Якутские буквы:

Якутский → Русский

ый-күн

ый-күн ыһыаҕа оҥор = (или гын =) раздавать все съестные припасы без расчёта и экономии; ый-күн курдук алтыһыахпыт сойдёмся с тобой, как солнце с луной (т. е. новая встреча будет для нас более опаснойговорится врагу).

Якутский → Якутский

ый-күн

ый-күн буол — күн-ый буол диэн курдук (көр күн)
Уолу букатын иэдэтиэҕин, хата, өлбөт быаҕа, тайаҕа тостон ый-күн буолбута. Н. Заболоцкай
Оҕонньор харбыйбыт күкээркэй моонньун дьүккүччү тутунна, көҕөрөн хаалбыт уоһун хаанньатан таһаарда, кэһиэхтээх куолаһынан: «Судаар! Күн-ый буол!» — диэхтээбитэ. И. Тургенев (тылб.); ый-күн курдук алтыһыахпыт фольк. — киһи эйэлэспэт кырыктаах өстөөҕөр саанан этэр тыла: хаһан эрэ син биир көрсүһүөхпүт, ол көрсүһүү ордук ынырык, кутталлаах буолуо. Говорят непримиримому врагу с угрозой, что следующая встреча не сулит ничего хорошего (букв. сойдёмся [когда-нибудь], как солнце с луной); ый-күн кырыата баҕайы түөлбэ. — ырыган, элбэхтик да аһаатар топпот, уойбат сүөһү. Худая, тощая скотина (которая не только не отъедается, но и не набивает брюха, хотя бы и много ела). Син мэччийэр, аһыыр курдук да, ый-күн кырыата баҕайы баар дии; ый-күн ыһыаҕа гын (оҥор) — тугу да кэмчилээбэккэ, ордорбокко бүтүннүүтүн ыһан-тоҕон, матайдаан кэбис, бараан бүтэр. Раздавать все съестные припасы без расчёта и экономии; промотать всё имущество и деньги (букв. делать праздник в честь Солнца и Луны; фразеологизм связан с обрядом встречи лета: на весенних празднествах, устраиваемых в честь небесных божеств, якуты брызгали кумыс вокруг места игрищ)
Чаарчахаан [Моҕус] этин эттээн ый-күн ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. «Субу түүн эһэ кэлэн …… бурдукпун ый-күн ыһыаҕа оҥороро чахчы!» — диэн кини сулана турда. Н. Заболоцкай
Суордар булдун тырыта-хайыта тыытан, ый-күн ыһыаҕа оҥороллор. И. Федосеев
Ороспуойдар …… барыларын кыргыталаан, ураһаларын уматалаан, үөдэн-таһаан оҥорон, ый-күн ыһыаҕа гынан кэбистилэр. Сунтаардар ыл.


Еще переводы:

алтыы

алтыы (Якутский → Якутский)

көр алтыһыы
Ый-күн алтыытын курдук, биирдэ эрэ көрсүһэн араҕыстахпыт (өс ном.). Ыйдар, күннэр, сулустар араас алтыыларын Кинилэр эндэппэккэ билэллэр. Айылҕа ол араас алтыыларын аттаран, Ардаҕы, курааны ааҕа кэпсииллэр. С. Данилов

бахсырыс

бахсырыс (Якутский → Якутский)

бахсырый II диэнтэн холб. туһ. Икки суор тэлээрэн түһэн, ый-күн ыһыаҕын ыһан, аһаансиэн бахсырыспытынан бардылар. Н. Лугинов

алтыс=

алтыс= (Якутский → Русский)

затмевать друг друга, приближаться друг к другу (о небесных телах); оннооҕор ый-күн алтыһар посл. луна и солнце—и те сходятся.

алтыы

алтыы (Якутский → Русский)

и. д. от алт = и алын = III приближение друг к другу (о небесных телах), сближение (небесных тел); Ый-Күн алтыыта максимальное сближение Луны и Солнца.

тэбиэлэс

тэбиэлэс (Якутский → Якутский)

тэбиэлээ диэнтэн холб. туһ. Ый, күн икки тэбиэлэһэллэр үһү (тааб.: кыстык, балта)
Тэмтээкэйдээн тэбиэлэстилэр, Тиэрэ-маары тэлэкэччийдилэр, Түлэс-балас түстүлэр, Түҥ-таҥ буоллулар. А. Софронов
Ылдьаа табаарыһынаан охсуһарга бэлэмнэнэн, араастаан туттан-хаптан уунаҥнаһаллар, тэбиэлэһэллэр. ЭКС АА

самыырдаа

самыырдаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Самыырдан, самыырынан кут, ардаа (халлааны этэргэ). Выпадать, идти (о дожде). Халлаан бүгүн самыырдыыһы
Күнү болоорхой былыт хаххалыыр, сотору-сотору самыырдаан ибиирэр. Н. Якутскай
2. көсп. Самыыр курдук кутулун, хойуутук түс (хол., ытыалаһыыга буулдьа). Сыпаться, как дождь, густо падать куда-л. или на кого-что-л. (напр., о пулях при перестрелке)
Ый-күн эмиэ кирийэр, Ыстаал буулдьа самыырдыыр. Эллэй

хоруопка

хоруопка (Якутский → Якутский)

аат. Тугу эмэ угарга, хаалыырга аналлаах хордуон эбэтэр мас дьааһыктыҥы оҥоһук, хаа. Вместилище для чего-л. в виде деревянного или картонного ящика, коробка
Биир хоруопка түөрт күлүүстээх үһү (тааб.: халлаан (ый, күн, чолбон, үргэл)). Женя сиэбиттэн сабыс-саҥа «Казбек» хоруопкатын ылан нэлэҥнэттэ. Н. Габышев
[Хоско] эмтээх хоруопкалар, ыарыһаҕы көрөргө туттуллар бары тээбириннэр остуолга, муостаҕа күөдэллэммиттэрэ. Л. Попов

кэрис

кэрис (Якутский → Якутский)

I
<кэлтэгэй> кэрис бараан ыйдаах (ыйдаах-күннээх) фольк. — олоҥхоҕо Аллараа дойду ыйын-күнүн хоһуйарга туттуллар уларыйбат эпиитэт сорҕото, чопчу суолтата биллибэт. Щербатый, сумрачно-тусклый — часть постоянного эпитета солнца, луны эпического Нижнего мира в олонхо
Кэдирги эргиирдээх кэлтэгэй кэрис бараан ыйым кэдирги кэмниэтин! (андаҕар). ПЭК ОНЛЯ II
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Тиэрбэс иитин курдук Тиэрэ эргийэн хааллылар. П. Ойуунускай
Кэрэ күммүт оннугар Кэрис бараан ый тыгар. Н. Тарабукин (тылб.)
II
1. кэрий диэнтэн холб. туһ. Доҕотторо тэҥҥэ кэристилэр
2. Тугу эмэни уочарат быһыытынан ылан, биэрэн, туһанан ис. Брать, использовать что-л., передавая из рук в руки, по кругу
Уоттан ордон хаалбыт биир тимир куруусканан үһүөн кэриһэн чэйдэрин иһэн, күөл бүүрүгүн үрдүгэр сукуһан олордулар. Амма Аччыгыйа
Саҥа кэлбит дьон кэриһэ иһэн баран чороону остуолга уураллар. Эрилик Эристиин
[Эһэ] ис буотараҕын иһин сыатын кытта холбуу кырбаан, буһаран саламааттыыллара уонна кэргэн барыта мас хамыйаҕынан үллэстэн кэриһэн сииллэрэ. ПАК ЭТ
III
көр кэрии
Кэрис тыабар кэҕэ этэн кэҕийдэ, — Тула өттүбэр Тоҕус сайын сатыылаата. Л. Попов

айанньыт

айанньыт (Якутский → Якутский)

аат. Айаҥҥа сылдьар киһи; айаннаан иһэр киһи. Путник, путешественник. Аатырар айанньыт. Муора айанньыттара
Айанньыттар уонча хонугу быһа айаннаан, тымныы ыыс-быдааныгар бүрүллэн турар куорат саҕатыгар ыкса киэһэ киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Ол кытаанах күммэр миэхэ эмиэ оччолорго аатырар айанньыт Дьөгүөрүскэ диэн киһи ый-күн буолта. Н. Заболоцкай
Сатыы да, аттаах да айанньыт ол тиити быһа ааспат. Софр. Данилов
Сөмөлүөт, ыраах айанньыт сиэринэн, оргууй аҕай салаллан, сыыйа үрдээтэр үрдээн тус илин диэки хайыһан, бэрт хоннохтоох соҕустук куугунаан истэ. Н. Лугинов

түүппэх

түүппэх (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Былыттаах, бүдүө-бадыа (халлаан, күн). Сумрачный, неясный, ненастный (о небе, погоде)
[Доҕорум] кэри-куру көрүҥэ …… түүппэх былыттаах халлаан курдуга. Н. Абыйчанин
Бороҥ былыттар усталлар, Быыстала суох элэҥнииллэр. Түүппэх баҕайы. Сөп-сөрүүн. «ХС»
2. көсп. Саппахтаах, курус (санаа). Грустный, печальный (о мысли)
[Бу түгэн] туох баар олорон ааспыт олоҕун, ыар-баттык буолар ааспыт хаардарын, өйгөр-санааҕар түмүллүбүт түүппэх санаалары ньылбы охсон, ханна эрэ ырыых-ыраах ый-күн ыпсыһыытыгар үтэйэн кэбиһэр. В. Миронов