мөкүнүй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Лабааттан лабааҕа түһэ, мөкүнүҥнүү сылдьар [кыһыл түөстээх чыычаах]. А. Сыромятникова
Оҕус төбөтүн икки өттүнэн хойуолаҥнатан, хараҕын дьүккүччү көрөн баран, сиэлэн мөкүнүҥнүү иһэр буолара. «ХС»

сылларый диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Эһэ салгыны сытырҕалаан сылларыҥнаата
□ Былаастар уларыйдаллар да биһиэхэ син биир Сыллай тойон буолан сылларыҥныыр. Амма Аччыгыйа
«Уйгуурап сууттаныахтаах!» диир Быканов, хараҕын дуомун дьүккүччү көрө-көрө, сылларыҥныы бөҕө. Далан

сыһ. Өһөс санаалаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упрямо, настойчиво
Өһөстүк дьүккүччү туттан баран, биир сири тобулу одууласпытынан, дьэбидийэн истэ. Амма Аччыгыйа
Көнө суолтан туораабакка Өһөстүк баран испит, – Түмүк күҥҥэ санаатахха, Чэпчэки, ыраас да эбит. С. Данилов
[Уол харахтара] халыҥ халтаһаларын анныттан өһөстүк чаҕылыһаллар. Далан

туохт. Уһун синньигэс эттиктэри туруору холбуу тут, баай, уур, дьаарыстаа. ☉ Складывать вместе, в кучу, связывать в вертикальном положении тонкие длинные предметы
Хомуһу дьөрбөлөө, Хаар типпэтин диэн оттор маһын ураһалыы дьөрбөтөлөөтө.  Туох эрэ муода уһун синньигэс кыыл [эһэ оҕолоро киһини аан маҥнай көрөн ити курдук саныыллар] туос бөҕөнү дьөрбөлөөн, сүгэн иһэр эбит. Р. Кулаковскай
Сорох остуолларга пиибэлээх кыраппыыннары дьөрбөлөөбүт дьон имдьим баран, тула айманар …… дьону сүүстэрин анныттан саҥата суох дьүккүччү көрөн кэбиһэ олороллор. Н. Заболоцкай

1. даҕ., кэпс. Кимиэхэ эмэ тэҥнээх (хол., сааһынан); тэҥ баайыылаах (хол., күүһүнэн). ☉ Равный, почти равный (напр., по возрасту); почти такой же (напр., по силе)
   Мин бараллаам уол дьүккүччү көрдө уонна миигин бэйэтигэр илиитинэн ыҥырда. Н. Якутскай
   Витька буоксаны наһаа сөбүлээбитэ. Бараллаа саастыылаахтарын кытта күрэхтэһиигэ кыһамньылаахтык мөккүһэн киирсэрэ. «ХС»
   Атыыһыт кэргэнэ уһун синньигэс маҥан сирэйдээх, сонос соҕус, Маайа бараллаата саастаах нуучча дьахтара эбит. Н. Якутскай
2. аат суолт. Ким эмэ саастыылааҕа. ☉ Сверстник, ровесник
   Мээччэ биһиги бараллаалартан барыбытыттан саамай сытыы-хотуу, тэтиэнэх, кытыгырас этэ. П. Егоров
   Нойон, ити олус эдэр барахсаны кэргэн ылбыккын дии, ама, бэйэ бараллаатын булумматах муҥуҥ эбитэ дуу? Н. Якутскай
   Кэргэнэ, кини бараллаата нуучча дьахтара, күн аайы балыыһаҕа туруора кэлэр, сирэйин, илиитин кыһаллан туран сууннарар, бөтүүк ойуулаах сотторунан сотор. В. Иванов

ый-күн буол — күн-ый буол диэн курдук (көр күн)
Уолу букатын иэдэтиэҕин, хата, өлбөт быаҕа, тайаҕа тостон ый-күн буолбута. Н. Заболоцкай
Оҕонньор харбыйбыт күкээркэй моонньун дьүккүччү тутунна, көҕөрөн хаалбыт уоһун хаанньатан таһаарда, кэһиэхтээх куолаһынан: «Судаар! Күн-ый буол!» — диэхтээбитэ. И. Тургенев (тылб.); ый-күн курдук алтыһыахпыт фольк. — киһи эйэлэспэт кырыктаах өстөөҕөр саанан этэр тыла: хаһан эрэ син биир көрсүһүөхпүт, ол көрсүһүү ордук ынырык, кутталлаах буолуо. ☉ Говорят непримиримому врагу с угрозой, что следующая встреча не сулит ничего хорошего (букв. сойдёмся [когда-нибудь], как солнце с луной); ый-күн кырыата баҕайы түөлбэ. — ырыган, элбэхтик да аһаатар топпот, уойбат сүөһү. ☉ Худая, тощая скотина (которая не только не отъедается, но и не набивает брюха, хотя бы и много ела). Син мэччийэр, аһыыр курдук да, ый-күн кырыата баҕайы баар дии; ый-күн ыһыаҕа гын (оҥор) — тугу да кэмчилээбэккэ, ордорбокко бүтүннүүтүн ыһан-тоҕон, матайдаан кэбис, бараан бүтэр. ☉ Раздавать все съестные припасы без расчёта и экономии; промотать всё имущество и деньги (букв. делать праздник в честь Солнца и Луны; фразеологизм связан с обрядом встречи лета: на весенних празднествах, устраиваемых в честь небесных божеств, якуты брызгали кумыс вокруг места игрищ)
Чаарчахаан [Моҕус] этин эттээн ый-күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. «Субу түүн эһэ кэлэн …… бурдукпун ый-күн ыһыаҕа оҥороро чахчы!» — диэн кини сулана турда. Н. Заболоцкай
Суордар булдун тырыта-хайыта тыытан, ый-күн ыһыаҕа оҥороллор. И. Федосеев
Ороспуойдар …… барыларын кыргыталаан, ураһаларын уматалаан, үөдэн-таһаан оҥорон, ый-күн ыһыаҕа гынан кэбистилэр. Сунтаардар ыл.

туохт.
1. Туохха эмэ аалынан баттыалаа, анньыалаа. ☉ Тереться обо что-л., давя на него (напр., о животных), прислоняться, прикасаться к чему-л.
Сигэнэ оонньуур силиргэхтээх маһыҥ, аалына оонньуур арыҥахтаах маһыҥ мин дуо? (тыл ном.). «Баҕар, бастыым даҕаны», — Лев, суолга баппатаҕа буолан Ларьянаҕа кыратык саннын кырыытынан сигэнэн ааста. Р. Баҕатаайыскай
Атым буоллаҕына, үөнүргээбитигэр тэптэрэн, миигин эккирэтэ сылдьар уонна дэлби сигэнэр. Р. Кулаковскай
Оҕус дьүккүччү туттан, иннин хоту баран иһэрэ, арыт төбөтүн өндөтөн оҕонньор түөһүгэр сигэнэрэ. В. Гаврильева
2. Туохха эмэ өйөн, өйөнө олор, тур. ☉ Прислоняться, приваливаться к чему-л.
Настя куттанан хос аҥаар эркинигэр кэннинэн сигэнэ олордо. Эрилик Эристиин
3. Тугу эмэ бэйэҕиттэн кимиэхэ, туохха эмэ көлбөрүт, бэйэҕиттэн аһарын. ☉ Стараться переложить что-л. (напр., ответственность, вину, обязанность) на кого-что-л., ссылаться на что-л., оправдывая себя в чём-л.
Онон Кылбановскай урукку курдук, кыайыыларынан дарбыйбакка, ыарахаттарга сигэммэккэ …… ньылбыйан, сымнаан биэрбитэ. В. Яковлев
Күннээҕи итэҕэстэн тэптэрэн, үлэттэн тэскилиигит. Ол сөп үһү дуо? Инженергэ сигэнэҕит. А. Сыромятникова
Эбэтэр алҕаскын билинэн Эппиккин нөҥүө күн умнаҕын. Араас суол сылтахха сигэнэн, Айыыта суох курдук туттаҕын. М. Хара
Хаалан иһээччилэр сигэнэр биричиинэлэринэн сир-дойду куһаҕана, айылҕа атаҕастабыла буолааччы. «Кыым»
4. Бэйэҥ тугу да гыммакка, кимиэхэтуохха эмэ найылан. ☉ Ничего не предпринимая, рассчитывать только на когочто-л.
Борис куолутунан, эмкэ сигэнэриттэн куттана-куттана, иһэр-испэт иһэн, утуйар-утуйбат утуйан, күлүк курдук сүөдэҥнээн сылдьыбыта. Сэмээр Баһылай
Иккилии буочуканы тиэммит оҕустар пиэрмэ сүөһүтүн уунан харыыта суох хааччыйаллара. Билиҥҥи курдук тиэхиньикэҕэ эрэ сигэммэккэ, үгүс айдаана суох пиэрмэ кыстыгы этэҥҥэ туоруура. «Кыым»
5. Тугу эмэ ким этиитигэр эбэтэр туох үлэҕэ, ханнык чахчыга олоҕуран этэргин, оҥороргун ый. ☉ Опираться, ссылаться на кого-что-л.
Сахалар уонна тоҥустар кэпсээннэригэр сигэнэн, кини [Р.К. Маак] Түҥ үрэххэ (Бүлүү орто сүүрүгэр) боруонса олгуй баар буолуохтааҕын ыйбыта. «ХС»
[Буруйданааччы] уһуннук мөккүстэ уонна наар докумуоннарга сигэннэ. М. Попов. [П. Ойуунускай] элбэхтик А.М. Горькай