ж. сырҕан, дьуккуруйуу, баас.

сов. разг. сүлүлүн, хастан, суллан; дьуккуруй, ньылбырый.

побуд. от дьуккуруй = ссадить, поцарапать; илиим тириитин дьуккуруттум я содрал кожу на руке, я ободрал руку.

дьуккуруй диэнтэн төхт
көрүҥ. [Ойбонтон оруулларыгар] тириитэ дьуккуруйталаан хаан оҕуолаабыт, муус кыаһаан буолбут ынаҕы үүрэн, муус килиэ буолбут оҕонньору сиэтэн, балаҕаннарыгар аҕылаһан кэллилэр. Амма Аччыгыйа

баастаа диэнтэн бэй
туһ. Абдуркулла этигэр уон улаханнык көҕөрбүт бааһы, икки кыратык дьуккуруйбут бааһы булар, онон уон икки баастаммыт. Эрилик Эристиин
Аҕыс сиринэн аһаҕас баастанна, сэттэ сиринэн сиикэй баастанна. ПЭК СЯЯ
Оспот сүрэх баастанан иһэбин, ону тарбаама, умнуллубат аһыыланан иһэбин, ону сэтэритимэ. П. Ойуунускай

дьуккуруй диэнтэн дьаһ
туһ. «Киһи буолбатах, абааһы быһыылаах», - Күөнчэ илиитин көрдөрдө: түөрт тарбаҕын ортоку сүһүөхтэрэ дьуккурута ыстанан хаалбыттар. Күннүк Уурастыырап
Маҥнайгы күн сири бааһырдыллыахтаах этэ. Хата, уотта отун, чэйдэ өр. Бу эһиги дойдугут буорун дьуккуруппуппутун бэлиэтиэх кэриҥнээхпит. Тумарча
Бруцеллез микробтара киһи организмыгар этин тириитин дьуккуруппут туохха эмэ бааһырпыт баастарынан киирэллэрин быһыытынан, дьон илиилэрин ыраастык тутуохтаахтар, баастарын дьуотунан соттуохтаахтар. ПСВ СРЫСБ

туохт. Тиэрэ сыҕаллан таҕыс (хол., мурун, сирэй); оннук сыҕаллан тахсыбыт курдук буол. ☉ Быть, казаться толстым, вывернутым наружу, отвислым
[Эһэ] харахтара өс-саас уотунан умайан чоҕулуһаллара, дьабадьыта суостаахтык ыртайан, мунна сылластан, үрүҥ аһыылара килэйэрэ. Далан
Маҥаас атыыр оҕус, соһуйбут омунугар, сүүһэ эбии будьуруйан, мунна сылластан тахсыбыт курдуга. Н. Заболоцкай
Ыстапаан атаҕын көхсүттэн хаан оҕуолаабыт, дьуккуруйбут, тириитэ сылласта сылдьар. И. Никифоров

I
көт I диэнтэн атын
туһ. Күрүө намыһаҕынан көтүллэр (өс ном.). «Бүөр» борооску тиэрэ көтүлүннэ [өлөрүлүннэ]. Болот Боотур
II
1.
көтүр 1, 3, 4 диэнтэн атын. туһ. [Ат сылгы] Сургуйдаах хаһааҕын Суохтаама: сүппүттэр. Күөх оттоох хаарчаҕыҥ көтүллэн бүппүтэ. Күннүк Уурастыырап
Уйбааскы киэнэ сиэрэй хаарыс болтуо сиэбин дьабалдьыта көтүллүбүт итиэннэ муннун төбөтө дьуккуруйбут этэ. Амма Аччыгыйа
Бу дьыаланы Неустроевтаах үрдүкү суутунан эргитэн, уураах көтүллэрин ситиспиттэр. П. Филиппов
2. Алдьан-кээһэн, күөрэлэн, үлтүрүй. ☉ Разрушаться, разбиваться, разваливаться
[Элиэнэ эбэккэм] кур мууһа көтүллүө, күйгүөрэ сүүрүөҕэ. Эллэй
Күлүктээн турбут Көмүрүө хаар көтүллэн Көнө сир Көҕөрөн көһүннэ. Эрилик Эристиин
Миигинэн күн сирэ көтүллэн барыа суоҕа. Тирэччи тэбэн баран, өлөн өр үйэ утуйуох тустаахпын. А. Сыромятникова

туохт.
1. Тугунан эмэ сотон этиҥ инчэҕэйин куурт эбэтэр туох эмэ биһиллибитин ыраастаан, суох гын. ☉ Вытираться, обтираться
Хараҕын уутун соттон оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ. П. Ойуунускай
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
«Манан сотун», — диидии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов
2. Тугунан эмэ биһин, оҕунуохтан. ☉ Мазаться, натираться чем-л.
Кыргыттар, уоскутун тоҕо Кыраасканан соттунаҕыт? Күннүк Уурастыырап
Оҕо кырааскаламмат баҕайыта. Улааттаххына соттоор дуу. Сөп дуо? М. Попов
Искэ иһэр боросуоктар, Таска соттор араас маастар Наадыйыыны толорботтор. «ХС»
♦ Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии
Кини кэргэнинээн хас да оҕону көмөн, ытыстарын соттон олороллоро. Н. Якутскай
Соҕотох ынахтарыттан ытыһын соттуон санаата буолбат быһыылааҕа. П. Аввакумов
Дьэ ити курдук үйэлэрин тухары ииппит-харайбыт табаларыттан соҕотохто матан, …… ытыстарын соттон хаалбыттара. «ХС»
Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Мин эйигин уопсайынан дьорҕоот киһи дии саныырым ээ. Онон тумсугун дулҕаҕа сотторуҥ сатаммат ини. Н. Лугинов
Тумсугун дулҕаҕа соттума, мин билэбин. В. Протодьяконов. Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыылаах сүтүктэнэн, хоромньуланан эбэтэр сыаналаахтан матан баран, тугунан эмэ санаатын манньытар, уҕарытар. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе, восполнить чем-л. свою потерю
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап

I
аат. Намталга эбэтэр бадарааҥҥа отунан эбэтэр муоҕунан бүрүллүбүтүнэн үүнэн тахсыбыт сир боллоҕо. ☉ Бугорок на низменном или болотистом месте, поросший травой или мхом, кочка
Бу дойду хас томторун, Чугастааҕы дулҕаларын Барытын мин билэрим. С. Данилов
Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эбии аһылык диэн сүөһүгэ, дулҕаны, талаҕы, хаппыт оту бэлэмниибит. ПАЕ ОС
♦ Тумсун дулҕаҕа соттор - тугу эмэ гыммытын мэлдьэһэр, билиммэт. ☉ Отказываться от содеянного, отпираться, отрицать очевидное (букв. вытирать свой клюв о кочку)
Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). [Уйбаан:] Хайыы-үйэҕэ таптыырын булунан баран, тумсун дулҕаҕа сотто сылдьар ээ. А. Софронов
[Суоппуйа:] Хайа киһи мин сааспар тапталынан умайыай? [Митя:] Тумсугун дулҕаҕа соттума. Н. Туобулаахап
◊ Ат дулҕа - киһи кыайан-атыллаабат үрдүк дулҕата. ☉ Высокий, труднопроходимый кочкарник (букв. кочка-лошадь). От үрэх кытыыта ат дулҕа буолбут, киһи кыайан атыллаабат. Дулҕа сиэлэ - дулҕаҕа үүммүт уһун кылыстыҥы от. ☉ Осоковидная трава на кочке (букв. грива на кочке)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Токур тимир хотуурунан Дулҕа сиэлин тоноһон, Хотон муҥунан Хоноҕор муостааҕы иитэрбит. С. Васильев
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн курдурҕаталлар. Н. Заболоцкай. Дулҕа хаасыгырыара түөлбэ. - кураанах кус бииһэ: элбэх саҥалаах, көннөрү чыркымайдааҕар бороҥнуҥу өҥнөөх. ☉ Чирок-трескунок (водоплавающая птица). Дулҕа хаачыгырыара уйа туттубут
II
аат., эргэр. Киһи таһаата. ☉ Корпус человека
[Бухатыыр] Дулҕа бөҕөтө Толору туолбут, Буутун этэ Муҥутаан буспут. Нор. ырыаһ. Саалаах бөҕөттөн самныма, Охтоох бөҕөттөн охтума, Толору дулҕалаах, Ситэри силгэлээх Буолан олорон Кыраларгын аһынаар, Дьадаҥылары Таптаар. Эрилик Эристиин
III
аат. Саха балаҕанын муннуктарын түөрт сүрүн баҕаната. ☉ Четыре основных (несущих) столба якутской юрты, стоящих по углам
Ураһа дулҕаларын иччитэ Дьэгэһийэ Сэгэһийэ кыыһы чиэстээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөрт түүлээх дулҕа. ПЭК СЯЯ