаах Суолу тобулла. С. Васильев. (Аан дойду) (аҕыс) адаардаах аартык (аартыга) — эрэйдээх, эриирдээх аартык (уһун унньуктаах суолу, олох муҥутуур ыарахаттарын хоһуйар кубулуйбат уустук эпитет). ☉ Многотрудный путь; тяжелые жизненные невзгоды (сложный постоянный эпитет-формула)
Ол курдук уол оҕо соргута Аан дойду адаардаах аартыга, Үс төгүл саадаҕын уол устан, Үс төгүл курданан дьоллонор. С. Данилов
Туруу дойду дьоллоох ньуурун, Аҕыс адаардаах аартыгын Атахпынан арыйаммын, Тоҕус тоҕойдоох суолун Тобукпунан тоҕо кэһэммин Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулай дэппитим. П. Ойуунускай. Айаан (айаан-наах) аартык — киэҥ-куоҥ, ыраах нэлэһийбит суол. ☉ Широкая, просторная идущая вдаль прямая дорога; жизненный простор
Надя кэлэр олохтон Дьолу эрэ көһүтэр, Кыракый ыыр олохтон Айаан аартык аанын тэлэр эрэйдээҕин кини билэр. П. Тобуруокап. Айгыр-силик аартык фольк. — аартыгы ытыктаан, киэргэтэн хоһуйан этии. ☉ Широкая важная красавица-дорога (почтительно-церемонное формульное название дороги)
Хатыҥ мас сатанахтаах, Сэттэ сыарҕа Кэккэлии сүүрэр Айгыр-силик аартыгын Алҕанан тахсан иһэбин. Саха фольк. Айыыһыт хотун алгыстаах (аламай дугуй) аартыга көр иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга. Айыы Уруйдаан удаҕан айаҥ-дайаҥ эккирээн, Айыыһыт хотун алгыстаах аламай дугуй аартыгын арыйа туойан, ахталыйан кэллим. Эрилик Эристиин. Айыы тыргылла аартык — элбэх киһи айманар, уҕараабат тыастаах-уустаах аартык. ☉ Шумная, оживленная дорога (букв. прямая дорога с добрыми людьми и духами)
Сахалар элбэх киһи айманар, аарыгырар аартыгын «айыы тыргылла аартыга» диэн тупсаран ааттыыллар. К. Уткин. Айыы чамалҕан аартык — сырдык-кэрэ, эйэҕэс, удаҕан дьахталлар сылдьар аартыктара. ☉ Прекрасная, светлая (приветливая) дорога (по к-рой ездят женщины, удаганки-шаманки)
Хара сылгыны Хабарҕатын хайа баттаан, Ханньаччы уурбут курдук, Айыы чамалҕан аартыгы Арыйар күнүм буолла. М. Тимофеев. Алгыстаах аартык — үтүө өттүнэн тосхойор, абыраллаах аартык. ☉ Спасительный, добрый, благополучный путь (постоянный эпитет)
Арассыыйа эбэ хотун Айхаллаах олоҕун алдьатаары Алгыстаах аартыгын сабаары Өлүүнү үөскэппиттэрэ, хааны халыппыттара. С. Зверев. Хотун эдьиийим! Алгыстаах аартыккын Арыйан кулу, Силбиктээх аартыккын силэйэн кулу. Саха фольк. Алдьархайдаах аартык — өлүүлээх-сүтүүлээх, оһоллоох аартык. ☉ Гибельная, бедственная дорога (постоянный эпитет)
Ньирэй оҕо барахсан Ньиккирэччи ытаабытынан Аҕыс адаардаах Алдьархайдаах аартык устун Ат буолан батыччахтаата. П. Ойуунускай. Алдьархайдаах аартыкка хааннаах хайгыаны Экээйилиир күммүт буолла. Саха фольк. Амырыын аартык — суостаах-суодаллаах, кутталлаах аартык. ☉ Опасная, грозная дорога (постоянный эпитет)
Амырыын аартыктар, Сүдү үрэхтэр, Улуу муоралар иччилэригэр Аал уотунан Айахтаан аһатан Алгыыр саҥнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аныардаах аартык көр аргыардаах аартык. Иһэр кини соҕотоҕун; тобулар эрэйдээх суолун, арыйар аныардаах аартыгын. М. Горькай (тылб.). Араҕас маҥан аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойдуга ыттар аартык. ☉ Небесная дорога, ведущая в Верхний мир (в олонхо)
Аҕыс сиринэн алалаах андалы моҕой эриллэн түспүтүн курдук араҕас маҥан аартык анараа уһугар үллэн турар эбит. И. Гоголев. Аргыардаах аартык — тымныы тыаллаах, эриирдээх-мускуурдаах аартык. ☉ Трудный путь со студеными ветрами; дорога, сопряженная с тяжелыми испытаниями
Аччыгый уол борбуйун көтөҕөн, Аргыардаах аартык көмнөҕүн силэйэн, Дьуолкалаах суолу тосхойдо, Туруору дабааны дабайда. С. Васильев
Тиийбитим мин Берлин куоракка, Аргыардаах аартыгы тэлэрим, Өстөөхтөн куттанан турбакка, Өлүүгэ утары киирэрим. П. Тулааһынап. Атааннаах (атааннаахмөҥүөннээх) аартык — охсуһуулаахэтиһиилээх, утарсыылаах аартык (олох). ☉ Путь, дорога (жизнь), сопряженная с тяжелой борьбой, противоречиями
Киһи аймах историятын атааннаах аартыгар утарыта иҥнистибит биһиги сидьиҥ фашистары кытта. Туораһар, аасыһар сирбит суох. Амма Аччыгыйа
Ол сыллар, холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар, Охсуһуулаах олох модун бараан Атааннаах-мөҥүөннээх айаным аартыгар. С. Данилов. Дорҕоонноох аартык — киэҥник биллэр, сураҕырар аартык. ☉ Знаменитая, широко известная дорога
Урукку оҥкубар холоммот, Уһун суол дорҕоонноох аартыгын туппутум. Күннүк Уурастыырап. Дөргөм дэлэгэй аартык — бухатыырдар сылдьар буомнаахмоһоллоох киэҥ аартыктара. ☉ Широкая, но тяжелая с многочисленными препятствиями богатырская эпическая дорога, которую преодолевают только самые могучие
[Ньургун Боотур] Аҕыс адаардаах Дөргөм дэлэгэй аартыгы Төлө тэбэн кэлбит буоллаҕына — Үөһээ дойду көлдьүттэрэ Үтүөхтэһэр буолаайаҕыт. П. Ойуунускай. <Дьулусханнаах> дьолуо <маҥан> аартык фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ эбэтэр Аллараа дойдуга тиэрдэр эбэтэр күн сириттэн таһаарар аартык. ☉ Дорога в преисподнюю или Верхний мир; дорога, выводящая из подсолнечного мира (в олонхо)
Үлүскэннээх үчүгэй Үрүҥ дьолуо маҥан аартык Үгээрийэн көстүбүтүн Бата көрөн бардахха Унаҕай дуорсун дойду Унааран-манааран барда дуо! Саха фольк. Төһө-хачча айаннаабытын билбэтэ да, айыы сириттэн арахсан барда, күн дойдутуттан тэлэһийэн барда, тимир дьолуо аартык таҥнары дьулуһуйан түспүтүн устун баран истэ. Саха фольк. Санаатынан сүүрэр дьулусханнаах дьолуо маҥан аартыктара маннык эбитэ ини дии саныыгын. М. Доҕордуурап. Иэйэхсит хотун илбиргэстээх (Айыыһыт хотун салбырҕастаах) аартыга фольк. — төрүүрү араҥаччылыыр Айыыһыт суолун-ииһин хоһуйан киэргэтэн этии. ☉ Путь-дорога Иэйэхситэ (Айыысыта), покровительниц рожениц (постоянный сложный украшающий эпитет богинь)
Сылаас салгын тыыннанан, Итии тыал илдьиттэнэн, Күөх унаар урсуннанан, Өҥүрүк куйаас үктэллэнэн Иэйэхсит хотун илбиргэстээх аартыга тэлэллэрин кытта илэ бааччы харахтыыр. Эрчимэн. Айыыһыт хотун Салбырҕастаах аартыга арылынна. Саха фольк. Кураанах куктуй хотун аартыга миф. — Аллараа дойдуга олохтоох Арсан Дуолай дойдутугар киллэрэр хопто кыыл дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога с жертвенной чайкой, ведущая в Нижний мир, в страну Арсан Дуолая. Кээхтийэ хаан хотун аартыга миф. — үөһээ халлааҥҥа олохтоох Улуутуйар Улуу Тойон дойдутугар тиэрдэр, арҕаа халлаан аннынан, муус Кудулу байҕал соҕуруу өттүнэн барар кэҕэ дэлбиргэлээх аартык. ☉ Дорога под западным небом с южной стороны «Ледяного моря» с жертвенной кукушкой, ведущая в Верхний мир, в страну Улуу Тойона (Великого господина). Муус Күҥкүйэ аартык миф. — Аллараа дойду өлөр өлүү абын өрө көбүтэ турар, Өлүү Чөркөчүөк төрдүгэр киллэрэр, соҕуруу халлаан аннынан, улуу хайалар улаҕа өттүлэринэн барар кырдьаҕас, кырыалаах аартык. ☉ Дорога под южным небом, за великими хребтами, старая, заиндевевшая, с ледяным дыханием, ведущая в Нижний мир (в страну великих бедствий и всесильных чар). Ойуун аартыга миф. — ойуун кыырар кэмигэр үөһээ абааһыларга дабайар, эбэтэр аллараа абааһыларга түһэр суола. ☉ Путьдорога, по которой шаман отправляется к верхним или нижним духам во время камлания
Кини [Төкөйө ойуун] суолаииһэ ламут ойуунун аартыгын курдук буккуурдаах быһыылаах. С. Курилов (тылб.). Сиэллээх сиэги маҕан аартык миф. — олохтоох Үрүҥ Аар Тойон дойдутугар тиэрдэр, илин халлаан аннынан, итии байҕаллар анараа өттүлэринэн Иэйэхсит Ийэ хотун илэ бэйэтинэн киирэр аартыга. ☉ Дорога под восточным небом, за теплыми морями, украшенная конскими волосами, ведущая в Верхний мир, по которой нисходит госпожа Иэйэхсит
Иэйэхсит ийэ Хотун Сиэллээх Сиэги маҥан аартыгынан Сиэллэрэ-кутуруктара Силлиэ буолан ытылынна. П. Ойуунускай. Тайалҕан аартык — кыраман ыраахха барар уһун суол. ☉ Дальняя изнурительная дорога
[Ийэ кус:] Кыраман айаҥҥа турарга Кынаккыт бэлэм дуо? Тайалҕан аартыгы тутарга Дабыдалгыт күүстээх дуо? И. Эртюков. Тэргэн аартык — муҥутуур улахан, улуу аартык. ☉ Величественная магистральная дорога
Оскуола тиэргэниттэн Күөх ыллыктар сыыйыллаллар, Ыллыктар суол буолаллар, Алтан оттоох суоллар тэргэн аартык буолан тигинииллэр. И. Гоголев
Саха буолбут ааппытынан Сарсыҥҥыны тоһуйабыт, — Үүнүү тэргэн аартыгынан Өрүү үөһэ дьулуһабыт. Күннүк Уурастыырап
Сорохтору ааспыт сэрии онно-манна тириэрпитэ, тэргэн аартыгы тэллэрбитэ. Ф. Софронов
Итинник айылгылаах поэт хайаан даҕаны, ким даҕаны хаһан даҕаны көрбөтөх тэргэн аартыктарын арыйыахтаах. «ХС». Хаан аартык (аартык-хаан) фольк. — унньуктаах уһун аартык; өлүүлээх-сүтүүлээх аартык (аартыгы улуутутан ааттааһын). ☉ Гибельная, грозная дорога; изнурительная дорога (эпитет почитания, возвеличивания)
Хайыта баттаммыт хабарҕа курдук Былыргы хаан аартык тайҕаттан таҥнары Кумахтаах дьуоҕаҕа дьурулуу турбут. Эллэй
Хас сылга сэрии толоонунан, хабарҕа хаан аартыгынан, Айаннаан, кыргыһан кыайан [бу кэллибит]. И. Эртюков
Соҕотоҕун тойон буолан, суол-хаан хотуну тоҕо солоон, аартык-хаан хотуну арыйан, айаннаан барбыта үһү. П. Ойуунускай. Хаан-дьаргыл аартык миф. — үөһэ диэки тахсар өлүү-сүтүү, оһол-алдьархай эҥээрдээх, ооҕуй оҕус бадараанныыр иһикбадылҕах, уоттуу салыыр үөрбэ уһуктаах сымара таас, муҥура суох күүстээх ынырык дьүһүннээх сиэмэх иччилээх аартык. ☉ Самая страшная кровавая дорога в Верхний мир, устланная жертвами, с непроходимой топью, раскаленными камнями, охраняемая безобразным прожорливым духом неимоверной силы. [Куралай Кустук] хаан дьаргыл аартыгынан хаамарын устатыгар эт уллуҥахтара уоттуу дьаралыйаннар, сиикэй этинэн хааман, иҥиирдэрэ килбэстилэр. Д. Апросимов
Харылҕан аартык көр хоролҕон аартык. Хаһааҥҥы эрэ Харылҕан аартыгы Күрдьүгэс күрүөтэ Саба үүммүт. С. Данилов. Хоролҕон аартык — элбэхтик сылдьыллан үчүгэйдик дэхсилэммит киэҥ-куоҥ аартык. ☉ Хорошо утоптанная, гладкая широкая дорога. Чэлгиэннээх аартык — курдары охсор тыбыс-тымныы тыаллаах аартык. ☉ Дорога, открытая всем ветрам; студеная дорога с пронизывающими ветрами
Чэлгиэннээх аартыгы тэлбитиҥ, Тэлэйэн, тэлитэ тэппитиҥ. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. артыг ‘перевал, дорога по горным долинам, ущельям’