дьүккүҥнэс диэнтэн тиэт
көрүҥ. [Куртуйахтар] атын атыыры кытта көрүстэхтэринэ, бөтүүктэр охсуһаары дьохсооттоһоллорун курдук утарыта дьүккүҥнэспэхтээт, эккирэтиһэн субуруҥнаһаллар. Р. Кулаковскай

бурай диэнтэн тиэт
көрүҥ. Хара тураҕас атыыр сылгы буолан түөрт былас буурай көмүс көҕүлгүтүн бурайбахтыы тутаҥҥыт дьохсооттоһо турар буолаайаҕытый! ПЭК ОНЛЯ III

күрдьүөттээ 1 диэнтэн холб. туһ. [Оҕустар] эмиэ күрдьүөттэһэн бардылар. Далан
Соноҕос атыыр дьохсооттоһор Улуу тумуллардаах эбит, Кулан оҕус күрдьүөттэһэр Күтүр мөлдьөгөйдөрдөөх эбит. Күннүк Уурастыырап

айаатаа диэнтэн холб. туһ. Оҕус айаатаһан билсэр (өс ном.)
Алталаах атыыр оҕустар Айаатаһан лаҥкыныы туралларын курдук, Аалтыстаах аал маҥан хайалар [өргөстөммүттэр]. П. Ойуунускай
Харыйа тумул Хараҥа сыҥын иһиттэн Ынахтар Ыадастылар, Атыыр оҕустар айаатастылар. Күндэ
Сыһыыларга атыырдар дьохсооттоһоллор, Томторго оҕустар айаатаһаллар. Таллан Бүрэ

ньыкый диэнтэн бэй., атын
туһ. Онтон доппуруоска …… баскын ньыкыппытынан, илиигин кэннигэр туттубутунан камераттан тахсаҕын. Далан
Хатан баҕайытык иһиирэн чырылаппытыгар кинээс төбөтүн ньыкытта. И. Гоголев
Хара улардар дьохсооттоһор, кутурар кэмнэригэр эрдэҕэстэр моонньуларын ньыкытан үөмсэллэр эбэтэр сытынан кэбиһэллэр. В. Тарабукин
[Эһэ] сааскы көтөр айманар сиригэр …… инники атаҕын хомунан, төбөтүн ньыкытан олорон куһу кэтиир. ПАК ЭТ

суодай диэнтэн арыт
көстүү. Абааһы киһи кэннинэн хааман суодалдьыйда. ПЭК ОНЛЯ III
[Кулун Куллустуур абааһы уолунуун] Тоҕус соноҕос атыырдар Дьохсооттоһо туралларын курдук, Суорба таас хайаларыгар Суодалдьыһан таҕыстылар. ТТИГ КХКК
Маҥан кыталыктар ортолоругар чох хара дьүһүннээх кыталык дуу, туруйа дуу суодалдьыйа сылдьар үһү. И. Гоголев

тэрэй диэнтэн дьаһ
туһ. [Тииттэр] Күҥҥэ тардыһа үүммүттэр Күөх лабааларын тэрэппиттэр. И. Федосеев
Хара улардар дьохсооттоһон кутуруктарын тэрэтэн, кынаттарын даллатан тула сырса сылдьаллар эбит. В. Тарабукин
Хараҥаччы икки кынатын тэрэтэн, уһун кутуругун нуоҕайынан баарыстанан, ох саа оноҕоһунуу биирдэ элэс көстөн ааһар. «Чолбон»

хоҥорой <дуорсун> тумул фольк. — маһа суох халтаҥ үрдүк тумул, тумус. ☉ Голый высокий мыс; лесной выступ, лишённый растительности
Тоҕус дуолан атыыр сылгылар …… Дьохсооттоһо туралларын курдук, Тоҕус хоҥорой улуу дуорсун Тумуллардаах эбит. П. Ойуунускай
Хоҥорой тумулбар да сытан Хоруобум хаппаҕын атытан, Холорук куугунун иһиллиэм, Куйааһы, тымныыны да сэргиэм! П. Тобуруокап
ср. монг., бур. хонгор-үргэн ‘эпитет земли’

I
көҥөө диэнтэн холб. туһ. Тоҕус дуолан атыыр сылгылара, Үөрдэриттэн көҥөһөннөр …… Дьохсооттоһон туралларын курдук, Тоҕус хоҥорой улуу дуопсун Тумуллардаах эбит. П. Ойуунускай
Уолаттар үөрдэриттэн көҥөспүт сайылык оҕустарыныы кынчыатаһан бэйэ-бэйэлэригэр өстөспүт тэҥэ буугунаһан сылдьаллара. П. Аввакумов
II
даҕ. Тугун эмэ атын киһи туһанарын абааһы көрөр, сөбүлээбэт идэлээх. ☉ Чуждающийся других из боязни потерять свое, ревниво оберегающий свое имущество
Көс ыта көҥөс (өс ном.). Көҥөс дьахтар күөһэ буспат (өс ном.). Дьаакып саламаат сиэтэ. Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэтэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Бэл көҥөс ынах диэн баар. Кини кистээн, саһан эрэ төрүүр. С. Федотов
♦ Көҥөс байанайдаах (бултаах) — соҕотоҕун сылдьан өлгөмнүк бултуур, дьону кытта сырыттаҕына бултуйбат идэлээх. ☉ Человек, Баянай (дух тайги, покровительствующий охотнику) которого не желает делиться добычей с другими
Удачливый на щедрую добычу в одиночестве, невезучий с другими, в компании. — Хата, манна хол-буут арааран айахпытынан үллэстибиппит ыраах ордук, — диэн көҥөс бултааҕынан аатырбыт Кутуков эгэ-дьаҕа буола түстэ. «ХС»

I
ыйылаа диэнтэн холб. туһ. Эмискэ сир өрө титирэстии түстэ, тула уоттар уһууртаатылар, сэнэрээттэр көтөн ыйыластылар. Н. Якутскай
Атыырдар утарыта көрсүһээт, дьохсооттоһон ойоҕос ойоҕосторунан буоллулар, …… хабыр хатаннык хаһыытастылар, ыйыластылар. В. Протодьяконов
Мас кэрдэр бириэмэтигэр ыттарбыт эмиэ, кыыл баарын билэн, кэлээри ыйылаһар саҥалара субу эймэнэ турар. Я. Семёнов
II
даҕ.
1. Ыйылаан саҥарар. ☉ Визжащий (о голосе). Онтон көмөлөһөөччү, эмискэччи кытаанах дьүһүннэнэ түһээт, хайдах эрэ ыйылас куолаһынан кыланна: «Эмиэ туох көрүдьүөһэй?» Л. Толстой (тылб.)
— Ама биһигини көмүскүүр туох да суох дуо? — Кини ыйылас куолаһа чыҥкыныыра. Г. Николаева (тылб.)
2. Иһиирэр курдук сытыы тыаһы таһаарар. ☉ Свистящий (о пуле)
Киһи төбөтүгэр хатанар ыйылас тыас өрө быыгынаан эрэрэ баара да, сир-халлаан хайдар сүрдээх улахан тыаһа тоҕо барда. П. Филиппов
Баһылай эмиэ таһырдьа тахсан, ыйылас буулдьалар анныларынан маҕыйа-маҕыйа тэбиннэ. «ХС»
Буулдьалар ыйылас тыастарыттан киһи куйахата күүрэрэ. ПНИ ДКК