Якутские буквы:

Якутский → Якутский

дьыалабыай

даҕ. Үлэҕэ-хамнаска боччумнаах, эппиэттээх сыһыаннаах. ☉ Деловой (знающий и опытный в делах)
Дьабахтаммыт-кырааскаламмыт Дьалбаа кыргыттардааҕар Дьыалабыайбынан ордукпун. Р. Баҕатаайыскай
Биһиги училищебыт олохтоох сопхуоһу кытта үчүгэй дьыалабыай сыһыаннаах. Ф. Софронов
Оччотооҕу кэмҥэ Өлүөхүмэ уокуругар балаһыанньа үчүгэй этэ, сийиэс дьыалабыай быһыы-га-майгыга буолан ааспыта. СССБТ
Туохха барытыгар болҕомтолоох, дьыалабыай. Тылын-өһүн, туттунуутун курдук, үлэтэ-хамнаһа, дьоҥҥо сыһыана лоп-бааччы. «Кыым»
△ Дьыала барыстаах, туһалаах өттүнэн эрэ дьарыктанар. ☉ Деловой (занятый только практической, коммерческой стороной дела)
Фирмалары кытта хас да бөдөҥ кэпсэтиһиини оҥордор, - Леонид Борисович салгыы эппитэ, - Арҕаа дойдулар дьыалабыай эргимтэлэрэ кымырдаҕас уйатын тоҕо сүргэйбит курдук буолуо этилэр. Ю. Чернов (тылб.)
◊ Дьыалабыай тахсыы т.-х. - хаһаайыстыбаннай дьыл бүтэһигэр төһө бородуукта ылыллыбыта эбэтэр саҥа төрүөхтэн (дьиэ сүөһүтүттэн, кыылтан) төһөтө тыыннаах хаалбыта. ☉ Количество произведенного продукта, сохраненного молодняка (домашнего скота, лошадей, зверей) на конец хозяйственного года. Кулун дьыалабыай тахсыыта. Күөх кырса дьыалабыай тахсыыта

Еще переводы:

наарыһынай

наарыһынай (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Суһал сорукка, дьыалабыай кумааҕылары таһарга, сорудахха сылдьар үлэһит. ☉ Нарочный, курьер
Улуустааҕы наарыһынай киниэхэ сургуустаах, бэч ээттээх дьоҕус бакыаты туттарда. В. Протодьяконов
Үлэбит хаамыытын туһунан докладной суруйан улууска аттаах наарыһынай ыыттыбыт. А. Бэрияк
Куоракка суруктаан-бичиктээн наарыһынай ыыппыттара. С. Курилов (тылб.)

хайысхалан

хайысхалан (Якутский → Якутский)

I
хайысхалаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Кэпсэтии атын хайысхаламмытыттан бары да чэпчээтилэр. М. Попов
Баҕа хоту мунньах кэм да дьыалабыай хайысхаланан эрэр диэн Ньукулааскы уоскуйар. И. Никифоров
II
дьүһ. туохт. Санныларгынан икки өттүгүнэн эһиэлэнэ хамсан, дьигиһийэн ыл (үксүгэр кыыһыран, өһүргэнэн). ☉ Дёргать плечами или всем корпусом, выказывая своё недовольство
Ийэлэрэ — хайысхаламмыт кыра Ааныска. Амма Аччыгыйа
«Хантан булан этэ турар дьабыный?» — Андриан хайысхалана түстэ. М. Доҕордуурап
Тимирдэй хаарын тэбээри гыммытын Лэскэй хайысхаланан кэбистэ. Н. Босиков

араатар

араатар (Якутский → Якутский)

аат.
1. Тыл этээччи киһи. ☉ Тот, кто произносит речь; оратор
Араатар тылын түмүктүрүүгэр тыһыынчанан норуот ытыһын тыаһа өрө ньиргийэ түһэр. Эрилик Эристиин
Мин үйэбэр араас араатары истибитим. Софр. Данилов
Араатар этиитин салҕаан барда: «Саллаакка уон аҕыһыттан отутугар диэри саастаах дьон бары бараллар». М. Доҕордуурап
2. Тыл этэр талааннаах, уус тыллаах киһи. ☉ Тот, кто обладает даром речи, красноречием
[Амма Аччыгыйа] П.А. Ойуунускай туһунан ахтыытыгар төлөннөөх революционер, араатартрибун туһунан норуокка уос номоҕун кэриэтэ буолбут, «дьикти сурахтары», кини туһунан ырыалары кытта туһанар. ФЕВ УТУ
Кини төлөннөөх араатар, дьыалабыай партийнай салайааччы этэ. «ХС»
3. көсп. Тылынан кыырыы, мээнэни дойҕохтооһун. ☉ Пустозвонство, пустословие
Маҥнайгыттан үлэни сатаан ыыппатах буолан баран, аны кэлэн араатар туһалаабат. Амма Аччыгыйа

сүүйтэр

сүүйтэр (Якутский → Якутский)

I
туохт.
1. Сүүйсүүлээх оонньууга кыайтаран, кыайбыт киһиэхэ бэйэҥ туоххун эмэ туран биэр. ☉ Лишаться чего-л. в результате проигрыша, проигрывать что-л. в азартной игре
[Ньукулай] хаартылаабыта түүннээх күн буолбут үһү. Элбэх харчытын уонна атын сүүйтэрэн баран, аны сакылаат ууран оонньуу олорор дииллэр. А. Софронов
[Холлой] бүгүн Чолооску Сэмэн илэчиискэни көрсөн бырыылаан биэс сыарҕа оту сүүйтэрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Харытыан уонна Маппыр] куруускаҕа уонна остуоска олбусолбу оонньоон, хас да ынахтарын, сылгыларын сүүйтэрэннэр, бэйэлэрэ кыһыы бөҕөҕө түһэ сылдьаллара. Л. Попов
2. Туохха эмэ (хол., дьыалабыай кэпсэтиигэ) кимиэхэ эмэ кыайтар, сабырыйтар. ☉ Терпеть неудачу в чём-л. (напр., в переговорах), проигрывать кому-л. в чём-л.
Арамаан Дьөгүөрэп аныгылыы киһи буолан кэлэр-барар, эргинэр. Ол гынан баран, кэпсэтиһиигэ кини куруук сүүйтэрэр. Амма Аччыгыйа
Дьэллик күһүн биирдэ, туохтан эрэ быалаһан мөккүһэбин диэн, үс көҕөнү сүүйтэрэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
△ Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ кимиэхэ эмэ албыннат. ☉ Быть, становиться заложником обмана в каком-л. совместном деле
Дьадаҥы киһи тугу булбутун сыыһын сүүйтэрэн кэбиһэр, онтон сылтаан баай хабалатыгар төлөрүйбэт ытарчаҕа ылларар. «Чолбон»
3. Туһата, барыһа суох, сүүйтэриилээх хаал. ☉ Оставаться в проигрыше. Сэмэн оскуолаттан сопхуоска көһөн улаханнык сүүйтэрдэ — хамнаһы аҕыйаҕы аахсар буолла
□ Дьиҥнээх кырдьыгы эһиги тутуспатыгыт
Кылбановскай дириэктэр буоларыттан обсерватория сүүйтэрэр эрэ. В. Яковлев
♦ Өйгүн сүүйтэр — 1) ким эмэ сабыдыалыгар оҕустар, кини санаатынан бар (хол., албыннатан). ☉ Оказаться под влиянием кого-л., подчиниться его воле и желаниям (напр., обманувшись)
Абам-сүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, Өйбүн бу ааргыга сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Абааһы кыыһа аптаах диэбиккэ дылы, бэрт доҕор, эн киниэхэ да өйгүн сүүйтэрбитиҥ баар. Эрилик Эристиин; 2) туох эмэ буортулааҕынан, омсолооҕунан үлүһүй. ☉ Увлечься чем-л. дурным, предосудительным
Тугу да гыныан булумуна, өйүн арыгыга сүүйтэрэн сылдьар эрэйдээх диэн аһыныахтара суоҕа. А. Софронов
Уста Уйбаан ускултэскил сылдьар эдэр кулан сааһыгар, көмүс соноругар өйүн сүүйтэрэн, киһи олоҕо уһуга суох курдук саныыра. «ХС»
II
туохт. Улам иинэнхатан, дьүдьэйэн, улаханнык ыран бар (хол., ыарыыттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (напр., от болезни)
Оҕо улам сүүйтэрэн, эрдэтээҥҥи хаһыҥ хаарыйбыт хахыйаҕыныы, иинэн-сүтэн испитэ. «Чолбон»

уопсай

уопсай (Якутский → Якутский)

  1. даҕ.
  2. Элбэх киһиэхэ сыһыаннаах, элбэх киһи киэнэ буолар. ☉ Принадлежащий, свойственный всем, касающийся всех, общий
    Кэлин тиһэҕэр уопсай мунньах буолла. Суорун Омоллоон
    Ким эрэ сууйбут таҥаһын уопсай куукунаҕа куурдар. Амма Аччыгыйа
    Сеня хаһыытын уопсай айдааҥҥа Никита эрэ өйдөөн иһиттэ. Н. Лугинов
    «Уопсай бэрээдэктэн ханна туораары гынаҕын!?» — диэн күтүөтэ хатыылаахтык саҥарда. Дьүөгэ Ааныстыырап
  3. Сүрүн, биллэр эрэ өрүттэрин таарыйар. ☉ Содержащий только самое существенное, без подробностей
    Ваня маҥнай-утаа уопсай тылларынан бэрт сэргэхтик эппиэттээн истэ. Амма Аччыгыйа
    Хаһыат сорох суруйуулара кэм да уопсай ыҥырыынан муҥурданаллар, сорох боппуруостары сырдатыыга дириҥник иҥэн киирбэттэр. «Кыым». [Салайааччы] мунньахтар ахсааннарын эрэ эккирэтэр, уопсай ис хоһоонноох үгүс уураахтары ылыынан үлүһүйэр быһыыттан букатыннаахтык аккаастаммыта. «Ленин с.»
    2
    аат суолт., уопсай дьиэ диэн курдук. Уопсайдар сүүһүнэн түннүктэрин уоттара чаҕылыһа, сандаара түспүттэр. Далан
    Ханнык да ырайга эн ыырдан, Ханнык да аар ааттан, көй чыыннан, Доҕоруом, эн умнуо суохтааххын Сэргэлээх иккитэ — уопсайгын. С. Данилов
    Икки этээстээх соҕотох дьиэ көстөр — ыаллар уопсайдара үһү. С. Руфов
    ♦ Биир <уопсай> тылы бул көр бул
    Дьыалабыай дьоннор куруутун уопсай тылы булааччылар. ПН ДЫ
    Кини оҕолору наһаа таптыыра, кинилэри кытары түргэнник уопсай тылы булара. ОТК
    ◊ Уопсай аат тыл үөр. — биир уустаах үгүс дьүөрэлии предметтэр бөлөхтөрүн бэлиэтиир аат тыл. ☉ Имя нарицательное
    Таабырын биир суол бэлиэ өттүнэн сирэй ааты уопсай аат суолтатынан туттааччы. Саха фольк. «Күөх Көппө» диэн тыл сүрэҕэ суохтарга иҥэриллэр уопсай аат буолбута. Суорун Омоллоон
    [Оҕолор] предметтэр ааттарын ааҕан, уопсай ааттарын этэллэр, ону учуутал дуоскаҕа суруйар. КИИ МКТТҮө
    Уопсай дьиэ көр дьиэ I. Үс мэндиэмэннээх уопсай дьиэ, чыычаахтарын көтүппүт уйа курдук, иччитэхсийбит. Л. Попов
    Уопсай дьиэ иһэ сып-сылааһынан ил гынна. Н. Лугинов. Уопсай тэтэрээт — кытаанах соҕус тастаах элбэх лиистэрдээх халыҥ тэтэрээт. ☉ Толстая тетрадь в плотной обложке, общая тетрадь
    Суумкаттан килэйээҥки тастаах уопсай тэтэрээти ылан биэрбитин Тогойкин арыйа баттаабыта. Амма Аччыгыйа
    Максим сахалыы хоһооннору институкка сылдьан устубут уопсай тэтэрээтин кырыы дьааһыгыттан хостоон булла. Н. Габышев. Уопсай чилиэн тыл үөр. — холбуу этиигэ киирсэр судургу этиилэргэ барыларыгар сыһыаннаах ойоҕос чилиэн. ☉ Общий второстепенный член в сложносочинённом предложении.