айаар-куйаар диэнтэн дьаһ
туһ. Ону [аты] тутан ыламмын Дьоруолатан долгутан истим, Айаннатан-сэмэлэтэн, Айаарданкуйаардан истим. Саха нар. ыр. II

эгдэрэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Муннун анныгар бэйэтин тылынан тугу эрэ эгдэрэҥнэтэн ыллаан барааччы. П. Аввакумов
Оҕонньор …… дьоруолатан эгдэрэҥнэтэ тураахтаата. Л. Габышев

быыкаайык диэн курдук
[Татыйаас] төбөтүн кыҥначчы тутунна, быычыкаайык сөмүйэтин төттөрү-таары охсуолаан, хомуһун тардан дьоруолатта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Нуучча таһырдьа тахса сылдьан Кууһумаҕа кистээн быычыкаайык тимир эрбиитин биэрбитэ. Н. Павлов
Быычыкаайык уезтааҕы куорат сыыһа, тугу да оҥорорум мэлигир. М. Горькай (тылб.)

туохт. Тугу эмэ миинэн баран айаннаа, айаннат. ☉ Ехать верхом быстро, лихо, двигаться скачками, вскачь
Мас атыгар олорон Уончалаах эдьиийигэр Ойуолатан тиийдэ, Халыҥ тэтэрээти Остуолтан харбаан ылла. П. Тобуруокап
Таптыыр олоҥхо бухатыыра Толооннорго дьоруолатан, Очуостарга ойуолатан Ахсымнык куйаарда турарын. Дьуон Дьаҥылы

сиэллэр диэнтэн тиэт
көрүҥ. Дьоруолатан доҕутуом, Сиэллэрбэхтээн дибдитиэм, бөтөрөҥнөтөн көтүтүөм. Саха нар. ыр. III
Тороев …… айан суолунан сиэллэрбэхтээн иһэн тумул чараҥҥа тиийэн атын туора тардан таһаарбыта. Л. Попов
Толору куҥнаах табаларын көс аҥаарын бадахтааҕы сиэллэрбэхтээн иһэн бытаарта. «ХС»

аат. Күннээх түүнү хабар, сүүрбэ түөрт чаас уһуннаах кэм. ☉ Сутки
Сиэрдиир аппын миинэммин …… Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
Боруоҥҥа икки эрэ ый курдук сылдьыбытым, ол иһиттэн кыргыһыыга — балтараа суукка. В. Яковлев

1. бөтөрөҥнөө диэнтэн дьаһ. туһ. Сарсын, сарсын сарсыарда Хаамтарбахтаан халытыам, Дьоруолатан доҕутуом, Сиэллэрбэхтээн дибдитиэм, Бөтөрөҥнөтөн көтүтүөм. Саха нар. ыр. III
2. көсп., кэпс. Тугу эмэ, ыпсыытын кытыарбакка, наһаа түргэнник оҥор, толор. ☉ Делать, осуществлять что-л. с большой поспешностью, мигом
   Хорбут ырыатын истибитиҥ буоллар. Доҕолоҥнотон, бөтөрөҥнөтөн түһэн, киһи саныы-саныы кыбыстыах. Э. Соколов

дьигиһий диэнтэн дьаһ
туһ. Ол [ампаар дьиэ] диэки атыыһыт киһи быһыытынан сиэллэрэн дьигиһитэн, хаамтаран халыһытан, дьоруолатан долгутан тиийбитэ. Саха фольк. Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар, сири-халлааны сиксигиттэн дьигиһитэр. Н. Якутскай
Биһиги кэпсэтиибитин бигэргэппиттии, «ГАЗ-63» иҥнигэһэ суох айаннаан дьигиһитэр. Н. Заболоцкай

1. даҕ. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, араа-бараа. ☉ Примерно одинаковый, схожий
   [Таатта үрэх] Үөрэ-дьүөрэ үүт тураан көлүйэлэрдээх, Араа-бараа арылыаһа күөллэрдээх эбит. Саха нар. ыр. I
   Үөрэ-дьүөрэ дойдулары ааһыталаатыбыт. «ХС»
   Үөрэ-дьүөрэ саастаах эрэ дьон доҕордоһуохтаахтар диэн сыыһа өйдөбүл эмиэ баар. ЧКС АК
2. сыһ., суолт.
3. Тэҥ соҕустук, араабараатык. ☉ Примерно одинаково, наравне
   Доҕоргунуун Одуордуун икки тугут курдук үөрэ-дьүөрэ үөскээбиккит. Суорун Омоллоон
   Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар, бургунас ынах муоһунуу, үөрэдьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Вадим Ионович ааны аһаат, дуораччы дорооболоспутугар, бары үөрэ-дьүөрэ хардаран күйгүөрэ түстүлэр. Тумарча
4. Биир тэҥник, хатыланардык, тэҥ арыттаахтык (хол., үктэнэн хаамп). ☉ Равномерно, ритмично (напр., ступать ногами)
   Үөмэс-аамас дайбатан Үөрэ-дьүөрэ үктэтиэм, Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
   Ата түөрт атаҕын үөрэдьүөрэ үктээмэхтээн, кырыытынан таһыйбахтаан ыла-ыла …… дьоруолаан кутан-симэн барда. Эрилик Эристиин
   Тиит бэлэм-бэлэмник үөрэ-дьүөрэ түһэрэн, куолаһа улам ыраастыйан, улам күүһүрэн, эрчимирэн иһэр. А. Бэрияк

аат. Киһиэхэ илиитин эрбэҕиттэн иккис тарбаҕа. ☉ Указательный палец
Биир илиибэр тарбаҕым Билэҕин дуо хастарын? Бастакыта — ылгыным, Иккис тарбах — аата суох, үһүс тарбах — ортоку, төрдүс тарбах — сөмүйэ, бэһис тарбах — эр бэрдэ эрбэх бөҕөс бэйэтэ! П. Тобуруокап
Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, …… киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Татыйаас …… быычыкаайык сөмүйэтин төттөрү-таары охсуолаан, хомуһун тардан дьоруолатта. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Сөмүйэҕинэн сүүмэйдээ — олус бириинчиктик сыымайдаан, сөбүлүүргүн талан ыл. ☉ Тщательно выбирать себе что-л. по вкусу. Сөмүйэлиин сөбүлүү- бүн — туох эмэ боппуруоска толору сөпсөс, сөбүлэс. ☉ Полностью одобряю, полностью согласен с кем-л. в данном вопросе
[Кинээс:] Итини [сир үллэһигин] сөбүлээбэт баар дуо? [Көкөт:] Сөбүлээн, сөбүлээн, сөмүйэлиин сөбүлээн олоробут. Суорун Омоллоон. Сөмүйэтин уга сытар сирэ — олорор сириттэн чугас, кыра-кыралаан да буоллар, мэлдьитин туһана турар сирэ (хол., балыктаан). ☉ Какой-л. участок, место (напр., с лесом, озером), которые приносят хоть и незначительную, но постоянную пользу кому-л.
Онон [куобах быһытыттан] күһүнүн киэһээҥҥи аһылык үгүс-элбэх эрэйэ суох саас-үйэ тухары күөскэ киирэ турааччы. Быһатын эттэххэ, сөмүйэлэрин уга сытар сирдэрэ. Н. Борисов
Чуораҥхас Хотугу күөлгэ сөмүйэтин уга сытар сирэ: онно оттуур, балыктыыр, тиргэлиир. ГНС СТСДТ. Сөмүйэ үрдүгэр үстэ эргийбит — эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит диэн курдук (көр эрбэх)
кирг. сөөмөй, туркм. сүем бармак