сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи ыйытыытыгар, этиитигэр күүрэниэйэн эппиэттээһини-бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивный подтверждение-ответ на вопрос и слова собеседника (соотв. а как же, конечно, еще как)
— Үөхсэллэр дуу? — Ама дуу. Кинилэр да дьон буоллахтара дии. А. Сыромятникова
— Үлэҕитигэр куоталаһаҕыт дуу? — Ама дуу, күрэх бөҕө буоллаҕа дии. «ХС»
2. Сөҕөн-бэркиһээн туран саарбахтааһыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное сомнение говорящего (употр. в диалоге; соотв. неужто, неужели)
Ким ылыай? Ама дуу? Ама Егор Егорович буолуо дуо? Дьэ уонна дьону итэҕэй. С. Ефремов
«Иван Иванович дуо?! Ама дуу?..»— Аласов, бэркиһээн, саҥа аллайда. Софр. Данилов
Ама дуу?! Кини бэйэлээх күһэллэн оннук саҥарбыт кырдьаҕас буолуо ээ. «ХС»

көр ама дуу
— Оттон эн миигин кинини кытта билсиһиннэриэҥ дуо? — Амакыйа дуу, хата бара илигинэ, түргэнник тиийэ охсуох. Н. Островскай (тылб.)

эб.
1. Кыыһырыыны, кыйыттыыны, суланыыны көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование
Итиэннэ, сатаатар, арахсыахтара баара дуу! Софр. Данилов
Кэргэннээх буолан, кэргэним сүтүктүө баара дуу, оҕолордоох буолан оҕолорум Күүтүөхтэрэ баара дуу... «ХС»
△ Сорох түбэлтэҕэ баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ В некоторых случаях приобретает оттенок желания
Оннук тыл чөмчүүгүн талан, Ойуулаан көрүөм баара дуу! Баал Хабырыыс
2. Хайааһын буолбатын иэйиилээхтик күүһүрдэн, дэгэттээн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание с эмоциональным оттенком
Оо, оттон эн этэриҥ баара дуу, эмээхсиэн. С. Ефремов
Атын дьахталлар курдук, эн киһи кэтит көхсүн күлүгэр ичигэстик олорбутуҥ баара дуу, маанытык таҥнан дьахталлары ымсыырдыбытыҥ баара дуу, сарсыҥҥы күн кыһалҕатын туһунан санаабакка нус-хас утуйбутуҥ баара дуу... Софр. Данилов

туохт. эб.
1. Мунаарыы дэгэттээх ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с недоумением
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Ийэтин билсиилээҕэ буоллаҕа дуу? Л. Попов
Арааһа, хортуоппуй күл анныгар хаҕын иһиттэн тыына тахсыбакка, күҥкүйэ буһан, ити курдук минньийэр эбит буоллаҕа дуу? Г. Колесов
△ Ардыгар сөбүлээбэт сыһыан дэгэтэ доҕуһуолланар. ☉ Иногда приобретает оттенок неодобрительного отношения
Кыыска суруйартан атын үлэтэ суох буоллаҕа дуу? С. Ефремов
Космическай түргэн холбоһуу, үйэбит оннук буоллаҕа дуу? Л. Попов. • Ууга өлөн хаалыам суоҕа буоллаҕа дуу? — Оттон тутус даа! — Илиибэр быһа киириэ суоҕа буоллаҕа дуу? — Үтүлүктэн даа! Саха фольк.
2. Суланыыны, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. этиигэ тут-лар). ☉ Выражает сетование, жалобу на судьбу (часто употр. с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, кини, Александр Попов, таһырдьа тахсан, хайаны-тыаны, халлааны-сири көрөр кыахтаах буоллаҕа дуу?! Амма Аччыгыйа
Маша Петяҕа «эргэ барыам буоллаҕа» дии санаатаҕын аайы, Петяны абааһы көрөрө улам улаатан иһэр: «Сатаатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу». М. Доҕордуурап
Саатар, атахпар тура сылдьар буоламмын, көрсө, быраһаайдаһа кэлбит табаарыстарбын кытары сирэй көрсөн арахсар киһи буоллаҕым дуу. Г. Колесов

көр бэйэтэ дуу
Кэпсээни истибэтэх бэйэкэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Атын оонньууну билбэт бэйэкэлэрэ дуу? П. Ойуунускай
Чэ, эбэтэр, чугастыы ыллахха, маннааҕы үлэһиттэрэ даҕаны төһө наадалааҕын кыайан өйдөөбөт бэйэкэлэрэ дуу, тугуй? Г. Колесов
△ Ардыгар суланыы дэгэттэнэр. ☉ Иногда имеет оттенок сетования
Бу, акаары, бачча кырдьан бараммын, ити Бассабыык Баһылайы …… иннин ылыам диэн санаа санаммыт бэйэкэм дуо?! П. Ойуунускай
Саха сиригэр сатаан саһыллыа суох бэйэкэтэ буолуо дуо? Күндэ

эб. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарыытын көрдөрөр (билиҥҥи, ааспыт, кэлэр кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, недоумение говорящего (употр. с прич. наст., буд., прош
вр.). Ити кини киһи билии-көрүү муҥутаан, тоҕо хайаҕа таласта, тииҥ суолун көрбөт бэйэтэ дуу, хайдах дуу? В. Протодьяконов
Дьоҕойон, кытылы кэрийэ сатаан баран булбакка, ынах былырыын сайылаабыт сирин диэки көрдүү барбыт бэйэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уотум... Ыыппыт уотум барбатах, умуллубут бэйэтэ дуу? Н. Якутскай
Бэйи, бу өрүү маннык буолуом бэйэтэ дуу, ээ? Д. Таас
Киириэх бэйэм дуу, суох дуу. Софр. Данилов

эб. Этиллэр хайааһын буолбат диэн, утарытын бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает модальное отрицание, утверждение смысла, противоположного значению действия, о котором говорится в высказывании
Ити орой тойоттор ону оройдууллар диэтэҕиҥ дуу. Софр. Данилов
Бар, доҕор, тыраахтар үөрэтэр диэтэҕиҥ дуу! В. Яковлев
Массыына ыарырҕатыа диэтэҕиҥ дуу, кини күүһүгэр мин ыйааһыным диэн, бэркэ гыннар, ат сиэлигэр аһыҥаны эрэ иилбит саҕа буолуо! Д. Таас

1. сыһыан эб.
2. Ураты, тус-туһунан (туоһулаһыы, саарбахтааһын, сэрэйии, абарыы эҥин) дэгэттээх ыйытыыны бэлиэтиир. ☉ Выражает вопрос с различными оттенками (выведывание чего-л., сомнение, догадка, возмущение)
   Соҕотоҕун саҥара сылдьар куһаҕана бэрт буолара дуу? Амма Аччыгыйа
   Уой, баччааҥҥа диэри саҥата суох тураҕын дуу? С. Данилов
   [Маайыс:] Тыый, Сарапыана, маннык үчүгэй көрүҥнээх буолан баран, эмиэ ыарыһаххын дуу? С. Ефремов
3. Саҥарааччы саарбахтыырын, кэтэмэҕэйдиирин көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего
   Арааһа, хаартыскаҕа түспүт ырбаахыта дуу. С. Данилов
   Бэригэ суох сатаан билсибэт дьон дуу, тугуй. С. Ефремов
   «Ойуур быыһынан чолбон көстүбүтүн уот диэбиппит дуу, хайа үөдэн дуу», - диэтэ Мотуруона. «Кыым»
4. Эбит диэн эбиискэни кытта саарбахтааһыннаах сэрэйэн көрүүнү эбэтэр туох эмэ урут суох көстүбүтүн бэлиэтээн этэргэ туттуллар. ☉ С частицей эбит выражает неуверенное предположение или обнаружение кого-чего-л. - Оо, мэтээлгин иилиммит эбиккин дуу. Н. Неустроев
   Кыыһырбыта ааспатаҕа дуу биитэр кыбыстара эбитэ дуу. С. Данилов
   - Бай, эһиги турар эбиккит дуу,- дириэктэр Кубаров киирэн, бэйэтин хоһугар ааһан иһэн тохтоото. «ХС»
5. Саҥарааччы абаккарыытын, суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает негодование, сетование говорящего
   Муҥ саатар, түүлбэр дьоллоох буоллаҕым дуу! А. Софронов
   - Саатар үлэһиттэрин үчүгэйдик аһатар баҕас буоллахтара дуу! Н. Якутскай
6. Саҥарааччы көрдөһүүтүн бэлиэтиир. ☉ Выражает просьбу говорящего
   [Уол:] Ээ, кырдьаҕаас, уоккуттан биэриэҥ дуу, биһиги мунан, быстаран сылдьар дьоммут. Саха фольк. Хоскор киириэх дуу. С. Данилов
   Эрэн, итэҕэй дуу, доҕоруом, өрөгөйдөөбүтүнэн охтуоҕум. Дьуон Дьаҥылы
7. ситим т. суолт. Саҥарааччы иккиттэн биирин чуолкайдыы сатыырын көрдөрөр. ☉ Выражает уточнение
   - Ити бөппүрүөскэбин сирдиҥ дуу, биитэр букатын тарпаккын дуу? С. Данилов
   Ол икки ардыгар кэннигэр эмискэ туох эрэ саҥа дуу, тыас дуу …… сыыгыныы түстэ. Н. Заболоцкай
   - Чэ, бэйи, сатанар дуу, сатаммат дуу, этэн көрүүм. М. Доҕордуурап

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

саҥа алл. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта эмоциональнайдык сөбүлэһиини, кинини бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное согласие, подтверждение слов собеседника (да, и не говори)
- Дуня үҥкүүһүт кыыс эбит. - Дьэ быһа, дыгыйан түһэн сүрдээх.  Дьэ быһа! Эн, тоҕойум, оттон биир тыйыс санаалаах инигин? «ХС»
«Дьэ быһа, этимэ даҕаны», - хомойо истибит, хом түспүт куолаһынан Алааппыйа эттэ. В. Протодьяконов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

сыһыан холб. Түбэлтэ, хайааһын соһуччутун уонна буолар күүһүн эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Эмоционально усиливает неожиданность, силу, степень проявления действия (как вдруг, на тебе, как)
Дьэ доҕоор, эмискэ, хамаандалаабыттара эбитэ ини, биһиги өттүбүтүттэн туох да тулуйбат амырыыннаах уота өрөһөлөнө түстэ. М. Доҕордуурап
Дьэ доҕоор, тыа диэки ыстаммат дуо?! Т. Сметанин
Дьэ доҕоор, кыыһыран, өһүргэнэн бурҕайан турбат дуо?! В. Ойуурускай
Оҕонньор, дьиэтигэр тиийбитэ, дьэ доҕоор, дьиэтин иһэ биир кэм күлүмүрдэс буолбут. «Кыым»

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Дьэ сор диэтэҕиҥ. Бу кэриэтин ситэн сиэбитэ буоллар, күн эрэйин көрүөм суоҕа этэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ өр күүттэрэн баран буолбутуттан үөрэн, сөбүлээн (ардыгар сэтэриир дэгэттээх) сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение, радость (иногда с оттенком злорадства) по поводу осуществления чего-л. долго ожидаемого (ну наконец-то)
Дьэ эбэтээ, күтүр өстөөх бохтор күннээх эбиккин дии. Суорун Омоллоон
Дьэ эбэтээ! Кэһэйдигит дуо, хаанымсахтар! Н. Лугинов
Дьэ эбэтээ, кини, штаб дьиэтэ, ити турар. «ЭК»

сыһыан холб.
1. Ханнык эмэ хайааһын соһуччу уонна эмискэ буоларын күүһүрдүүнү-чорботууну көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания неожиданности и моментальности совершения действия (как вдруг, вдруг неожиданно)
Дьэ эбээт, тыас бөҕө тыаһаата да, муус тосту барда. Суорун Омоллоон
Лабааҕа кэтиллэкэтиллэ сүүрэн истим. Дьэ эбээт, эмискэ оҕо ытаан бэбээрдэ. Т. Сметанин
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, таһыттан сүүрэн киирдилэр, оһох уотун күөдьүттүлэр. Бэс Дьарааһын
2. Өр күүтүллүбүт түгэн кэлбитинэн саҥарааччы сорунуутун көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего в связи с наступлением долгожданного момента (нука, наконец, ну наконец-то)
Дьэ эбээт, биһиги да оонньоон-көрүлээн хааллахпыт!  «Дьэ эбээт» диэбиттии бөҕөстөр көбүөрдэригэр хабырдык киирсибитинэн, сытыытык бырахсыбытынан бардылар. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы эмоциональнай-экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности, неожиданности, силы проявления, необычности того, о чем говорится в высказывании (ну тут уж как, ой ужас вдруг, и вот на тебе)
Дьэ эбээт доҕоор, Наһаар алдьатан турбат дуо. Суорун Омоллоон
Онтон, дьэ, табаларбын үүрэн батыгыратан бөһүлэккэ кэлэн истэхпинэ, дьэ эбээт доҕоор, уот өрө чаҕылыҥныы түстэ, саа тыаһа бөҕө тибигирээтэ. Болот Боотур
Туох сыта буоллаҕай диэн, эргиллэн көрүөх буолтум, дьэ эбээт доҕоор, отон угун үрдүгэр сытар эбит ээ кини күтүр. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, кыыһырар сыһыанын үксүгэр сиилиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего, часто с оттенком иронии (ну опять же, ну тоже мне)
Дьэ эмиэ биһиэхэ «бэрт буолан» кэлээхтээтэҕэ дии. Суорун Омоллоон
«Дьэ эмиэ таҥара киситэ - үөрэтиэх, итэҕэтиэх киси!» - диэн уоллара кэлэйэн тахсан барда. П. Ойуунускай
Дьэ эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

хайдах дуу диэн курдук. Мантан барабыт дуу, туох дуу. Манан уурайыахха дуу, туох дуу
□ Дьиэҕэр төнүн, дьонуҥ күүтэллэр диэн дуу, туох дуу... И. Семёнов

эб.
1. Эрэмньитэ суохтук таайыыны-сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает неуверенную догадку говорящего о возможности, вероятности чего-л.
Аһын астаабатах… Утуйан хаалан баран, билигин аҕай таһырдьа тахсыбыта эбитэ дуу? Софр. Данилов
Онтон эбитэ дуу, эмээхсин үөрбүткөппүт, иэйбит-куойбут. И. Данилов
[Ааныка:] Ити айылаах дьүһүннэнэн, оҕонньорбут арахсар дуу, быһыыта. Куттаан ааттатаары гынара эбитэ дуу? С. Ефремов
2. Саарбахтааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает сомнение говорящего относительно содержания его высказывания
Эн эр дьон кэпсэтиитигэр мэһэйдэспэтиҥ эбитэ буоллар дуу? Амма Аччыгыйа
Төрөппүт да оҕолорун ити курдук иитэллэрэ эбитэ дуу, суоҕа дуу. С. Ефремов
Эмээхсин сирэйэ аата-ахса суох элбэх сурааһыннардаах, ол сурааһыннар, кини сааһын ааҕа сатаан, үгүс үлэни көрсүбүт күн-дьыл бэлиэтэ эбитэ дуу? С. Ефремов
3. Этии биир уустаах чилиэннэрин кытта хос-хос туттуллан ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь с однородными членами предложения, может выступать в качестве повторяющегося союзного слова
Аҕа-ийэ аньыыта эбитэ дуу, Эһэ-эбэ сэтэ эбитэ дуу, Төрүт өбүгэ төлкөтө эбитэ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Эчикийэ, оҕолоор, Этиҥнэрин уота маннык эҥсилгэннээх эбитэ дуу?! Халлааннарын уота Маннык халааннаах эбитэ дуу?! С. Зверев
«Кырдьыгы кэпсииллэрэ дуу, сымыйата эбитэ дуу, билбэппин», — диэн, аҕам кэпсээнин саҕалыыр. Н. Якутскай

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

сыһыан холб.
1. Улаханнык сэҥээрэн ыйытыыны, сэргэҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в вопросительных конструкциях, выражает повышенный интерес говорящего (ну-ну)
Дьэ-дьэ, ол тойон тугу кэпсиирий? Н. Якутскай
«Дьэ-дьэ, онтон хайдах буоллулар? Дьэ-дьэ, туох диир?» - диэн Пал Палыч чахчы кэрэхсээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Буоллаҕа ол! Дьэ-дьэ?! «ХС»
2. Саҥарааччы кыыһыран соруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое побуждение к действию другого участника ситуации (ну-ну)
«Дьэ-дьэ, тохтооҥ! Дьэ-дьэ, илдьиҥ, илдьиэх буоллугут да! Дьэ-дьэ!» - Сараапап тиэтэйэрдии дуу, сэҥээрэрдии дуу тыл кыбытар. Н. Якутскай
3. Саҥарааччы куттуур-саанар дэгэттээх быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную решимость говорящего с оттенком угрозы (во-во, ну держись)
Итиччэтигэр, дьэ-дьэ, көрүлээтэхпит. Оннук буоллаҕына, дьэ-дьэ, кэпсэтиэхпит!  «Дьэ-дьэ», - диэххэ айылаах [уот] сирэйин салаан хараарыҥнатта. Суорун Омоллоон

conj. or; interrogative particle

part. there, there is; exc. well, now, you see

1. частица модальная, выражает 1) вопрос с различными оттенками (выведывание чего-л., сомнение, догадка, возмущение и т. п.): ити кини дуу? это он, да?; барар диэтэ дуу? сказал, что он уходит, что ли?; иирдиҥ дуу?! ты с ума сошёл?!; билбэтиҥ дуу? что, не узнал?; хата кэлбит үһү дуу говорят, он пришёл (ну и что, он и должен был прийти); 2) сомнение, колебание говорящего: төннөн хаалбыт ордуга дуу может лучше вернуться; өйдөөбөт баҕайы дуу он не понимает, что ли; 3) с частицей эбит обнаружение кого-чего-л., ранее незамеченного: эһиги кэлбит эбиккит дуу оказывается, вы пришли; аны уоллаахтар эбит дуу а с ними, оказывается, ещё и мальчик; 4) негодование, сетование говорящего: биирдэ эбит киһи курдук сынньаннаҕым дуу! отдохнул ли я хоть раз по-человечески!; 5) просьбу говорящего: киэһэ кэлээр дуу вечером приходи, пожалуйста; 2. в роли союза разд. или... или..., то ли... то ли..., не то... не то...; булчуттар дуу балыксыттар дуу кэлбиттэр приехали то ли охотники, то ли рыбаки; кэллэҕин аайы куһу дуу, хаапы дуу, куобаҕы дуу аҕалара в каждый свой приезд он привозил или утку, или гуся, или зайца # эмиэ оннук эбит дуу вот так-то, вот тото (же) (с оттенком ехидства).

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.