модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

1) напряжённый труд, тяжёлый труд; окко мин эрэйим эмиэ барбыта в сеноуборке есть и мой труд; үлэлээбит эрэйбин ааҕыстым я сполна получил за свой труд; 2) затруднение, беспокойство; эрэйгэ түһэр = затруднить, побеспокоить; 3) страдание, мучение, мука; эрэй бөҕөнү көрдө он много перестрадал; эрэйи эҥэринэн тэлбит переживший много горя, претерпевший жизненные невзгоды # эрэй диэтэҕиҥ ! модальное словосочет. ох, мучение!

1) муж, супруг; эр киһи мужчина; эргэ таҕыс = выходить замуж; эр киһи тыла биир погов. мужчина верен своему слову; 2) мужественный человек, мужчина; молодец, удалец; үтүө эр добрый молодец; эр бэрдэ лучший из мужей; эр дьүһүнүгэр баар погов. добрый молодец узнаётся по виду.

каждый (из присутствующих); эрбиир үллэстиҥ поделите (это) между собой; эрбиир киирэн иһиҥ выходите по одному.

служебный гл., входит в состав аналитической ф. видообразования 1) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает начало продолжающегося действия: баран эрэбит мы уходим; ааһан эрэллэр они проходят; 2) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выражает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в ограниченных отрезках времени: миигин күүтэн эрээр ты меня подождёшь (пока я не приду или нек-рое время); манна олорон эриэм я тут поживу (до поры до времени); манна туран эр ты пока постой здесь.

рассчитывать на что-л., ждать чего-л. от кого-л.; киниттэн туһа эрэйимэ от него не жди пользы.

part. there, there is; exc. well, now, you see

n. suffering, misery, trouble, hardship; эрэй-буруй n. suffering, hardship

n. man, male; эрдээх a. masculine; эр санаа n. courage

v. to be; =ан эр= conv. to begin to do something and continue doing so

сыһыан т.
1. Туох эмэ өр кэтэспит, күүппүт кэнниттэн буоларын бэлиэтииргэ туттуллар (тиһэҕэр, хайа аайы). ☉ Выражает субъективно-эмоциональное отношение говорящего к тому, что долго ожидаемое действие все-таки совершилось (наконец, наконец-то)
Дьэ, өйдөөтө ээ. Амма Аччыгыйа
Кэтэспит Маайбыт, дьэ, кэлбит дии! Эллэй
Тохсус ыйыгар Орлов, дьэ, тахсыбыта. Суорун Омоллоон
2. Саҥарааччы сирэр, кэлэйэр-сиргэнэр, сиилиир сыһыанын көрдөрөр (эмиэ, буолар да эбит). ☉ Выражает отрицательное, осуждающее и презрительно-ироническое отношение говорящего (ну и вот так, тоже мне)
Дьэ дууһа... Сирэйэ да баар дии. Амма Аччыгыйа
Дьэ дьон да бөҕөҕүт дии. А. Федоров. Дьэ көҕүс да көҕүс, бирээмэ бурдук да ыһарга сөп кырыстаах көҕүс буолан биэрдэ. Суорун Омоллоон
3. Кэпсээ диэн соруйар аҥаардаах ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с побуждением к более подробному рассказу (ну?)
Инньэ дииллэр дии. Дьэ? Суорун Омоллоон
Бу кулгуйдаҕын көр эрэ. Ону дьэ? «ХС»
4. Этиилэр, араас тыллар, этиллиилэр сыһыан суолталарын, сыһыан тыллары, холбоһуктары дэгэттииргэ, күүһүрдэргэ, чорботорго туттуллар. ☉ Оттеняет, усиливает, выделяет, акцентирует модальные значения предложений, различных слов, выражений, модальных слов и сочетаний (ну, ведь, вот, да, еще, ну и, вот это)
Миша, дьэ үөр, бирээнньикпит минньигэс да минньигэс буолсу. Суорун Омоллоон
Бухатыырбыт, дьэ кытаат, Модун тиитин модьуй, тарт! Эллэй
Дьэ бэйэм да ууратаары сылдьабын. Кырдьык, сүрэ бэрт. Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Оннук буолуон сөп диэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с оттенком уверенного допущения (да, вполне возможно)
- Ата кыайбатаҕына, дабааҥҥа таһаҕастаах сыарҕатын бэйэтэ соһон таһаарар дииллэр. - Дьэ буолуо, кини олус күүстээх киһи.  Дьэ буолуо. Абааһыны биирдэ эмэ мунньахха үчүгэй аҕайдык олоро түһүөр диэри кириитикэлээн биэрбэккин! В. Ойуурускай

саҥа алл. сыһыан холб. Кэпсэтээччи этиитин кытта эмоциональнайдык сөбүлэһиини, кинини бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное согласие, подтверждение слов собеседника (да, и не говори)
- Дуня үҥкүүһүт кыыс эбит. - Дьэ быһа, дыгыйан түһэн сүрдээх.  Дьэ быһа! Эн, тоҕойум, оттон биир тыйыс санаалаах инигин? «ХС»
«Дьэ быһа, этимэ даҕаны», - хомойо истибит, хом түспүт куолаһынан Алааппыйа эттэ. В. Протодьяконов

саҥа алл. сыһыан холб. Суланыы-муҥатыйыы көмөтүнэн кытаанах балаһыанньаны бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, негодование говорящего по поводу сложившегося безвыходного, трудного положения (какое несчастье, какое наказание, вот мучение)
«Туох биһигини быыһыай, абырыай? Дьэ бэрт да өлүү доҕор. Дьэ бэрт да өлүү доҕор», - дии-дии Натаа иэмэ-дуома аһаабыта буолла. Суорун Омоллоон

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан, этэр санаа дьиҥнээҕин, суолталааҕын бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника к сообщаемому и придания высказыванию доверительного, значимого характера (видите ли, ты пойми)
Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
Дьэ диэ, олох, киһи итинник айыллыбыт, мунар-тэнэр элбэх, эн тукаам, барытын көрөр буолуоххун сөп. «ХС»
Дьэ диэ, биһиги да дьонтон хаалсыбат дьоммут. «ХС»

сыһыан холб. Түбэлтэ, хайааһын соһуччутун уонна буолар күүһүн эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Эмоционально усиливает неожиданность, силу, степень проявления действия (как вдруг, на тебе, как)
Дьэ доҕоор, эмискэ, хамаандалаабыттара эбитэ ини, биһиги өттүбүтүттэн туох да тулуйбат амырыыннаах уота өрөһөлөнө түстэ. М. Доҕордуурап
Дьэ доҕоор, тыа диэки ыстаммат дуо?! Т. Сметанин
Дьэ доҕоор, кыыһыран, өһүргэнэн бурҕайан турбат дуо?! В. Ойуурускай
Оҕонньор, дьиэтигэр тиийбитэ, дьэ доҕоор, дьиэтин иһэ биир кэм күлүмүрдэс буолбут. «Кыым»

сыһыан холб. Этэр санааны эмоциональнайдык күүһүрдэн, кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем эмоционального усиления высказываемой мысли (ну брат, ну и, вишь)
Дьэ доҕор, манна да иһиллибэт. Дьэ доҕор, тымныы бөҕө буолбут. Дьэ доҕор, күүс буолбат дуо!  Дьэ доҕор! Мин эйигин ити курдук быһый буолуо дии санаабатаҕым. Эрилик Эристиин
Дьэ доҕор, олохторун хайаан даҕаны силигин ситэрэн туран оҥостор дьон эбит. Багдарыын Сүлбэ

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Соруйар туохтуурдары кытта көрдөһүүнү, сүбэлээнтакайан, баҕаран этиини көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в повелительном наклонении, выражает просьбу, наставление, пожелание (пожалуйста, ну пожалуйста)
Дьэ дуу, сарсын кэлээр. Дьэ дуу, маннык суруйбат буол.  Дьэ дуу, Айыыһыт аҕаскыт Аныгыскы да өттүгэр Айхаллыы туруохтун! Болот Боотур
Дьэ дуу, эһээ диэ. М. Доҕордуурап
2. Этэр санааны чиҥэтиини, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания, выделения высказываемой мысли (о, конечно, ого)
Дьэ дуу, кинээспин мин даҕаны ытыктыыр, маанылыыр киһибин. Н. Туобулаахап
Дьэ дуу, күн тахсан эрэр эбит, барыахха. М. Доҕордуурап
Дьэ дуу, санаан көрдөххө, биһиги сыаны-арыыны хостуур, кэскиллээх үлэни оҥоро турабыт. «ХС»

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ мэлдьи, хатыланан буоларын сөбүлээбэти бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство говорящего по поводу повторяющегося действия (ну вот, вот те раз, ну вот опять)
Дьэ ити! Кэм да хомунан бүтэ илик.  - Уу даа?.. Өйдөөн истибэтим ээ... - Дьэ ити! Н. Заболоцкай

сыһыан холб. Саҥарааччы ким эмэ сөптөөх кэмин аһаран баран, кэмниэ-кэнэҕэс тугу эмэ оҥорорун сиилэһэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную, с оттенком осуждения оценку действия, совершаемого не вовремя, с большим опозданием (наконец, наконец-то)
Самыыр түһэн барбытыгар, дьэ кэлэн, отун мунньа киирдэ.  Дьэ киһи-сүөһү элбээбитин кэннэ, дьэ кэлэн [соҕотоҕун сылдьартан куттанаҕын] дуо? В. Яковлев
Икки тыҥата баранан, Этэ-сиинэ бүтэн баран, Өлүөн аҕай иннинэ, Үнүр манна, дьэ кэлэн, Үрүҥ күммүн көрдөр диэн, Үүйэ-хаайа туппута. Күннүк Уурастыырап
Кэргэнэ, мэктиэтигэр көҕөрүөр диэри кубарыйан хаалбыт сирэйиттэн, сабыччы көрбүт харахтарыттан Буров, дьэ кэлэн, олус диэн соһуйда. «ХС»
△ Сэмэлиир дэгэтэ арыт суох буолар. ☉ Иногда не имеет оттенка осуждения
Ол бусхааттаах муора кытыытыгар, Муоралыы муҥура суох туундаратыгар Өртөн ыла сылдьыахпын баҕарбытым, Өбүгэм өтөҕүнүү тартарбытым. Дьэ кэлэн, көрөн астынным, Күн киирбэт сиригэр сырыттым. П. Тобуруокап

ситим сыһыан холб. Төрүөт сибээһин уонна саҥарааччы бэлиэтээн, чиҥэтэн этиитин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения причинной связи с субъективным подчеркиванием, акцентированием (вот потому, вот поэтому, вот почему)
Дьэ ол иһин болҕомтону итэҕэскэ ордук күүскэ туһулуурга тиийиллэр. Софр. Данилов
Ол быыһыгар саамай таптыыр оонньуутун, баарыһы, эмиэ умнубата. Дьэ ол иһин кини ыһыах бары оонньуутун ситэ көрбөтөр даҕаны, итэҕэстийэ санаабата. Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Этиллибит санаалары түмэн этиини, түмүк оҥорууну, уопсай түмэн өйдөөһүнү көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного обобщения, общего заключения о высказанном ранее (ну вот так)
Дьэ ол курдук сэлиэнньэни тула алмаас көрдөөн чүүччэйэ сылдьан күөхтүҥү өҥнөөх сомоҕо таас түөлбэлээн сытарын булаллар. Н. Якутскай
Дьэ ол курдук, уол оҕо барахсаны дьо-сэргэ, көтөр-сүүрэр, айылҕа ордук кэрэхсиир буолар. В. Иванов

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллибит санаалары түмэнтүмүктээн этэрин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения субъективного заключения, обобщения высказанных ранее мыслей (вот таким образом, вот поэтому, вот так)
Дьэ онон, быйыл булт хайдаҕын сылыктыы сылдьар быһыым. С. Никифоров
Дьэ онон, кинилэр биирдэрэ наһаа эдэр, биирдэрэ наһаа кырдьаҕас дьоннор күнү-күннүктээн дьиэлэригэр олороллор. В. Иванов
Дьэ онон, Доропуун оҕонньор сэттэ уон сэттэ саастааҕа мунааҕа суох. Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Кыаллыбат диэн утарсары, аккаастыыры көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, отказ из-за невозможности допущения, совершения и т. д. того, о чем говорится в высказывании (ну нет, вот нельзя, невозможно)
Дьэ сатаммат. Аан бастаан уруокпун үөрэтиэх. Дьэ сатаммат. Манна киирэр бобуулаах.  Дьэ сатаммат. Кини бүгүн күрэхтэһэ оройуоҥҥа барбыта. Н. Габышев

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Дьэ сор диэтэҕиҥ. Бу кэриэтин ситэн сиэбитэ буоллар, күн эрэйин көрүөм суоҕа этэ. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы толкуйдуу түһэн баран, сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ Выражает согласие говорящего после некоторого раздумья (ну и ладно)
Дьэ сөп. Биһиги да массыына атыылаһыахпыт. Дьэ сөп, мантан антах кыһаныахпыт.  Дьэ сөп. Сарсыарда чугаһаан эрэр. Утуйа түһэн ылыахха. И. Гоголев

сыһыан холб. Истээччи болҕомтотун тардар, кэпсээни сэргэхситэр сыалтан бэлиэтээн-чопчулаан этиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подчеркивания высказываемой мысли в целях оживления рассказа и привлечения внимания собеседника (ну вот)
Дьэ туран бараллар. Н. Габышев
Дьэ туран, мутугу харбаан ылан быраҕан кыыраппыт! «ХС»
Дьэ туран, күһүн муус тоҥуон аҕай иннинэ, оппун кэбиһэн баран, Кус ытан сиэри күөлбэр киирдим. «Кыым»
△ Этиллэр санаа, хайааһын соһуччутун, күүтүллүбэтэҕин көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Выражает неожиданность совершения действия, наступления какого-л. состояния и т. п. (и вот вдруг, и вдруг)
Дьэ туран, кыһын ортото киһибит уоппуска ылан, соҕуруу көтөн тигинэтэн хаалла. Н. Габышев
Дьэ туран, күүстэринэн, оҕонньор буолумматаҕын да үрдүнэн, били күөх уот аттыгар туруоран эрэн, тула өттүттэн хаартыскаҕа уһул да уһул буолбуттара. В. Иванов
△ Түмүктүүр, түмэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок заключения и обобщения (вот так, итак)
Охсорун кытта уоттара, бытарыс гына түһэргэ дылы гынар да, мэлийэн хаалар. Дьэ туран, сүтэрэн кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
«Чэ буоллун. Сакалааттаһыахха», - диэн саайда. Дьэ туран, сакалаат барар. «ХС»

ситим сыһыан холб.
1. Этэр санааны уруккуну кытта тэҥнии тутан, сибээстээн туран эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли путем сопоставления, соотнесения ее с предыдущим контекстом (и после этого, после всего этого)
Дьэ уонна, дьону итэҕэй. С. Ефремов
Кини билигин үлэһит. Дьэ уонна, уруккутун курдук, күн ортотугар диэри утуйа сытыа дуо? А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы этэр санаатын урут этиллибиккэ туох эмэ хос санаалаах холбуурун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному, указывая на то, что она содержит дополнительную информацию (и к тому же)
Дьэ уонна, муҥ саатар, собуот тутуллуо диэн, итэҕэйэ да санаабаттар. А. Сыромятникова
Дьэ уонна, босхо харчыны ама сирбэт ини. «ХС»
3. Этэр санааны уруккуга бэлиэтээн, чорботон холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к прежде сказанному с выделением, подчеркиванием того, о чем говорится (ну еще и, кроме того)
Дьэ уонна эйиэхэ туох сонун баар? И. Гоголев
Дьэ уонна кимнээххиний? С. Ефремов
Ардыгар, хаар түһэн биир кэм үллүктүүрүн манаһар. Дьэ уонна, бу курдук утуйбатах түүннэригэр, ыйдаҥаны кытта астыныар диэри сэһэргэһэр. В. Иванов
4. Хайааһын буолан иһэр бэрээдэгин бэлиэтээһин дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Указывает на последовательность действий, о которых говорится в высказывании, с оттенком подчеркивания (и потом)
Оттон улахан оҕолор таһырдьа тахсан тоҥон хаалбатыннар диэн, ааны таһыттан баттатан кэбиһэрбит. Дьэ уонна хотоммутугар үлэлии сылдьаммыт, олбуксолбук ойон тахсаммыт, дьиэбитин таһыттан көрө охсон киирэрбит. В. Иванов
Дьэ уонна, сымыйарҕаабыккыт бу баар, илэ хараххытынан көрөн итэҕэйиҥ диэн буолара дуу? Н. Заболоцкай

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

дьэ бэрт да өлүү доҕор диэн курдук
Бу манан эмиэ иҥэрэн кээспит. Дьэ үчүгэй да сордоох доҕор. А. Софронов

саҥа алл. сыһыан холб. Туох эмэ өр күүттэрэн баран буолбутуттан үөрэн, сөбүлээн (ардыгар сэтэриир дэгэттээх) сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает одобрение, радость (иногда с оттенком злорадства) по поводу осуществления чего-л. долго ожидаемого (ну наконец-то)
Дьэ эбэтээ, күтүр өстөөх бохтор күннээх эбиккин дии. Суорун Омоллоон
Дьэ эбэтээ! Кэһэйдигит дуо, хаанымсахтар! Н. Лугинов
Дьэ эбэтээ, кини, штаб дьиэтэ, ити турар. «ЭК»

сыһыан холб.
1. Ханнык эмэ хайааһын соһуччу уонна эмискэ буоларын күүһүрдүүнү-чорботууну көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, подчеркивания неожиданности и моментальности совершения действия (как вдруг, вдруг неожиданно)
Дьэ эбээт, тыас бөҕө тыаһаата да, муус тосту барда. Суорун Омоллоон
Лабааҕа кэтиллэкэтиллэ сүүрэн истим. Дьэ эбээт, эмискэ оҕо ытаан бэбээрдэ. Т. Сметанин
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, таһыттан сүүрэн киирдилэр, оһох уотун күөдьүттүлэр. Бэс Дьарааһын
2. Өр күүтүллүбүт түгэн кэлбитинэн саҥарааччы сорунуутун көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего в связи с наступлением долгожданного момента (нука, наконец, ну наконец-то)
Дьэ эбээт, биһиги да оонньоон-көрүлээн хааллахпыт!  «Дьэ эбээт» диэбиттии бөҕөстөр көбүөрдэригэр хабырдык киирсибитинэн, сытыытык бырахсыбытынан бардылар. «Кыым»

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы эмоциональнай-экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности, неожиданности, силы проявления, необычности того, о чем говорится в высказывании (ну тут уж как, ой ужас вдруг, и вот на тебе)
Дьэ эбээт доҕоор, Наһаар алдьатан турбат дуо. Суорун Омоллоон
Онтон, дьэ, табаларбын үүрэн батыгыратан бөһүлэккэ кэлэн истэхпинэ, дьэ эбээт доҕоор, уот өрө чаҕылыҥныы түстэ, саа тыаһа бөҕө тибигирээтэ. Болот Боотур
Туох сыта буоллаҕай диэн, эргиллэн көрүөх буолтум, дьэ эбээт доҕоор, отон угун үрдүгэр сытар эбит ээ кини күтүр. Суорун Омоллоон

сыһыан холб. Этиллэр санаа эмискэтин уонна буолар күүһүн саҥарааччы экспрессивнэй бэлиэтээһинин, күүһүрдүүтүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для субъективного экспрессивного подчеркивания, усиления моментальности и силы проявления того, о чем говорится в высказывании (как вдруг, тут-то вдруг)
Дьэ эбээт доҕор, будулҕан буола түстэ, чүмэчи уотун саба үрэн кэбистилэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Дьэ эбээт доҕор, Арамаан хаһан да куттамматаҕын куттанар. В. Ойуурускай

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэт, кыыһырар сыһыанын үксүгэр сиилиир дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего, часто с оттенком иронии (ну опять же, ну тоже мне)
Дьэ эмиэ биһиэхэ «бэрт буолан» кэлээхтээтэҕэ дии. Суорун Омоллоон
«Дьэ эмиэ таҥара киситэ - үөрэтиэх, итэҕэтиэх киси!» - диэн уоллара кэлэйэн тахсан барда. П. Ойуунускай
Дьэ эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. «ХС»

сыһыан холб.
1. Соруйууну, дьаһайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение (ну-ка)
Дьэ эрэ, кэпсээ. Дьэ эрэ, кэпсээ. Н. Габышев
«Дьэ эрэ, ыттыах буолбут сиргэр ытын», - диэтэ Коля. Эрилик Эристиин
Дьэ эрэ, оччоҕо эн икки атахтааҕынан биир аппаны толор, мин эн куттанар көтөргүнэн биир аппаны толоруум. Суорун Омоллоон
△ Хайааһыны холбоһон оҥорорго ыҥырыы дэгэттэнэр. ☉ Выражает призыв к коллективному действию (давайте-ка)
Дьэ эрэ, Элбэх илиилэниэххэ, Үгүс күлүктэниэххэ! С. Васильев
Дьэ эрэ, хата тириитин сүлбүтүнэн барыахха. «ХС». Дьэ эрэ, аны сэбиэдиссэйи истиэҕиҥ. И. Семенов
△ Суоһурҕаныылаах сэрэтии дэгэттэнэр. ☉ Выражает предупреждение с угрозой (ну смотри)
Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ! Ньургун Боотур
2. Хайааһын кэмин аһаран баран, субу эрэ буолбутун бэлиэтиири көрдөрөр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Выражает оценку действия как совершившегося только что или по истечении положенного времени (наконец - редко употр.)
Аня кийиит кыыс буоларын дьэ эрэ билинэн, толлоро, симиттэрэ улаатан истэ. В. Иванов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы муҥатыйыытын-суланыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование говорящего (вот мученье какое)
Бухгалтерияҕа төттөрү биэриэхпин, өссө ордук сааттаахха дылы, бары күлүү гыныахтара турдаҕа. Дьэ эрэй диэтэҕин. В. Яковлев
Күнүһүн үлэбэр, дьэ эрэй диэтэҕин, бары-барыта сымыыт буолан көстөр. Н. Габышев

ситим сыһыан холб. Төрүөт ситимэ дэгэттээх түмүктээн, түмүк оҥорон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает заключение, итог с оттенком причинной связи (так, итак). Онон дьэ, кэпсэттэххэ табыллар
□ Боппуруос ол курдук улаханнык уустугурбут, онон дьэ дириэктэрэ суох быһаарыллыбат буолбут. «Кыым»
Онон дьэ, туруорбут боппуруостарбытын көрүөҕүҥ. «ХС»

сыһыан холб. Күлэн, сэнээн, сиилиир этиини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, иронию говорящего относительно объекта высказывания (ну и, тоже мне!)
Кэрэдэх, эн, эмиэ дьэ, киһи буолаҥҥын. П. Ойуунускай
Эмиэ дьэ кусчут дии. Н. Габышев
Эмиэ дьэ, дириэктэр! Г. Угаров

I
туохт.
1. Туох эмэ өҥөҥ иһин харданы (манньаны) көһүт. ☉ Возлагать надежду на что-л., рассчитывать, надеяться получить какое-л. вознаграждение за свои услуги
Кинилэргэ мин олохпор босхо, харда-манньа эрэйбэккэ утары ууммут өҥөлөрүн иһин, махтал тылларын иһиллэр гына этиэхпин баҕарабын. В. Титов
△ Өҥөҥ иһин харданы көрдөөн ыл. ☉ Требовать вознаграждения за услугу (обычно натурой)
Биир лоскуй кумааҕыга сүүрбэччэ тыллаах көрдөһүү суругу суруйдахтарына үөрэхтээхтэр хастыы эмэ муунтанан эти, арыыны эрэйэллэрэ. Н. Габышев
[Ойуун:] Табаларга биир элэмэс ыҥаах баар, ону биэрдэххэ сөп буолуо. Онтон ордугу тугу эрэйиэмий. Н. Тарабукин (тылб.)
2. Олохтон, дьонтон куруук эҥкилэ суох үтүөнү эрэ көһүт. ☉ Ждать от жизни только лишь добро
Эҥкилэ суох эргиччи үчүгэйи эрэйэн, соҕотох сылдьааччы кыыс да, уол да элбэх. А-ИНА ДьБО
3. Улахан кыһамньыны, болҕомтону, түбүгүрүүнү модьуй, күһэй. ☉ Требовать больших душевных и физических затрат от кого-л. (напр., о деле)
Тутуу күннэтэ улахан болҕомтону, үчүгэй тэрээһини эрэйэр дьыала. БГП-Дь ТСК. Норуотум, эн улуу тутуугар Миигиттэн тугу эрэйдиҥ? П. Тулааһынап
Биһиги киһини төһө ытыктыыбыт да, соччонон киниттэн элбэҕи эрэйэбит. Дьиэ к. Сэрии түргэн быһаарыыны, сыыдам хамсааһыны, быһаччы туттууну эрэйэрэ үгүс этэ. Н. Якутскай
♦ Оҕустан үүтү эрэйбиккэ дылы — кыаллыбат суолу көрдөө. ☉ соотв. как от козла молока.
ср. монг. эрэх, бур. эрихэ ‘просить’, алт. эре ‘настаивать, неотступно просить’, тув. эрэ ‘выклянчить; получить на что-л. надежду’
II
аат.
1. Олоххо улахан кыһалҕа, муҥ-сор, иэдээн, алдьархай. ☉ Страдание, мучение, беда, несчастье
Киһи үөрүүтүнээҕэр эрэйин ордук сатаан кэпсиир. Дьон да эрэй туһунан ордук дөбөҥнүк өйдүүллэр. Амма Аччыгыйа
Элбэх сүдү эрэйтэн, элбэх ыар санааттан баттах маҥхайар. И. Гоголев
Икки атахтаах эрэйин аччатаары, кыра кыыспын, Айыы Куону, Кыырай халлаан кылаан бэрдигэр Орой-Буурай Орулуос Дохсуҥҥа ойох биэрэн атааран эрэбин. П. Ойуунускай
Кубань хонуу куйаара — былыр-былыргыттан элбэх эрэйи, үгүс кыргыһыыны көрбүт сир. П. Филиппов
2. Сэниэни, күүһү ылар ыарахан үлэ. ☉ Тяжёлый, напряжённый труд, отнимающий много сил, энергии
Элбэх эрэйи солбуйан, Электро күүһүнэн Күрүлэччи ыыр күүстээх массыынанан Күүһэммит эбиттэр. Саха фольк. Сор, эрэй бөҕөнөн соҕотох илимин үтэн астаста Уонна, өлөртөн куотар өйдөнөн, Улуу муораны ааттаста. Күннүк Уурастыырап
Үлэбитинэн, эрэйбитинэн иитиллэн олорор дьоммут. Күндэ
Маҥнай биһиги эмиэ эрэй бөҕөнү көрөр этибит. Ынах инчэҕэй кутуруга биһиги сирэйбититтэн арахсыбат этэ, ыары гыннахха тэбэн кууһуннарара, чугаһаары гыннахха сиэлийэн толуннарара. С. Ефремов
♦ Эрэйбин санаар — эйиэхэ кыһаллыбыппын умнума. ☉ Не забывай и о моих стараниях
Хата, эн, кэнники, наҕараадаҥ кэллэҕинэ, мин эрэйбин санаар. Н. Неустроев
Халлаан эрэйэ көр халлаан. Манна хаһан да сылдьыбатах эрээри, сымыйанан халлаан эрэйин эрэйдиир быһыылаах. Н. Якутскай. Эрэйгэ остуойута суох — туох да туһата суох, көрүнньүк (дьыала). ☉ соотв. овчина выделки не стоит
Эрэйгэ тэбилин — кыһалҕаҕа киир (ыллар) диэн курдук (көр кыһалҕа). Утуйбатах күннэргин барытын умнан эрэйгэ эмиэ тэбилинниҥ. Г. Нельбисова. Эрэй диэтэҕиҥ сыһыан холб. — туох эрэ олус салгымтыалаахтан сордонору этиллэр. ☉ О чём-л. изрядно надоевшем (вот напасть-то)
Сырыы аайы, эрэй диэтэҕин, ардахха баттатабыт. ПНЕ МСЯЯ. Эрэйи көрдө — улаханнык моһуогурда, ыарахан балаһыанньаҕа ылларда. ☉ Попадать в затруднительное положение
Үнүр тордуохпун умнан баран, эрэй бөҕөнү көрбүтүм. Н. Апросимов. Эрэйим таах хаалбата (хаалла) — эрэйдэммитим туһалаах (туһата суох) буолла. ☉ (Не) напрасно, (не) зря трудился
Быйыл кыһыны быһа астаһан үөрэтэлээбит эрэйим таах хаалбата — үчүгэйдик ааҕар-суруйар буоллулар. Эрилик Эристиин
Эрэйиҥ тиллэр (төлөнөр) көр эрэйи төлүүр (сабар). Ханнык да үлэ эрэйэ тиллэр буоллаҕына үчүгэй куолута. С. Ефремов. Эрэйи төлүүр (сабар) — эрэйдэммит эрэй туһалаах буолар (эрэй ороскуотун толуйар). ☉ Вознаграждаются все труды
Сохсолору бэлэмнээһин үгүс түбүктээх буолан баран, булда элбэҕинэн киһи эрэйин төлүүр. «ХС». Куобах эрэ булда бары ороскуоту, бириэмэни, эрэйи толору сабар булт. В. Ядрихинскай. Эрэйи чэпчэт — киһи ыар дьылҕатын хайдах эрэ гынан чэпчэт. ☉ Облегчать чью-л. тяжёлую участь
Кини [Туллук] сүрэҕэ чараас Кэнэн хомуһун Амарах ырыатынан Эн ыар эрэйгин Чэпчэтэ сатыыр. И. Гоголев
Эн, Кылбаҕар кыраһа хаар, Эбээн, саха дьонун Эрэйдэрин чэпчэппит Эрэллээх доҕорбут буолбаккыан? П. Тобуруокап. Эрэйи <кытта> эҥээрдэс көр эрэй эҥээрдээх. Эрэйи эҥээринэн тэлэн (тыыран) — бэйэтинэн, эттээх хаанынан элбэхтик эрэйдэнэн. ☉ Пережил много горя, перенёс много бед, принял много мук
Мин кырдьаҕас киһибин, Элбэх эрэйи эҥээрбинэн тэлбитим. М. Доҕордуурап
Түөспүт этирик эриэн буолуор диэри эрэйи эҥээрбитинэн тыырбыппыт. Суорун Омоллоон. Эрэй соболоҥо — эрэй (үлэ, кыһамньы) төлөбүрэ. ☉ Оплата за услуги (труды, заботы)
Тэппээх ойууҥҥа эрэйиҥ соболоҥо диэн кулуннаах биэни биэрдэ. И. Гоголев. Эрэй чарааһына (аҕыйа- ҕар) — эрэй олус дириҥии, элбии илигинэ. ☉ Пока не натворили много бед
Эрэй чарааһына, тугу да кэрэйбэккэ туран, ыччат арыгы утахтаммат дьаһалын ылыахха. «Чолбон»
Кыҥкыйдыы сылдьыахтааҕар, эрэй чарааһына [тутуу үлэтиттэн] уурайан, атын үлэҕэ көрдөс. «Чолбон»
Кэбис доҕоттоор, эрэй аҕыйаҕар тохтуоҕуҥ. КН ТДь. Эрэй эҥээрдээх — эрэй куруук батыһа сылдьар; эрэй соҕотох буолбат. ☉ соотв. беда не ходит одна
Сордоохмуҥнаах дьахталларын уобарастарын, эрэй эҥээрдээх эдьиийдэрин биһиги көрөбүт. Эрчимэн
Айар үлэтэ сыаналамматах ыар сылларыгар, эрэй эҥээрдээх дииллэринии, кэлин үс сыл иһигэр бииргэ төрөөбүт быраата, эдьиийэ, кэргэнэ өлбүттэрэ. «Сахаада»
ср. др.-тюрк. ериг ‘грубый, неприятный’, тув. эрээ, хак. ирее ‘мучение, страдание’

сыһыан холб.
1. Улаханнык сэҥээрэн ыйытыыны, сэргэҕэлээһини көрдөрөр. ☉ Употребляясь в вопросительных конструкциях, выражает повышенный интерес говорящего (ну-ну)
Дьэ-дьэ, ол тойон тугу кэпсиирий? Н. Якутскай
«Дьэ-дьэ, онтон хайдах буоллулар? Дьэ-дьэ, туох диир?» - диэн Пал Палыч чахчы кэрэхсээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
Буоллаҕа ол! Дьэ-дьэ?! «ХС»
2. Саҥарааччы кыыһыран соруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое побуждение к действию другого участника ситуации (ну-ну)
«Дьэ-дьэ, тохтооҥ! Дьэ-дьэ, илдьиҥ, илдьиэх буоллугут да! Дьэ-дьэ!» - Сараапап тиэтэйэрдии дуу, сэҥээрэрдии дуу тыл кыбытар. Н. Якутскай
3. Саҥарааччы куттуур-саанар дэгэттээх быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональную решимость говорящего с оттенком угрозы (во-во, ну держись)
Итиччэтигэр, дьэ-дьэ, көрүлээтэхпит. Оннук буоллаҕына, дьэ-дьэ, кэпсэтиэхпит!  «Дьэ-дьэ», - диэххэ айылаах [уот] сирэйин салаан хараарыҥнатта. Суорун Омоллоон

I
аат.
1. Дьахтар кэргэнэ. ☉ Муж, супруг. Хотуой, Кылааннаах Кыыс Ньургун, эн аналлаах эриҥ Дьулуруйар Ньургун Боотур бу турар — маны сөбүлүүгүн дуо? Ньургун Боотур
Маайа эригэр …… утары саҥаран ботугуруур. Амма Аччыгыйа
Кырдьык, анараа кыыс кырдьаҕас эриттэн куотан кэлэн сырыттаҕа дуу? Н. Заболоцкай
2. Хорсун-хоодуот киһи. ☉ Мужественный, смелый человек, мужчина, храбрец
Эр сүрэҕинэн, эһэ тыҥыраҕынан (өс хоһ.). Оччоҕо мин хоһуун булчут эр Бу тайҕа киэҥ иэнин кэмниирим. С. Данилов
Өлбүт-өспүт эрдэр, Үтүө ааккыт сүппэт. Эллэй
♦ Оҕо (эр киһи) санаата (сүрэҕэ) тааска көр таас I
Эр дьон төһө да бырааттыы буолбуттарын иһин сүрэхтэрэ тааска буоллаҕа дии, онон өй-санаа туспа, суол-иис туспа буолтун кэннэ арахсар да баар буолуо, өстөһөр да баар буолуо. П. Ойуунускай
Эр антах бар — аан антах бар (түс) диэн курдук (көр антах). Көр эрэ маны, хамнастарын быстарбыттарыттан син эйиэхэ тиксиэ суоҕа. Эр антах баран истэхтэрэй. Айысхаана. Эр бэрдэ — уһулуччу хорсун, сытыы-хотуу, талыы үчүгэй киһи. ☉ Смельчак, храбрец, удалец, добрый молодец
Эрбэх саҕа эрээри, эр бэрдин тутар үһү (тааб.: төҥүргэс). Икки эр бэрдин куоракка ыыппыттара аара бандьыыттарга түбэспит сурахтара иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
Чэ, эһиги бачча эр бэртэрэ киирэн сылгыны дэлби үүрэн таһаарымына олоруҥ! Суорун Омоллоон
Эр бэрдэ хараҕын кырыытынан Эргим-ургум көрүтэлээтэ. С. Васильев
Эр дьон холумтаннарыгар үктэннэримэ көр дьон. Ийэтэ Андрейката ол [үлэҕэ] кэпсэтиитин дьонтон истэн баран, киэһэ уолугар кыыһыран көрбүтэ да, аҕалара туох иһин эр дьон холумтаннарыгар үктэннэрбэтэҕэ: «Эдэр киһи сөбүлүүр үлэтигэр сырыттын. Оҕом саамай сөпкө гыммыт». «Кыым»
Эр киһи элээмэтэ көр элээмэ. Ханныгын да иһин эр киһи элээмэтэ буоллаҕым. НАГ ЯРФС II. Эр санааны ылын — күүстээх, хорсун санаалан. ☉ Набраться мужества, смелости
Эмискэ Өлөксөй кыатанна, Эр санаатын ылынна. С. Васильев
Онтон эр санаатын ылынан, дириҥник үөһэ тыынна. С. Никифоров. Эр сүрэхтээх — туохтан да куттаммат, толлубат, хорсун. ☉ Мужественный, смелый (букв. с мужественным сердцем)
Сымнаҕас майгылаах дьон ордук эр сүрэхтээх буолаллар. Амма Аччыгыйа
Итини барытын эр сүрэхтээх, эрчим санаалаах эрдэ турар киһим көрөн, көмүскэтин иччитин күндүлүүр, күүстээх түөһүнэн толору көҥүллүк тыынар. Суорун Омоллоон
Эр сэнэҕим эһиннэ көр сэнэх. Дьааҥы уһулу ойон тахсыбыт хайатын дабайа сатаан эр сэнэҕэ эһиннэ. С. Федотов
Эрэй бөҕөнү көрөн, эр сэнэхпит эстэн, санаабыт сирбитигэр дьэ тиийдибит. И. Данилов. Эр тиэтэлинэн түөлбэ. — олус түргэнник, ыксалынан. ☉ Очень быстро, споро
Витя, бүгүн оҕонньору күнүскү омурҕаныгар баттаһыам диэн, эр тиэтэлинэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
Ойоҕуҥ бу эйиэхэ сурук ыыппыта уонна эр тиэтэлинэн кэллин диэн илдьиттээбитэ. Нэртэ. Эр хаанын киллэрэн (ылынан) — харса суох быһыыланан, хорсуннук сананан, кытаанахтык сорунан. ☉ Взяв на себя смелость, решившись на что-л., осмелившись
Эр хаанын ылынан, олбуор иһигэр көтөн түстэ. Д. Таас
Доҕоттоор, эр хааҥҥытын киллэриҥ! И. Сосин
Туурап Ньукулай …… Эр хаанын киллэрэн, Иккиһин ыйытта. Р. Баҕатаайыскай. Эр ыл — 1) тугу эмэ оҥороругар туохтан эмэ санаата күүһүрэн, тэптэн. ☉ Набраться смелости, храбрости
Хара бытыктаах Миичэкэ диир киһилэрэ аҕабар өссө чугаһаата, эр ыллаҕа. А. Сыромятникова
Оҕолор, сонуннарын дьонноро сэргээбиттэриттэн эр ылан, илин былдьаһабылдьаһа, кэпсээн ыһан-тоҕон бардылар. НС ОК
Арыпыана, киһитэ тута кыыһырбытын биллэрбэтэҕиттэн, саҥарбатыттан эр ылан, ордук лаппыйан этэн иһэр. «Чолбон»; 2) эрдийэн, куттаммакка, харса суоххар түһэн. ☉ Обнаглеть, распоясаться
Куттанымаҥ, дьик-дьах буоллахха, ат эр ылааччы. Ыл, миинэн кэбис. Далан
Кыыллара арахсыбат. Арахсыахтааҕар, эбии эр ылан, киһиттэн өрүү да күрэммэт буолан истэ. «ХС»
◊ Бэргэһэлээх ойох (эр) көр бэргэһэлээх
[Даайыс:] Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Бэргэһэлээх эриттэн аны чаҕыйар-куттанар буолан хаалбыт. А. Сыромятникова. Эргэ бар (таҕыс) — эр киһиэхэ ойох таҕыс. ☉ Выходить замуж
Мин эһиэхэ барарбар аҕам кыыһыра хаалбыта. Эн эргэ бараары эр була бардыҥ диэбитэ. Саха фольк. Сөптөөх баай киһиэхэ эргэ таҕыс диири — буолбаккын. А. Софронов
Ханнык эмэ куорат киһитигэр эргэ тахсан хаалыа суоҕа дуо? «ХС». Эргэ биэр — кыыһы, дьахтары эр киһиэхэ ойох биэр. ☉ Отдавать в замужество, выдавать замуж
Куһаҕаллай диэн киһиэхэ эргэ биэрэллэр. Саха фольк. Хайыамый, ама били былыр күүстэринэн эргэ биэрэр кыыстарыныы моҥнон өлүөм дуо? Н. Лугинов
Эр дьон көр дьон. Эр дьон ордуктар буолбат дуо? Амма Аччыгыйа
Үлэни кыайар-хотор эр дьон бүтүннүүтэ аармыйаҕа бараннар, холкуос үлэтин дьахталлар, оҕолор, оҕонньоттор сүкпүттэр. Софр. Данилов
Эр дьон эр дьон буоллахпыт Ханна барыай сыыһабыт: Холус туттуу, хаҥыл саҥа, Хабараан да сыһыаммыт. НАГ АБС. Эр киһи — аҕа буолар аналлаах сиппит-хоппут киһи. ☉ Мужчина
[Далбарай:] Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ. Н. Неустроев
Дьиэ иһиттэн икки эр киһи хардаҕастары иһирдьэ ыспытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Эр киһи тото кыыһырбыт. П. Тобуруокап
Эр луҥха көр луҥха. Хайа, доҕоор, Сөдүөт! Хайдах эр луҥха туттан киирдиҥ? В. Яковлев
Кириилин эр луҥха көрүҥэр үөрүү сырдыга сыдьаайарын Таня тута сэрэйэ охсор. Л. Попов
Сизов эр луҥха куолаһа туохха да уолуһуйбакка, итэҕэтэрдии этэрэ. М. Горькай (тылб.). Эр оҕо эргэр. — уол оҕо. ☉ Мальчик
Кылгас сарыы сонноох уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур
Быттааны Сүөдэр кэнники дьахтарыттан төрөөбүт биир эр оҕо. Саха фольк. Ат уулата турдахтарына, биир эр оҕо уу баһа сүүрэн киирбит. ДСЯЯ. Эр ортото эргэр. — эр киһи орто сааһа. ☉ Зрелый возраст мужчины
Эр санаа көр са- наа II. Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов. Эр соҕотох — кэргэнэ, ойоҕо суох, соҕотох, аҥаардас киһи. ☉ Одинокий, неженатый, холостой мужчина
Суос-соҕотох сордоох буолар, эр соҕотох эрэйдээх буолар (өс хоһ.). [Манчаары:] Ыалдьар эттээх, ытыыр, ынчыктыыр уйан куттаах-сүрдээх эр соҕотохпун. И. Гоголев
Эр сулуута көр сулуу. Байаҕантай Бахсыгыр оҕонньордоох тохтооннор, кыайбыт суолларыгар атах соболоҥун, эр сулуутун куттаран, уон икки боһомону ылан уураллар. Саха сэһ. I
Кээрэкээн ойуун: «Кыайдыгыт, эр сулуутуна куттаран ылан баран, тохтоон болҕойуҥ», — диэн көрдөһөр. БСИ ЛНКИСО-1938. Эр талах көр талах. Эр талах бөлөхтөөн үүнэр
тюрк. эр
II
көмө туохт.
1. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, уһуннук буолар хайааһын саҕаланыытын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает начало продолжающегося действия
[Дьаакып:] Тугу саҥаран эрэрэ буолла. А. Софронов
Уот тахсан тыаны сиэн барчалаан эрэрэ. Суорун Омоллоон
Илин саҕахха им умайан, Саҥардыы сырдаан эрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. -ан сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн, хайааһын саҕаланыаҕыттан төһө эрэ кэмҥэ эбэтэр кылгас кэмҥэ буоларын көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан основного глагола обозначает протяжённость действия от начала до определённого предела или совершаемость действия в течение ограниченных отрезков времени
Бэйи, сарсыҥҥа-өйүүҥҥэ диэри тохтоон эриэххэ. Н. Якутскай
Миигин күүтэн эрээр. «ХС»
Манна туран эр. ЯРС
ср. др.-тюрк. ер ‘быть, находиться’, тюрк. эр ‘быть’

сыһ. Тус-туспа, биир-биир, биирдиилээн, утуу-субуу. ☉ По-одному, поодиночке, один за другим
Илии тастаах икки улахан бууту арааран ылан, эр-биир ыараҥнатан көрдө. Тумарча
Уоттарын умуруоран баран, икки буур табаны эр-биир мииннилэр, биэс табаны көтөллөннүлэр. Л. Попов
Харачаастаах Байанай, сири-дойдуну үчүгэйдик билэр дьон быһыытынан, эр-биир бастыыллар. П. Филиппов

аат. Холбоспут кэргэннии дьон. ☉ Супруги, муж и жена. Эр-ойох буол, кэргэннии буол, холбос
□ Эр-ойох охсуһара, эр-ойох тапсыбата бэрт элбэх буолар, онон оруннанаоруннана дьону барытын кулаакка таһаарар табыгаһа суох, алҕас буолуох тустаах. П. Ойуунускай. Таасчыт уонна Огдооччуйа эр-ойох буолан, ийэлэрин кытта балаҕан туттан, туспа ыал буолан олорбуттара. Амма Аччыгыйа

аат. Киһи олоҕор көрсөр саамай ыарахан тыйыс муҥ, сормуҥ. ☉ Жизненные невзгоды, страдания, мучения
Андаҕайабын, Эрэй-буруй эгэлгэ бэрдинэн, Муҥ-сор муҥутуур улаханынан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эрэнитэҕэй, икки атахтаах Эрэйэ-буруйа өлөрүн, Өлөртөн өлбөт өйүн, Өйүнэн өлбөт бэйэтин. П. Ойуунускай
Саллар сааһын тухары эрэйи-буруйу көрбүтүн бэлиэтэ — баттаҕа хаар маҥан буолбут. М. Доҕордуурап
△ Быстахха (хол., суолга, айаҥҥа) эрэйдэнии. ☉ Временные затруднения (напр., во время поездки)
Кинилэр биэс түүннээх күнү быһа түҥ хара тыаны, маары, иһириги кэтэн, эрэй-буруй бөҕөнү көрөн баран, дьон-баар сирин булбуттара. Суорун Омоллоон
♦ Эрэй-буруй элбии илигинэ — улахан кутталлаах эрэй-буруй улаата-хаҥыы илигинэ (сэрэхтээх дьыала, кэпсэтии хаҥыан сөбүн, ол куһаҕан содуллаах буолуон туһунан эрдэ сэрэтии — үксүгэр кырдьаҕастар сэрэтиилэрэ). ☉ Пока худшее не случилось (предупреждение о прекращении какого-л. дела (разговоров), пока оно не приняло неприятный оборот)
Эрэй-буруй элбии илигинэ кэлбит суолуҥ устун кэбэлийэ тураахтаа. П. Ойуунускай

аат. Муҥ-таҥ, өлүүалдьархай, охсуһуу. ☉ Мучение, бедствие, борьба
Дьахтар түөрт уон түөрт эрэй-илбис үөрэҕин билэр. П. Ойуунускай

аат. Ыар үлэнэн булуллубут, көлөһүн (күүс-уох) түмүгэ. ☉ Непосильный напряженный труд
[Көстөкүүн:] Баай баарын тухары …… киһи киһи эрэйин-көлөһүнүн баттаан-үктээн сиирэ-аһыыра сүтүө суоҕа. Күндэ
Ис-искэ эрэйи-көлөһүнү эмиэ да санаһыахпыт этэ. П. Тобуруокап

аат. Тиийиммэт-түгэммэт буолуу, улахан кыһалҕаҕа ылларыы. ☉ Страдание, лишения, нужда, нищета
Эрэй-кыһалҕа обургу оннооҕор буолуохтары уһуктарын-биилэрин кыларытар баҕайы. Н. Лугинов
Кини [Абаҕыыныскай] төрөппүттэрэ кыра эрдэҕинэ өлөннөр тулаайах оҕо эрэйин-кыһалҕатын көрөн-билэн улааппыта. Софр. Данилов
Болот кытаанахтарга, эрэйгэ-кыһалҕаҕа бэриммэккэ эбии буһан-хатан, сирэлийэ үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Сир үрдүн олоҕун эрэйин-кыһалҕатын кытары эмиэ иэмэх талахтыы эрийсибитинэн барыаҥ. С. Никифоров

аат. Ыар олоххо эрэйдэнии, араас кыһалҕаны көрсүү. ☉ Мучения, жизненные невзгоды, несчастье, горе, беда
Саха хаһан олорбутай Чэпчэки олоҕу? Эҥээринэн тэлбитэ Эрэйимуҥу. М. Ефимов
Ытык кырдьаҕас дэнэр сааһыгар тиийиэр диэри төһөлөөх эрэ элбэх эрэйи-муҥу, кыһалҕаны, ол да курдук олоҕун умнуллубат кэрэ кэмнэрин көрсүбүтэ буолуой. С. Маисов
Унньуктаах уһун айаҥҥа эрэйи-муҥу эҥээрдэнэн төннүбүккүн, доҕоргун былаҕайга былдьаппыккын санатан, эрэннэрбит баайын төлөттөрөн, уон ыанар ынахтанан, сылгы үөрдэнэн бу дайдыны буллаххына, олоххо аналыҥ ол буолуо этэ. Н. Борисов

аат. Олох көһүтүллүбэтэх өттүттэн кыһалҕата, эрийиитэ. ☉ Невзгоды, тяготы, трудности жизни, повороты судьбы
Кинилэр [кинигэ дьоруойдара] Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии уотун ортотунан ааспыт, олох эрэйдэрин-мускуурдарын көрсөн дьулайбатахчаҕыйбатах хорсун дьоннор. Софр. Данилов
Ханнык баҕарар эрэйи-мускууру эрдээхтик көрсөргө бэлэм, ордук бэриниилээх табаарыстартан тэриллибит этэрээт …… Бүлүүгэ барбыта. СССБТ

аат. Иэдээн, алдьархай, күнтэн сүтүү. ☉ Несчастье, погибель
Эрэй-өлүү мөккүөрүгэр Этиллэн кэлбиттэр, Дойду, норуот иһин күрсэр Буойун сэрииһиттэр! А. Абаҕыыныскай
Биир эрэйгэ-өлүүгэ сылдьар дьоннор бары да оннук буолаллар эбит. С. Никифоров

аат. Улахан муҥу көрүү. ☉ Несчастье; проклятие
Ардах былытын курдук ыанньыйан, Аһыы-кутурҕан сүрэхпин буулаата, Эт бэйэбин, дууһабын хаарыйан Эрэй-сор дьыбарынан кууста. И. Егоров
Эрэй-сор эрийбит эдэркээн бэйэтэ Өлүүнү утары хайыста. П. Филиппов
Эрэйи-сору көрбүттэрэ: Муссерен таһыйбыта, полиция биир ый муҥнаабыта. Эрилик Эристиин

туохт. Чугас дьонуҥ тугу эмэ биэриэхтэрэ диэн эрэммитиҥ табыллыбатаҕыттан хомой. ☉ Обманувшись в надежде на что-л., огорчиться
Эрэйэ-хоргута барыа диэн Эдэр ынах энньэлээтилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньор уолугар тиийдэ: Тукаам, биһигиттэн тугу эрэйэ-хоргута барар үһүгүөн. Амма Аччыгыйа

аат. Түбүгүрүү-сүпсүгүрүү. ☉ Хлопоты, беспокойство
«Булт эрэйэ-эгилэ элбэх, ону эһиги даҕаны билэн, көрөн иһиэххит буоллаҕа», — диэтэ санаата көтөҕүллүбүт аҕам оҕонньор. С. Тумат