прил
бадарааннаах, дьэбэрэлээх.

прил. тигр; тигровая шкура тигр тириитэ. тикать несов. (о часах) тыһырҕаа. тина ж. ньамах, дьэбэрэ. тинистый прил. ньамахтаах, дьэбэрэлээх (хол. күөл).

даҕ. Туохтан эмэ чочоруйан тахсыбыт курдук уһуктардаах (хол., таас очуоһу этэргэ). ☉ С рваной верхушкой, с ломаной, зубчатой вершиной (напр., о скале)
Арҕаа өттүн Анааран көрбүтүм: Чороон айаҕы Чороччу туппут курдук Чочоруттаҕас тумуллардаах буолбут. Саха нар. ыр. Чочоруттаҕас таастар быыстарыгар дьэбэрэлээх уу будулуйа сытара. С. Курилов (тылб.)

аат.
1. Үрүҥ ас иһиккэ хаалар салааһына, иһит эркинигэр убаҕас олорон хаалбыт кирэ. ☉ Остаток молочной пищи, слой, остаток пищи на стенках посуды
Чаҥкычаҕы дьаабылаабыт, Туйахха тууһурбут, Көлбөҕүнэн көппөйбүт, Үүтүнэн үссэммит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Мин бөлөнөхпөр бөлүөхпүккүн, көлбөхпөр көтөҕүллүбүккүн уйбатаххын дии, быһыыта, дьабыан! Суорун Омоллоон
Күөх ууну чаанньыкка кыынньаран, «Көлбөҕүн көппөтөр» дэһэллэр. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Туох эмэ кирэ, дьайа, куһаҕана. ☉ Что-л. нечистое, гадкое, отвратительное
Ааспыт тыһыынчанан үйэ дьэбэрэлээх көлбөҕүттэн Сирбитин ороон санныбытыгар сандаарпыппыт. Агидель к. Үтүөнү эрэ миэхэ саар оҥорорго бэлэмэ, Үллүктүү түһэр хаар курдук, бэлэхтэрэ дэлгэмэ — Күндү миэхэ дьоллоох сааһым көлбөҕө суох ол кэмэ! Ш. Руставели (тылб.)
3. көсп. Уопсастыба сирэр, үөҕэр киһитэ. ☉ Непризнаваемый, отвергаемый обществом, презренный человек, изгой
Билиҥҥи тылынан эттэххэ, уопсастыба көлбөхтөрө мустар сирдэригэр ордууланарым. Онно күүстээх уонна харчылаах эрэ буолуохха наада. И. Федосеев
Кэлэйбитим мин Көрө түһээтин, Күлүккэ хаптаҥныыр, Көлбөхтөртөн, Сиргэ тиийэ тоҥхойор, Сибигинэйэн кэпсэтэр Сирэй көрбөхтөртөн. В. Алданскай
ср. монг. хөлхөг ‘тина’

I
аат.
1.
аабы диэн курдук. Күөрэ-лаҥкы түспүт сис тыа тараҕай оройуттан сэппэрээк талахтаах аабылаан үрүйэ орҕочуйан киирэр. Амма Аччыгыйа
Тулата бүтүннүү хатыҥ аабылаан, ыттарын саҥата субу маргыйар, от-мас барчаланан отой туох да көстүбэт. В. Яковлев
[Дьампа үрэҕэ] Аҕыс уон аҕыс Аабылаан айаанынан аартыктанан, Анаан-минээн аат ааттаан Аарыгыран киирэр эбит. П. Ядрихинскай
2. Маардаах, дүөдэлээх, дулҕа сиэлэ отунан, сэппэрээгинэн саба үүммүт хотоол сир. ☉ Болотистое пологое место, заросшее кустарником, ложбина
Сис түбэтигэр Дьэбэрэлээх диэн аабылаан хоту булуҥар баар Токуукай Баанньа олоҕор тиийиэхтээх. Болот Боотур. Тэҥн аабы
3. Киһи кыайан хаампат сылбахтаах, сыҥнаах симилэх ойуур. ☉ Непроходимая чащоба, валежник
Ыт мунна баппат ыккыйдарын, Атахтаах хаампатах аабылааннарын Барытын туораатыбыт. С. Зверев
Тайҕа тыатыгар, Аабылаан сиһигэр Адьырҕа эһэтэ алыстаабыт. Нор. ырыаһ. Хараҥа аабылаан сиһик ойууру кытыытынан сэтиэнэхтээх үрүйэ баһыгар киирэн иһэн Бурхалей халдьаайы быарыттан таҥнары өкөччү үүммүт суон тиит анныгар оҥойор иини көрөн, чугус гына түһэн, одуулаан турда. Эрилик Эристиин
♦ Алааһы бараан, аабылааҥҥа тиийдэ фольк. — дойду сир баранна, үрэх баһа саҕаланна (айыы бухатыырын айана муҥура суох ырааҕын, эрэйдээҕин этэр олоҥхо көһөр олуга). ☉ Кончилась равнинная аласная земля (исконное место обитания якутов-скотоводов), началась дикая глухомань (фольк. формула, говорящая о необычайной дальности, трудности и опасности пути богатыря, защитника племени айыы)
[Үрүҥ Уолан] Алааһын бараан, Аабылааныгар тиийдэ. Ньургун Боотур
Алааһы бараан Аабылааҥҥа тиийдэ, Толоону бараан Туундараҕа киирдэ. П. Ойуунускай
II
аат., кэпс. Айдаанкуйдаан, содуом. ☉ Шум-гам, гвалт, содом
Ахса-аана биллибэт Алдьархай аабылаана Манна баар буолла. П. Ойуунускай
Алдьархай аабылаана буолбут Адаарыҥнас аҕыс атахтаах Уолусханнаах уот садаҕа моҕойум! П. Ойуунускай

аат.
1. Ханнык эмэ бүтүн предмет ханан эмэ алдьаммыта. ☉ Изъян, дефект, повреждение, нанесенное какому-л. предмету
Дьиэктээх тирии.  Онтон өйдөөн көрбүтэ: таас хайа барбыт курдук дьиэктээх эбит. Н. Якутскай
Дьиэтин сэбэ диэн Дьиэктээх мас кытыйалаах, Дьэбэрэлээх нэлэгэр тэриэлкэлээх, Дьэс алтан чаанньыктаах. Эрилик Эристиин
2. Ким, туох эмэ итэҕэһэ-быһаҕаһа; үчүгэй, сөптөөх, буолуоҕун туох эмэ тиийбэтэ. ☉ Недостаток, изъян; слабое место у кого-л.
Быһата кини ийэтиттэн кыра да дьиэги булбат этэ, ийэтэ киниэхэ саамай үрдүк аптарытыат, саамай үрдүк идеал этэ. Софр. Данилов
Сорох дьон киһи куһаҕанын эрэ таба көрөллөр, бэйэлэрин бэрэбинэ да саҕа дьиэктэрин таба көрүммэттэр. И. Гоголев
[Манна] ханан дьиэктээххин көҥдөйдүү көрөр курдуктар. А. Сыромятникова
♦ Дьиэк киллэримэ (биэримэ) - быыс-хайаҕас булларан, аһыллан биэримэ, ханнык эмэ тас күүс дьайыытыгар бэриммэккэ, уруккун курдук хаал. ☉ Быть неприступным, не поддаваться чужому влиянию, воздействию со стороны, не давать повода кому-л. делать что-л. Бэһис кууруска уолаттар доҕотторуттан сыбаайба эрэҥкэдийэн көөртөрө да, киһилэрэ дьиэк киллэрбэтэҕэ. В. Яковлев
Биһиги көрдөһө, ааттаһа сатаан, хайа да өттүнэн дьиэк киллэрбэккэбит үлэбититтэн аккаастаммыта буолан, куттаан бардыбыт. Р. Кулаковскай
Урукку курдук ылбат-биэрбэт, саарыы сылдьыбат гына кини хайдах да дьиэк биэриэ суохтаах, кытаанахтык уонна тоҥуйдук туттуохтаах, хас биирдии тылын ыараҥнатан, өйдөөнтөйдөөн саҥарыахтаах эбээт. Я. Козак (тылб.). Дьиэк ылан (булан) - сылтах булан, хайаҕас булан, тирэх ылан. ☉ Находить повод, предлог для чего-л.
Онон тойонун [Абыраамабы] Маппыр тугунан эмэ киирэн, дьиэк булан, быһата «уодьуганныан» баҕарар. Л. Попов