с. I. (совместная жизнь) дьукаахтаһыы, бииргэ олоруу; 2. (половая связь) көрсүүлэһии.

несов. с кем 1. (жить совместно) дьукаахтас, бииргэ олор; 2. (быть в половой связи) көрсүүлэс.

аллар диэнтэн атын
туһ. Дьукаахтаһар үчүгэйэ чахчы: биир оһох оттуллар, биир ойбон алларыллар, биир хотон туттуллар. Амма Аччыгыйа

даҕ. Олус оччугуй, аһары кыра. ☉ Малюсенький, крошечный
Үс ыал быйыл Лэглээрдэр быыкаайык балаҕаннарыгар дьукаахтаһан кыстаан олороллор. Амма Аччыгыйа
Айылҕа бары атын үүнээйилэрин курдук эмиэ ханнык эмэ быыкаайык сиэмэттэн үүнэрэ буолуо. Суорун Омоллоон
Биһиги онно быыкаайык үүтээни туттубуппут. А. Кривошапкин (тылб.)

ыалдьыттаа 1 диэнтэн холб. туһ. Кыһын бу икки ыал дьукаахтаһаллар, сайынын кэлэбара ыалдьыттаһаллар. С. Маисов
Ардыгар агитзоналар кэнсиэрдэринэн хардарыта ыалдьыттаһаллар. А. Пахомов. Сахалар бэйэ-бэйэлэригэр ыалдьыттаһалларын олус сөбүлүүллэр. ПН ДЫ

туохт. Ким эмэ чуумпу олоҕун, сынньалаҥын уйгуурт, аймаа. ☉ Нарушать чей-л. покой, тревожить кого-л., мешать кому-л.
Ол дэриэтинньиги бэйэҕит дьаһайыҥ! Кыра оҕолоох дьону, биһигини, түүннэри сүпсүйүмэ! И. Гоголев
«Хайа бэрт ыалга түбэһэн бэркэ олоруохпутун, ити полиция дьааттар таҥнары сүпсүйэн кэбистилэр», — диэн Абдуркулла, букатын бүрүстүүпүнньүк курдук, полицияны үөҕэр. Эрилик Эристиин
Силипчээн бэйэтэ да, кэргэнэ Настаачыйа да, ол курдук бу дьиэҕэ дьукаахтаһан олорооччулар даҕаны, бары хоноһолор түүннэри сүпсүйэллэрин абааһы көрбөттөр. Д. Таас
ср. кирг. сүксөй ‘ершиться’

I
туохт. Кыһыны туораа, кыһын ханна эрэ олор. ☉ Зимовать, проводить зиму
Үс ыал быйыл Лэглээрдэр быыкаайык балаҕаннарыгар дьукаахтаһан кыстаан олороллор. Амма Аччыгыйа
Тус-туһунан чоҥкучах алаастарга кыстаабыт оҕолор биир сайылыкка мусталлар. Далан
Арҕахха кыстаабыт аарыма эһэ курдук Этим-сииним барыта көһүйбүт. И. Гоголев
◊ Кыстыыр уу — кыстыыр чүөмпэ диэн курдук
Кыстыыр уу. Күөл, үрэх хайдахтаах да тымныы кыһыҥҥа дөйө тоҥмот өттө. Багдарыын Сүлбэ
II
туохт. Тугу эмэ сааһылаан, үрүт-үрдүгэр чөмөхтөөн биир сиргэ уур. ☉ Складывать, класть что-л. друг на друга, стопкой, штабелем
Мин саах күрдьэбин, торбуйах уулатабын, бурдук тардабын, мас кыстыыбын. Амма Аччыгыйа. Тыраахтар тыырыллыбыт былаахылары сотору-сотору тиэйэн аҕалан өрөһөлүү кыстыыр. А. Федоров. Билигин хараҥаҕа кууллаах бурдугу таһааран кыстыахха. И. Бочкарев
◊ Мас кыстыыр көр мас
Ыстапаан …… мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо. А. Софронов
Дьиэ таһыгар мас кыстыырга биир атыыр оҕус …… «бус» гынан тыынан кэбиһэ-кэбиһэ, ныһыллан турар. Н. Түгүнүүрэп

1. эҥээрдээ диэнтэн холб. туһ. Олох диалектиката көрдөрөрүнэн, куһаҕаны эҥээрдэспиттэр хаһан да мөлтөхтөр. ПБН БЭДь
   [Фаина:] Төһөлөөх эрэйи-буруйу, сору-муҥу эҥээрдэспитэ буолуой, төһөлөөх хараҕын уутун тохпута буолуой кини? «Чолбон»
   Кэпсиирэ кырдьык буоллаҕына, кинитээҕэр ордук кыһалҕалаахтык, эрэйи-муҥу эҥээрдэһэн үөскээбит киһи эбит. «ХС»
2. Кими эмэ кытта дьукаахтаһа эбэтэр ыаллыы олор; кими эмэ кытта булкуһа, бодоруһа сырыт. ☉ Жить совместно или по соседству с кем-л.; знаться, водиться, общаться с кем-л.
   Ол эрээри балаҕаны бэйэтэ даҕаны туттуо буоллаҕа, бастаан утаа ыалга да эҥээрдэһэн олоруохха син. Болот Боотур
   Дойдутугар сайылыы кэлбитэ. Аймахтарыгар эҥээрдэһэ сылдьан, оттоспута. И. Федосеев
   Ол аайы [араас дьоннуун бодоруһан] биирдэрэ кэхтэр, төннөр түөрэхтээх суолга киирдэр-киирэн иһэр, иккиһэ, үтүө дьоҥҥо эҥээрдэһэн, үүнэр-сайдар өттүгэр үлүмнэһэр. «Кыым». Сотору Наалтаар сүрэхтэнэн Уйбаан Лааптап диэн буолар. Нууччалардыын эҥээрдэһэн Сайаҕастык улаатар. «ХС»

аат. Моонньунан, иһигэр икки сиринэн олус синньиир, алта атахтаах, үксүн хара дьүһүннээх, буортулаах кыра үөннэринэн-көйүүрдэринэн аһылыктанар, дьукаахтаһан күргүөмүнэн олорор, күүстээх сыҥаахтаах быыкаа харамай. ☉ Муравей
Көөртүм — сүүнэ баҕайы кымырдаҕас кэлэн атахпын ытырбыт эбит. Суорун Омоллоон
Биир уйа кымырдаҕас сайын устата үс мөлүйүөн …… буортулаах үөнү уонна кинилэр гусеницаларын, сымыыттарын хомуйар. И. Сосин
Өскө кымырдаҕас уйатыгар эймэҥнэс буоллаҕына, самыыр түспэт. ДьСИи
♦ Кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буол — туохтан эмэ өрүкүйэаймана сүүр-көт (элбэх дьон туһунан). ☉ Взбудораживаться, приходить в тревожно-беспокойное состояние (о толпе, массе людей). Сэрии саҕаламмытын истээт, дэриэбинэ иһэ кымырдаҕас уйатын тоҕо тарпыт курдук буолла. Тэҥн. Тигээйи уйатын тоҕо тарпыт курдук; тураах уйатын тоҕо тарпыт курдук
◊ Кымырдаҕас ойуу (орнамент) иск. — кымырдаҕаһы үөһэттэн көрүүгэ маарыннатан оҥоһуллубут ойуу. ☉ Разновидность якутского национального узора, изображающая муравья с высоты
Кымырдаҕас, тордуйа, тыҥырах ойуулаах өттүк симэҕэ (көмүс буолар). БСИ ЛНКИСО-1994
Өскөтүн муостан аттаах киһини оҥорбут буолуҥ, кини таҥаһын, атын киэргэлин, чаппарааҕын саахымат, үс муннуктаах, иилэҕэс, төгүрүк уонна кымырдаҕас орнаменнары хас биирдиилэрин хос-хос хатылаан уруһуйдаан ойуулуугут. ПСН УТС. Кымырдаҕас уйата — кымырдаҕастар олорор сирдэрин сир үрдүнээҕи өттө: от-мас сыыһынан, үөн-көйүүр хаҕынан о. д. а. бугул курдук оҥоһуллубут оргул. ☉ Муравейник
Халаачык бугул саҕа кымырдаҕас уйалара хаар анныттан чөмчөрүһэн олороллор. Амма Аччыгыйа
Сайын тыаҕа тахсан иккиэн [Тыгырыана уонна эһэ оҕото] отонноон, сугуннаан сииллэр, кымырдаҕас уйалаах сири кэрийэллэр. Болот Боотур
Мас аттыгар кымырдаҕас уйата түбэстэҕинэ, кини эмиэ хотуну, соҕурууну көрдөрүөн сөп. КЗА АҮө. Кымырдаҕас хайаҕа көр хайах
ср. туркм. диал. кымырсҕа, шор. кымырташ, кирг., узб. кумурска ‘муравей’

1. даҕ. Уһуну-киэҥи эргитэн өйдөөбөт, барытын наһаа көнөтүнэн өйдүүр. ☉ Наивный, простодушный
   Талбаҕа ыалтан ыалга көһө сылдьан дьукаахтаһар, быстар дьадаҥы, кэнэн Тоһуукка диэн оҕонньор баара. Амма Аччыгыйа
   Ол баайыллыбыт хабахтар уонна чуорааннар оччотооҕу кэнэн дьон санааларыгар, куһаҕан тыыны куттуур улахан ымыы буолаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Норуот айымньытын мифическэй уобарастара былыргы кэнэн киһи айылҕа күүстэрин …… иччилээн өйдүүрүттэн үөскээбит. Эрчимэн
2. аат суолт. Уһуну-киэҥи эргитэн өйдүүр кыаҕа суох, барытын наһаа көнөтүнэн өйдүүр, өс киирбэх киһи. ☉ Наивный, простодушный, бесхитростный человек, простак
   Оо, кэнэммит дэлэ дуо, ол сирбит анныгар гаас хаайтаран эҥин араастык тыаһыырын абааһы эбит диир буоллахпыт. В. Иванов
   [Маня:] Эчи судургутун, эчи кэнэниҥ бэрдин. Ол эрээри эйиэнэ үчүгэйиҥ итиннэ баар эбээт. Көнөҕүн. С. Ефремов
   «Аата бу киһини», — Ньукулай киһитэ кэнэниттэн олус бэркиһиир. «ХС»
   ◊ Кэнэн санаа — киэҥник ылан көрбөт, кыараҕас, муҥутах санаа. ☉ Наивная, простодушная мысль; ограниченная, недалекая мысль
   Максим илиитин-атаҕын кыаһылаабыт кэнэн санаа оргууй төлөрүйэн, улам холкутуйан истэ. Н. Лугинов
   О, дьэ баар буолаллар ынырык, Куту-сүрү баттыыр сэһэннэр, Эн кэнэн санааҕар хара-барык Сибиэннэр илэбодо кэлэллэр. М. Ефимов
   [Спиридон:] Ол эрэйдээх, кэнэн санаатынан, бука, …… оҕоҕут туһугар көрдөһө бардаҕа буолуо. С. Ефремов. Кэнэн үйэ (кэм) — үөрэх тарҕана илик, хараҥа, ньүдьү-балай кэм. ☉ Темный, непросвещенный век
   Урукку кэнэн үйэ ааспыта — үлэһит дьон өйдөнөн эрэр. Н. Якутскай. Былыргы кэнэн үйэҕэ хайа баай …… сир уһугар дойдуну …… мөһөөх харчыга атыылаһан ылыах этэй. А. Федоров
   монг. гэнэн, тув. кэнэн